Rome dag 2 (vervolg 2)

Tivoli en de villa van Hadrianus of Adriana 2/2

De beelden die aan deze zijde zijn opgegraven bleken ook sterk door de Egyptische beeldhouwkunst geïnspireerd te zijn. Hier in het Vaticaanmuseum is een reconstructie te zien. Het waren de Egyptische goden: Ptah, Isis en Osiris. Het Serapium is een groot nympheum in de vorm van een half ronde exedra. De voorste ruimte heeft een koepelgewelf dat uit één stuk gegoten is. Achter de apsis met de acht nissen is nog een lange gang met een tongewelf gebouwd die sterk aan een grot doet denken. Ook hier zijn net als in de halfronde voorste ruimte waterbekkens te vinden. Het Serapeum is voor een deel in een heuvel gebouwd. Serapis was de god die over de doden heerste en in de aarde leefde. Dit maakte de kunstmatige spelonk met de waterpartijen ook een toepasselijke omgeving. Waarschijnlijk werd de ruimte gebruikt als een triclinium: een vertrek waar Hadrianus met zijn gasten at.

 

Serapeum
boven- en achterzijde
video digitale reconstructie (0.26 minuten)
mouseover

We lopen nu weer terug naar een derde belangrijk gebied: de Peristylia. Vele gebouwen in dit deel van het complex hebben een peristilum. Dit was in de Romeinse tijd een tuin die door een zuilengalerij omgeven werd. Als we de grote thermen zien, slaan we rechtsaf en zien dan aan onze rechterhand het Praetorium. Deze gebouwen zijn waarschijnlijk gebruikt voor het personeel en als opslagruimte. We lopen verder naar het westen en zien dan aan onze linkerhand eerst de barakken van de ‘Vigili’ (brandweerlieden). Ook deze ruimte die uit twee verdiepingen bestond, werd door het personeel gebruikt.

Iets verder is de hof van de Dorische zuilen te vinden. Het gebouw is een basiliek geweest waar Hadrianus recht sprak. De rechthoekige zaal mat 32 bij 23 meter. Het gebouw werd deels omgeven door een portico die door 36 pijlers gedragen werd. De kapitelen en basementen van deze pijlers zijn in de Dorische stijl gemaakt. Een deel van deze pijlers met de architraaf, fries en met het afsluitende tongewelf zijn nu nog te zien.

hof met de Dorische zuilen
video digitale reconstructie
video model 3D (0.24 minuten)
video digitale reconstructie binnenhof
mouseover
hof met de Dorische zuilen Villa Hadrianus

Het bijzondere aan de Dorische pijlers is dat deze volstrekt afwijken van de klassieke canon. De verjonging van de zuilen is veel sterker dan volgens de klassieke (vitruviaanse) regels is toegestaan.

Vervolgens komen we bij het quadriportico met een visvijver en een cryptoporticus waar we natuurlijk ingaan. Als je goed kijkt zie je nogal wat graffiti waaronder een handtekening van de beroemde Giovanni Battista Piranese.

quadriportico
mouseover
quadriportico Villa Hadrianus

cryptoporticus van de quadriportico
binnen- en buitenkant
mouseover

cryptoporticus van de quadriportico Villa Hadrianus

We lopen door naar het meest westelijk gebouw dat opgegraven is: het Piazza d’’Oro. Dit is in architectonisch opzicht een van de meest opvallendste en interessantste gebouwen. Als je het dagprogramma VI volgt, waar de 17e eeuwse architect Borromini aan bod komt, moet je maar goed opletten hoe veel elementen van de hypethrale ruimte terugkeren bij Borromini. Het gebouw bestaat uit een groot vierhoekig zuilenhof van 100 bij 60 meter met in het midden een vijver die weer door een tuin omgeven wordt.

video 3D model Piazza d’Oro (0.26 minuten)
video digitale reconstructie Piazza d’Oro
 video 3D model drie exedra’s (0.24 minuten)
voorgrond arena voor de gladiatoren
plattegrond
overblijfselen
mouseover

foto: Carole Raddato

Piazza  d’Oro
reconstructie
Piazza  d'Oro reconstructie Villa Hadrianus

foto: The Digital Hadrian’s Villa Project Matthew Brennan

Het Piazza d’’Oro ligt op de noordoost-zuidwest-as en heeft meerdere ingangen. De binnenplaats meet 46 bij 37 meter.

De plattegrond van het Piazza d’’Oro:
1. Ingang met een octagonaal ribgewelf 2. Dubbele colonnade van het peristilium 3. Axiale vijver 4. Binnenhof 5. Hypethrale ruimte met ingewikkeld gebogen lijnen 6. Nympheum in de vorm van een exedra

overblijfselen van de hypethrale ruimte
video reconstructie
tekening

hypethrale ruimte Villa Hadrianus

Heel bijzonder is de hypethrale ruimte met het daarachter liggende nympheum in de vorm van een kwartcirkel. De hypethrale (Grieks: hypaithros= onder de vrije hemel) is een centraalbouw waar binnen een achthoek een kruisvormige plattegrond in is geschreven. De wanden van deze kruisvorm zijn afwisselend concaaf en convex. Daarnaast worden centrale en diagonale assen gebruikt. Dit soort plattegronden met zulke assen hebben grote invloed gehad op de barokarchitectuur. Kunstenaars uit de Barok zoals Cortona, Borromini en Bernini gebruikten ook vaak centrale plattegronden met concave en convexe muurvlakken.

keizerlijk paleis
maquette
plattegrond

Het ingangsgebouw tegenover de hypethrale ruimte is eveneens opmerkelijk. Ook hier een centrale plattegrond met gebogen wanden. De koepel bestaat uit een octagonaal ribgewelf. Het bijzondere is dat slechts acht pijlers dit gewelf dragen en net als bij het Pantheon zijn het ook hier acht pijlers die de koepels dragen.

Teatro Marittimo
Youtube Khan Academy Teatro Marittimo (5 minuten)
Video 3D model (0.23 minuten)
Villa Hadian Teatro Marittimo aerial picture

Foto: Raimondo Luciani

We lopen nu weer richting het noord-oosten naar het Teatro Marittimo. Op een eiland met een doorsnede van 27 meter stond een bouwwerk met allerlei kleine vertrekken. Om het eiland is een vier meter brede gracht aangelegd, die op haar beurt weer omgeven wordt door een ronde omgangsportico.

Teatro Marittimo ofwel het maritime theater
mouseover
Villa Hadrianus Tivoli ingang
Teatro Marittimo ofwel het Maritime theater
Khan Academy video Teatro Marittimo (5 minuten)
Video 3D model (0.23 minuten)
mouseover
serapeum villa Hadrianus
Teatro Marittimo
reconstructie
Villa van Hadrianus Teatro Marittimo reconstructie

bron: The Digital Hadrian’s Villa Project: State vs. Reconstruction

De zuilen en de negen meter hoge ronde muur zijn nog grotendeels intact. Als je de doorsnede van de hoge omheining meet dan is deze exact gelijk aan die van het Pantheon namelijk 43,3 meter. Het eiland was te bereiken door twee draaibare houten bruggen (zie onderstaande plattegrond, n. 4). Bij de opgravingen zijn de wieltjes die onder de houten bruggen hebben gezeten nog gevonden.

De benaming, het maritieme theater, heeft niets te maken met de functie van het gebouw. Over de betekenis van dit complex bestaat onder de archeologen geen algemene overeenstemming. Vaak wordt gedacht dat Hadrianus de ruimte gebruikte om zich terug te trekken om te kunnen lezen en tot rust te komen. In dit verband wordt er vaak op gewezen dat het Teatro Marittimo precies ligt tussen de ‘zaal der filosofen’ en de Griekse en Latijnse bibliotheken. Hierbij wordt dan ook nog vermeld dat op het eiland zelf ook nog een bibliotheek aanwezig was. Het complex op het eiland was voorzien van allerlei vertrekken, op een keuken na, die gewoonlijk in een Romeins huis te vinden waren, zij het wel veel kleiner dan gebruikelijk.

video bibliotheek van het maritieme theater (begint 1.12 bij minuten)
Teatro Marittimo reconstructie bibliotheek Villa Hadrianus

foto: tabtracer

Er is ook een interpretatie dat dit vreemde complex niet zomaar een miniatuurhuis is, maar een weergave van het universum waar precies in het midden van het eiland een sterrenkoepel te vinden was. Hier werden de sterren geraadpleegd. Het Piazzo d’Oro is de navel van de Villa van Hadrianus. De sleutel tot de betekenis van dit complex ligt bij een beschrijving van Terentius Varro die uitgebreid zijn vogelverblijf beschrijft. Er zijn nogal wat overeenkomsten tussen dit vogelverblijf dat 170 jaar eerder gebouwd is en het Teatro Marittimo. Zo hebben ze alle twee een eiland met een tholos waarop een baldakijn geplaatst is, een ronde gracht en een ronde colonnade om het geheel.

Plattegrond van het Teatro Marittimo in de Villa van Hadrianus: 1. Ingang 2. Cirkelvormige omgangsportico 3. Watergracht 4. Beweegbare bruggetjes 5. Pronaos (voorhal) 6. Centrale baldakijn 7. Apsis

Varro beschrijft tot in detail zijn vogelverblijf. Hierbij merkt deze klassieke auteur op dat je in de tholos op zijn eilandje de windrichting kon aflezen. Daarnaast kon je hier de sterren raadplegen. Uit de sterren kon je immers de toekomst aflezen. Het geheel, de gracht, het eiland en de tholos met zijn koepel, is niets anders dan een miniatuurkosmos. Het ‘was een weergave van de verschillende dierlijke, plantaardige en minerale rijken.’

De omgang en het eilandje werden bewoond door de mens; in het water van de gracht zwommen vissen (aquarium), en de lucht was het domein van de vogels (waarvan sommige de overgang van het water naar de lucht maakten, zoals de eenden die met name vermeld werden). Bovendien kon het water via het waterleidingsysteem worden gecontroleerd en had men dus net als in het Gouden Huis [Teg: paleis van Nero in Rome] de mogelijkheid om regen te doen neerdalen. Het mechanisme van de koepel gaf de beweging van de planeten en de sterren weer, terwijl de windvaan de windrichting aangaf. De wind werd in de Oudheid beschouwd als de drijfkracht van de sterrenbewegingen en was als zodanig van grote invloed op de horoscoop.

Henri Stierlin, ‘Imperium Romanum deel I Van de Etrusken tot de val van het rijk’, Taschen, Keulen 1996 blz. 178.

plattegrond Varro vogelverblijf
reconstructie van het vogelverblijf

Teatro Marittimo plattegrond Varro vogelverblijf Villa Hadrianus
1. Ingang
2. Visbekken
3. Cirkelvormige, houten colonnade rond de vijver
4. Ringvormige vijver
5. Eilandje met marmeren tholos met daarin een triclinium
6. Theater voor de vogel
7. Koepel boven de centrale tholos, met windvaan.

Uit de vergelijking tussen het vogelverblijf van Varro en het Teatro Marittimo wordt de conclusie getrokken dat het geheel ‘een aula regia naar het beeld van het universum is [en], moeten we aannemen dat bovenop de centrale baldakijn in het midden van het eilandje waarschijnlijk een bronzen koepel heeft gerust. Waarschijnlijk zat hier een mechanisch planetarium in, waarmee de horoscoop kon worden gelezen.’ (Henri Stierlin blz. 178). Van Hadrianus is ook bekend dat hij frequent de sterren raadpleegde.

In de omgangsportico of boven de gracht waren waarschijnlijk netten gespannen zodat de vogels waaronder de eenden niet konden ontsnappen uit het Teatro Marittimo. De vissen zwommen tussen de waterplanten in de gracht. De keizer kon in de koepel van de tholos zijn toekomst of die van het Romeinse rijk uit de sterren lezen. Hierbij kon hij gebruik maken van een wonderbaarlijk mechanisme dat uit allerlei verschillende tandraderen was opgebouwd.

In 1900 is een apparaat door vissers naar boven gehaald dat naar het eiland Antikythera genoemd is (Wikipedia). Het mat 32 cm bij 17 cm en 10 cm en had 30 tandraderen met elk tussen de 15 en 225 tandjes. Het omhulsel van dit raderwerkje bevatte een inscriptie die men heeft kunnen ontcijferen. De namen van de sterrenconstellaties worden ondermeer genoemd.

Mechanisme van Antikythera
reconstructie
Video  7.51 (minuten)

In 1974 is ontdekt dat dit mechanisme de configuratie van de hemellichamen kon nabootsen en wel ‘op elk gewenst tijdstip in het verleden, het heden of de toekomst.’ (Stierlin, blz. 181).

Na dit bijzondere eiland lopen we naar het noorden en we zien dan eerst aan onze rechterhand de  tempelterrassen. Deze terrassen zijn waarschijnlijk de vestibule geweest van een groot huis. Van hieruit had je een prachtig uitzicht over de gehele vallei met zijn vele tuinen, fonteinen, waterpartijen, bomen en gebouwen.

restanten van de tempelterrassen
mouseover
restanten van de tempelterrassen Villa Hadrianus

Als we verder doorlopen naar de uitgang en afbuigen naar het oosten zien we een kleine rond tempel: de tholos van Venus. Dit gebouwtje is in tegenstelling tot alle andere bouwwerken in de Villa van Hadrianus wel een kopie van een Griekse tempel op het eiland Knossos die gewijd was aan de godin Aphrodite. Vier zuilen met een entablement zijn nu nog te zien.

Nymphaeum
ronde tempel gewijd aan de Venus van Knossos
Villa Hadrianus Nymphaeum  ronde tempel gewijd aan de Venus van Cnidos

Foto: Carole Raddato

Tholos van Venus
reconstructie
Praxiteles
‘Venus van Knossos’
mouseover
Tholos van Venus Villa Hadrianus

In het midden zijn de resten van een hok te zien dat waarschijnlijk voor godsdienstige rituelen gebruikt is. Bij de opgravingen zijn de resten van een Romeinse kopie van een beeld gevonden dat jullie nog in het Vaticaanmuseum (Cortile ottagono) gezien hebben: de Venus van Knossos  van de Griekse beeldhouwer Praxiteles.

Praxiteles
Venus van Knossos

Praxiteles Venus van Knossos Villa Hadrianus

Als we verder lopen zien we nog een theater. Ook dit gebouw is vrij klein met een diameter van 36 meter, er is weinig meer van bewaard gebleven.

maquette
Griekse toneelspelers
Video  reconstructie Griek Theater (1.10 minuten)
overblijfselen
mouseover

remnants of the Greek theatre Villa Hadrian Tivoli

Waarschijnlijk, maar dat heeft wel met de tijd te maken, gaan we nog een kijkje nemen in het naburige stadje: Tivoli. Helaas is op maandag de Villa d’’Este gesloten zodat we deze beroemde villa uit de Renaissance niet kunnen bekijken.

Einde van de tweede dag.

De volgende dagwandeling