Florence dag 2

Rondom het Piazza degli Innocenti: de Santissima Annunziata, de Rotonda en het Ospedale degli Innocenti

De Santissima Annunziata

Piazza degli Innocenti
luchtfoto
Piazza degli Innocenti Florence

De Santissima Annunziata is de moederkerk van de servieten (dienaren van de Maagd) en is gewijd aan Maria Hemelvaart.67 De kerk is al in 1234 op de plek waar een klooster stond gebouwd. Tussen 1444 en 1455 heeft Michelozzo,wiens broer hier prior was, de kerk en het klooster ingrijpend verbouwd. De kerk was en is vooral beroemd om een schilderij van de Aankondiging dat door een engel voltooid is, maar hier over meer als we deze kerk bekijken op de dagen die aan de schilderkunst gewijd zijn. Het eerste binnenhof, chiostro dei Voti, is eveneens ontworpen door Michelozzo en heeft heel wat fresco’s.

mouseover

Santissima Annunziata voorhof Florence

Tussen 1559 en 1561 heeft Giovanni Battista Caccini de porticus aan het plein ontworpen. De biograaf van Brunelleschi, Antonio Manetti, heeft ook nog aan de porticus meegewerkt. Zijn naam is op de middelste boog terug te vinden. Als je de baroklaag die in latere tijden is aangebracht wegdenkt, zie je het oorspronkelijke werk. Het interieur is door Michelozzo, Pagono di Lapo Portigiani en Antonio Manetti gebouwd.

Piazza degli Innocenti de loggia van de Santissima Annunziata
mouseover
Piazza degli InnocentiSantissima Annunziata Florence

foto: Jaime Perez

De in Florence gebruikelijke basiliek met drie beuken (Santa Maria Novella, Santa Croce), wordt nu een kerk met een schip met aan beide kanten zijkapellen. In elke zijkapel is aan beide zijkanten een doorgang te vinden. Dit maakt het voor de kerkganger mogelijk om langs de as waarop de kapellen liggen door te lopen naar de viering (zie plattegrond). In dit opzicht fungeren de zijkapellen toch als een traditionele zijbeuk. Bepaald geen luxe bij de vele bezoekers die komen om kaarsen op te steken en te bidden bij het paneel van de Aankondiging. Dit schilderij is niet alleen op miraculeuze wijze door een engel voltooid, maar verricht naar men zegt nog steeds wonderen.

gelovigen, priester en kapel
mouseover
interieur Santissima Annunziata Florence

foto: Mattew Mobbs

Alberti heeft bij zijn beroemde kerk in Mantua, de Sant’Andrea, nog gebruik gemaakt van de opzet van deze kerk. Daarnaast heeft de plattegrond van de Santissima Annunziata ook nog grote invloed gehad op de barok. Zo heeft Vignola bij de eerste barokkerk in Rome, Il Gesù, ook duidelijk gebruik gemaakt van deze Florentijnse kerk.


De Rotonda van de Santissima Annunziata

Na het schip en de viering stuit de kerkganger op het koor en ontdekt tot zijn verbazing een rond koor met een koepel, ook wel tribune of Rotonda genoemd.68 Wel heel iets anders dan het koor in de Santa Maria Novella of de Santa Croce. In de Renaissance ontstond het ideaal van een centraalbouw.

Rotonda
Santissima Annunziata
mouseover
 Rotonda Santissima Annunziata Florence

foto: Richard Mortel

De bouw van het koor van de Santissima Annunziata heeft heel wat voeten in aarde gehad. Er werd heftig gediscussieerd: welke vorm moest het koor nu precies krijgen? Michelozzo is tussen 1444 en 1453 met het koor begonnen. Zijn ontwerp was een rond bouwwerk met een koepel bij het hoofdkoor van deze kerk. Michelozzo baseerde zich op de klassieke ronde tempel van Minerva Medica die in Rome stond.

Minerva Medica
huidige tempel
mouseover
 Minerva Medica Rome

Er brak een felle polemiek uit: deze vorm was aldus de tegenstanders niet geschikt voor een christelijke kerk, omdat in de Oudheid een rond gebouw met een koepel uitsluitend gebruikt werd als graftombe voor keizers. Een bekend voorbeeld hiervan is de Santa Costanza in Rome. Het was dus niet zozeer de vorm, maar veeleer de link met het traditionele keizerlijke gebruik dat als argument tegen het werk van Michelozzo gehanteerd werd. Daar kwam nog bij dat de Rotonda met zijn koepel structurele zwakheden vertoonde.

In 1569, als het werk al vijftien jaar stil ligt, vraagt Lodovico Gonzaga aan Alberti of hij zich met de bouw van Rotonda wil bemoeien. Gonzaga uit Mantua was de man die deze rondbouw financierde. In zijn boek, ‘De re Aedificatoria’, had Alberti al duidelijk gemaakt dat een cirkelvormige plattegrond sterk de voorkeur verdient, omdat de natuur een voorkeur heeft voor de ronde vorm: ‘De natuur streeft immers naar absolute volmaaktheid, zij is de beste en goddelijke leermeester van alle dingen.69

Alberti’s opvatting over centraalbouw, net als die van latere architecten, is geïnspireerd op klassieke gebouwen, hoewel nauwelijks op tempels.70 Renaissance architecten geloofden dat vele ruïnes die cirkelvormige of polygonale plattegronden hadden, oorspronkelijk klassiek waren. Dit gold ook voor de San Stefano Rotondo, de Santa Costanza, het octagonale Baptisterium van Lateranen in Rome en zelfs het Baptisterium te Florence. Het waren klassieke tempels die pas later als christelijke kerken gebruikt werden. Bij Vitruvius komen we nauwelijks gecentraliseerde plattegronden tegen. Toch zagen renaissance architecten een centraalbouw als klassiek. De ideeën van Alberti gaan terug op de Oudheid en hebben bij het Pantheon ook een essentiële rol gespeeld. Cicero schreef onder meer over de perfecte vorm, de cirkel, als weerspiegeling van de kosmos.

Filarte die, na ‘De re Aedificatoria’ van Alberti, zijn ‘Trattato di architettura’ schrijft, legt daarin uit waarom hij zo voor een rondbouw is, want:

‘Het oog kan de hele ronding overzien zonder dat het zicht ontbroken of gehinderd wordt.’ […] de cirkel heeft een kalmerende invloed op het gemoed van de mens.’71

‘Alberti’s kosmische – filosofische benadering van de cirkel als perfecte vorm, wordt hier door Filarete aangevuld met een psychologische en optische benadering.’72 Alberti was enthousiast over de opzet van Michelozzo: een rondbouw all’antica. Hij neemt de leiding van de bouw op zich. Zeker is dat Alberti zich in ieder geval tot 1477 met de bouw heeft bezig gehouden.

De Rotonda is een ronde hal met een koepel die gedragen wordt door een dikke wand met daarin acht kapellen. Hiermee werd de Santissima Annunziata een kerk met twee totaal verschillende vormen: één langwerpige rechte die aansluit op de ronde vorm van het koor. Lang niet iedereen was hier enthousiast over. Vasari vond het maar niets, want:

‘[…] ze [Teg: Rotonda of tribune] heeft geen charme, of het nu om grote of om kleine dingen gaat, en goed kan het zo nooit worden. En dat dit waar is bij grote dingen, blijkt uit het feit dat de enorme boog die toegang geeft tot de tribune van buitenaf gezien prachtig is, terwijl hij als men hem vanuit de kapel ziet naar binnen lijkt te vallen, want hij moest rondgaan conform deze kapel die ook rond is, waardoor hij een uitzonderlijk plompe indruk maakt. Wellicht zou Leon Battista [Alberti] dit niet zo hebben gedaan indien hij naast theoretische kennis ook zou hebben beschikt over praktische ervaring in de bouwkunst […]’

Giorgio Vasari, ‘De Levens van de grootste schilders, beeldhouwers en architecten Van Cimabue tot Giorgione’, Contact, Amsterdam, 1990 deel I blz. 225 (oorspronkelijke uitgave 1568).


Het Ospedale degli Innocenti

Het vondelingengasthuis, het Ospedale degli Innocenti, is genoemd naar de onnozele kinderen, die Herodes had laten vermoorden nadat hij gehoord had dat er een nieuwe koning was geboren.73

 

In de dertiende eeuw kwamen de spedali op, dit waren weeshuizen, ziekenhuizen of gasthuizen voor daklozen. De belangrijkste was de Santa Maria Nuova. De spedali waren gebaseerd op kloosters. Zo waren ze ommuurd en hadden een porta del martello een deur met een zware klopper waar de bezoeker zich kon melden. In de veertiende eeuw ontstond de gewoonte om aan de straat of de zijde van een plein een open loggia te bouwen. Hier ontmoetten de bezoeker en de zieke elkaar vaak of kon de patiënt in de loggia naar de wereld buiten het ziekenhuis kijken. Het oudste overgebleven spedale is de San Matteo tegenwoordig de Accademia: het museum waar de beroemde David van Michelangelo staat. De bouw van een spedale was een publieke zaak. Het zijdegilde, Arte della Seta, had al twee spedali: Spedale di Santa Maria della Scala en het Spedale di Santa Maria a San Gallo. Beide waren te klein en te ver weg van de stad. Besloten werd om een nieuw en groter spedale te bouwen. De San Gallo gaat op in het nieuw te bouwen spedale. Dit is heden ten dage nog te zien in het binnenhof, Chiostro degli Uomini, hier zijn de symbolen van de San Gallo zoals een ladder en een haan nog te zien.

 Ospedale degli Innocenti
Video Brunelleschi Ospedale degli Innocenti en Cosimo de Medici (6.18 minuten)
binnenhof
 Ospedale degli Innocenti binnenhof Florence

foto’s: edk7


De bouwgeschiedenis van het vondelingenhuis

Ene Francesco di Marco Datini laat duizend florijnen na voor ‘een spedale gittadelli bambini’.74 Het was eigenlijk bedoeld voor de Santa Maria della Scala, maar het zijdegilde krijgt toestemming om het geld te gebruiken voor een nieuw te bouwen spedale voor kinderen. Met dit geld en zevenhonderd florijnen extra koopt het Arte della Seta een flink stuk grond met een tuin aan de oostzijde van de Via dei Servi. Het zijdegilde besloot dat de totale bouwkosten voor het nieuwe weeshuis niet meer dan twintigduizend Florijnen mochten bedragen.

Als in de veertiende en vijftiende eeuw Florence flink groeit, wordt de behoefte aan spedali steeds groter. Het Arte della Seta nam in 1419 het besluit dat er een nieuw spedale gebouwd moest worden: het Ospedale degli Innocenti. Blijkbaar had het stenen model voor de koepel van de Duomo, dat Brunelleschi samen met Donatello en Nanni di Banco had gemaakt in competitie met Lorenzo Ghiberti, toch grote indruk gemaakt op het zijdegilde. Brunelleschi heeft van 1419 tot 1427 aan de bouw van het vondelingenhuis gewerkt. Het originele plan van Brunelleschi is na zijn vertrek in januari 1427 nog ingrijpend veranderd.75 In het oorspronkelijke plan bestond de loggia uit negen kubussen met daarop halfronde koepels. In de loggia waren drie deuren. De middelste leidt naar het binnenhof en de kantoren, links is de deur naar de kerk en rechts naar het ziekenhuis. Brunelleschi had slechts twee aangrenzende traveeën (één aan elke zijde) gepland, later komen er nog twee bij. Als de gewelven van de loggia voltooid zijn, wordt er in 1426 ter bescherming een tijdelijk dak boven aangebracht. Uit de bronnen is bekend dat Brunelleschi op 29 januari 1427 zijn salaris ‘per resto’, de definitieve betaling, ontvangt. Hierna zal Brunelleschi niet meer aan het Ospedale werken.76 Vermoedelijk zat Brunelleschi tot over zijn oren in het werk. Het ontwerp van de koepel had ondanks de aanvankelijke scepsis toch veel indruk gemaakt de opdrachten stroomden binnen.

 

De uitbreiding van het Ospedale degli Innocenti na het vertrek van Brunelleschi

In de zomer van het jaar 1427 kwam het bestuur van het zijdegilde bijeen. Bekend is nog wel hoeveel het bestuur voor de maaltijden betaalde en dat de schilder Gherardo di Giovanni geld ontving voor zijn ontwerp.77 Helaas is de ontwerptekening op perkament verloren gegaan. Op de vergadering werd besloten het wat beperkte plan van Brunelleschi aanzienlijk uit te breiden. De minimale opzet die Brunelleschi had gemaakt, waarschijnlijk om de kosten in de hand te houden, had toch wel veel nadelen. Zo was er geen aparte keuken, eetzaal noch wasgelegenheid. Deze moesten vermoedelijk in de kelders komen. Er moest een aparte ruimte voor vrouwen komen en dus ook een tweede binnenhof: een cortile delle Donne.

Binnenhof van de vrouwen
mouseover
Santissima Annunziata voorhof Florence

foto: edk7

Verder waren er ook nog wasruimtes, een refectorium voor mannen en keukens nodig. Deze uitbreidingen worden tussen 1437 en 1439 voltooid. Hierna wordt de gevel weer aangepakt. In 1441 worden vreemd genoeg pas de kelders uitgegraven en krijgen ze gewelven. Tussen 1444 en 1445 krijgen de loggia’s in het centrale binnenhof hun graatgewelven. In 1449, na dertig jaar, is het complex voltooid. Op 25 januari 1445 komen de eerste kinderen in het spedale te wonen. In 1599 wordt de buitenste linkertravee doorbroken. Hierdoor kun je nu het plein ook bereiken langs de Via della Colonna. De aanbouw geheel links naast de doorgang aan de Via della Colonna stamt uit 1843. In de negentiende eeuw is er nog een extra verdieping, een attiek, aan de voorzijde opgebouwd. De ruota werd in 1875 gebouwd. Via een draaischijf kon je je kind ongezien te vondeling leggen. Tijdens een ingrijpende restauratie in de jaren zestig onder leiding van Morozzi, is het complex zo goed als mogelijk in zijn oorspronkelijke staat teruggebracht. De attiek is hierbij weer verwijderd.

Ruota

Ruota Ospedale degli Innocenti Brunelleschi Florence

foto: Ludo Prinzen, Marc de Rooij en Thijs Wichers

facade
Ospedale degli innocenti
mouseover
 Santissima Annunziata Chiostro dei Voti

 

De gevolgen van de uitbreiding van het Ospedale degli Innocenti

De beslissing in 1427 om het complex flink uit te breiden, had grote consequenties voor de gevel en de plattegrond. De aanvankelijke symmetrische opzet kon niet meer gehandhaafd worden. Brunelleschi heeft het complex op een west-oost as ontworpen (klik hier voor de uiteindelijke plattegrond). Deze as begint bij de hoofdingang in het midden van de gevel en loopt verder door langs het midden van het binnenhof. De twee vleugels, kerk en ziekenhuis, benadrukken deze west-oost as nog eens extra. Precies tegenover de hoofdingang in de buitenste oostelijke muur was nog een deur die naar de tuin leidde. Deze tuin liep helemaal door tot aan de Via della Pergola en werd gebruikt als groentetuin en wijngaard.

Ospedale degli Innocenti
luchtfoto
voor- en achterzijde
mouseover

maquette Ospedale degli Innocenti Florence

De symmetrische plattegrond met de aswerking en dat in combinatie met een doordachte relatie met het ervoor liggende plein was volkomen nieuw. Door het besluit van het bestuur van het gilde om het in aanbouw zijnde complex flink uit te breiden, betekende dat deze symmetrie geweld werd aangedaan. Bovendien moest er door de uitbreiding aan de zuidzijde bij de gevel nog een travee bijkomen. Hierdoor raakte de gevel uit balans.

Naar de volgende bladzijde