Rome dag 4

De kunst van Bernini en andere bezienswaardigheden

Een dagtocht langs het werk van Gianlorenzo Bernini en nog enkele andere bezienswaardigheden die we tegenkomen langs de route van kerken, fonteinen, beelden en pleinen. We vertrekken vanaf het hotel en lopen naar het noorden langs het Piazza della Repubblica naar de S. Maria della Vittoria. Op onze weg naar deze kerk komen we, hoe kan het ook anders in Rome, nog een groot badhuis tegen dat door Michelangelo is omgebouwd tot de kerk: Santa Maria degli Angeli.

Piazza della Repubblica
mouseover
Piazza della Repubblica Rome

 

thermen van Diocletianus in de Oudheid
 huidige tijd
luchtfoto
Video recontructie Thermen van Diocletianus Capeware (1.01 minuten)
mouseover

thermen Diocletianus maquette

De ruïnes zijn in 1561 door Pius IV tot een kerk en een klooster uitgeroepen. Michelangelo kreeg de opdracht om in een deel van het badhuis een kerk te bouwen. Na de Porta Pia werd dit de kroon op de aanpak van dit deel van deze wijk. Helaas is er in de 18e eeuw veel veranderd en zijn hele delen van de muren en het plafond bedekt met een barokke stuclaag. Als je hier doorheen kijkt, is de eenvoud van Michelangelo’s ontwerp nog wel te zien. Als we de kerk binnenkomen dan staan we eerst in de rotonda.

Thermen van Diocletianus
Étienne Dupérac
midden zestiende eeuw
Thermen van Diocletianus Étienne Dupérac midden zestiende eeuw

Dit was vroeger het caldarium (warm bad), terwijl de grote hal die daarop volgt het frigidarium (koude bad) is geweest. Deze ruimte mat honderd bij dertig meter en was tweeëndertig meter hoog. De Karthuizers aan wie het gebouw was toegewezen wilden graag hun klooster, maar ook het altaar op een rustige plek hebben. Michelangelo plaatst het altaar aan de noodwestzijde. Achter het altaar en precies vóór de koorruimte zet Buonarroti twee klassieke zuilen. Deze ruimte leidde in de oudheid naar een groot buitenbad dat nu voor een deel het binnenhof van dit klooster is.

Santa Maria degli Angeli et dei Martiri
interieur
Santa Maria degli Angeli et dei Martiri Rome

Michelangelo moest werken binnen de gegeven afmetingen en bestaande pijlers  (de plattegrond van de Santa Maria degli Angeli in de baden van Diocletianus. De donkere lijnen zijn de toevoegingen van Michelangelo).  Hij gebruikte de afstand van de grote hal (frigidarium zie plattegrond; van E tot F) als maat voor de hoofdas die van de ingang tot aan het koor achter het altaar loopt. Hierdoor ontstaat er in het oude badhuis een Grieks kruis. Zo krijgen deze heidense thermen, gebouwd in opdracht van de beruchte keizer Diocletianus die vele christenen heeft laten doden, toch nog een typisch christelijke plattegrond. Michelangelo heeft de vloer wel twee meter moeten ophogen. Doordat de vloer hoger kwam te liggen dan de originele moest Michelangelo de zuilen wel aanpassen. De zuilen lopen nog onder de vloer door. Het basement dat te zien is, draagt de zuil niet, maar omsluit alleen de zuil. Aan de snede is te zien dat het voetstuk uit twee delen bestaat, die om de zuil op de vloer gezet zijn. Verder is de verjonging van de zuil net boven het basement niet rozerode graniet, maar gips. De zuilen zijn na deze ingreep nog 13, 80 meter hoog. In de vloer rechts is nog de meridiaan van de stad Rome die in 1702 werd aangelegd te zien.

We verlaten de kerk, Santa Maria degli Angeli, en lopen langs de Via E. Orlando naar het noorden. Aan onze rechterhand zien we bij de kruising, de Fontanone dell’Acqua Felice, vaak kortweg de Mozesfontein genoemd.

Fontanone dell’Acqua Felice
 Fontanone dell’Acqua Felice Rome

Paus Sixtus V, die deze wijk flink heeft aangepakt, gaf Domenico Fontana de opdracht om deze fontein aan het einde van het aquaduct Felice te bouwen. Hiermee kwam in 1586 voor het eerst weer schoon leidingwater de stad binnen. De beeldhouwer Bresciano kreeg de opdracht om een beeld van Mozes voor deze fontein te maken. Als zijn grote voorbeeld heeft hij de beroemde Mozes van Michelangelo genomen die in de San Pietro in Vincoli te vinden is. Helaas heeft Bresciano weinig begrepen van de verhoudingen van het menselijke lichaam. Het verhaal gaat dat op het moment dat Bresciano de laatste hand had gelegd aan zijn Mozes deze direct zijn wenkbrauwen fronste. Trouwens de Hebreeuwse tekst van het oude testament werd in de 16e eeuw ook niet begrepen. De hoorns die Mozes op zijn hoofd heeft, zijn gebaseerd op een onjuiste vertaling.

Santa Maria della Vittoria
gevel en het interieur
mouseover
Santa Maria della Vittoria Rome

We steken nu de kruising over en zien rechts aan de overkant de Santa Maria della Vittoria liggen. Deze barokkerk uit 1605 is door Maderno gebouwd. De kerk is vooral beroemd om de kapel van de rijke familie Cornaro. Er is over de familie Cornaro een site op het internet.

 Federico Cornaro
Cornarokapel

Federico Cornaro Bernini Cornaro-kapel

Bernini  internet:
1.    Bron voor Bernini: Autobiografie van Theresia van Avila (met name hoofdstuk XXIX bij voetnoot 231)
2.    Bron voor Bernini: Ignatius de Loyola ‘Geestelijke oefeningen’
3.    Hoorcollege Alexander Smarius over Cornaro kapel (Nederlands gesproken deel 6)
4.    Hoorcollege van Alexander Smarius over Bernini  in 6 delen (ca. 73.38  minuten)
5.    Hoorcollege Bernini His Life and his Rome van Franco Mormando (123 minuten)
6.    Hoorcollege Bernini Gebaar en techniek in klei Anthony Sigel (37.05 minuten)
7.    Hoorcollege Bernini Piazza Navona Tod Marder (33.53 minuten)
8.    Video Khan Academy: Bernini Cornaro-kapel (7.32 minuten)
9.    Video  BBC Schama Cornaro kapel begint bij 39.0 minuten)
10.  Video Bernini Beeldhouwen met klei Antony Sigel 10 minuten)
11.  Wikipedia Nederland Extase van Theresia  Engels

Bernini en de Cornaro-kapel:
1. Hoorcollege Alexander Smarius over Cornaro kapel (Nederlands gesproken deel 6)
2. Khan Academy video: Bernini Cornaro-kapel (7.32 minuten)
3. Video  BBC Schama Cornaro kapel begint bij 39.0 minuten)

De Venetiaanse kardinaal Federico Cornaro gaf Gianlorenzo Bernini de opdracht om een kapel te ontwerpen. Voordat we de kerk zelf ingaan, lopen we eerst een stukje door om aan de zijkant een bijzonder venster te bekijken. Gianlorenzo heeft dit venster aangebracht om in de Cornaro-kapel voldoende licht te laten vallen. Bij de laatste restauratie is een lens ontdekt. Deze lens zorgde ervoor dat op 15 oktober, de heiligendag van Theresia, het licht zich optimaal over de beelden kon verspreiden. Hier is Bernini als  theaterman aan het werk (meer over de lens klik hier bij Franco Mormando).

 onderste raam
lichtbron voor visioen van  Theresia van Avila
Ssanta Maria della Vittoria vensters Cornaro-kapel

We draaien om en gaan de kerk in. Frederico Cornaro is kardinaal in Venetië geweest. De cornaro’s hadden meerdere kardinalen in de familie. In Venetië had Frederico al contacten gehad met de orde van Theresia. Het klooster naast de Santa Maria della Vittoria behoorde tot de orde van de ongeschoeide karmelieten (Theresia). Het lag dus voor de hand om in de grafkapel het onderwerp: de heilig Theresia van Avila, die in 1622 heilig was verklaard, te nemen. Als eerste zie je Frederico die je aankijkt en je als het ware uitnodigt om deel te nemen aan het tafereel. De plattegrond van de Cornaro-kapel 1647-1650, Santa Maria della Vittoria en een gravure van de kapel.

Guido Ubaldo Abbatini
Cornaro-kapel
1652
Cornaro-kapel Guido Ubaldo Abbatini 1652

 

 

Cornaro-kapel
Guido Ubaldo Abbatini
1652
cornar- kapel Bernini

Bernini die diep religieus was, werd geïnspireerd door het baanbrekende werk van Ignatius de Loyola, ‘De Geestelijke Oefeningen’, maar voor wat deze kapel betreft vooral door de autobiografie (hoofdstuk XXIX bij voetnoot 231) van de heilige Theresia van Avila. Hierin beschrijft Theresia onder meer een visioen dat zij had en wel als volgt:

Links van mij verscheen een engel in de gedaante van een mens, iets wat ik niet gewoon ben te zien behalve in bijzondere omstandigheden; hoewel ik vaak visioenen heb van engelen, zie ik ze niet. Maar het was wel de wil van onze Heer dat ik deze engel zou zien zoals ik hem hier zal beschrijven. Hij was niet groot, maar klein van gestalte, en erg mooi; en zijn gelaat was zo vol vurige gloed dat hij mij één van de hoogst geplaatste engelen leek, die één en al uit vuur bestaan.

Cornaro-kapel Bernini

Zij moeten zoiets zijn als wat we cherubijnen noemen, maar hun namen vertellen ze mij niet. Ik weet heel goed dat er een groot verschil is tussen de ene engel en de andere, en tussen deze en weer een andere, maar ik kon het niet helemaal verklaren. In zijn handen  zag ik een grote gouden lans en aan het uiteinde daarvan leek een punt van vuur te zitten. Die stootte mij verschillende malen in het hart zodat hij binnendrong in mijn binnenste. Toen hij hem eruit trok, voelde ik dat hij hem weg nam; ik bleef achter, geheel verteerd van liefde tot God. De pijn was zo hevig dat ik verschillende malen kreunde. De zoetheid, veroorzaakt door deze intense pijn is zo groot, dat je zelfs niet kunt wensen dat het stopt en je ziel is met niets tevreden dan met God. Dit is geen fysieke, maar een geestelijke pijn, hoewel het lichaam er wel deel aan heeft, in grote mate zelfs.

Geciteerd uit: Jan van Laarhoven, ‘De beeldtaal van de christelijke kunst. Geschiedenis van de iconografie’, SUN, Nijmegen 1992 2e druk blz. 263

Bernini
model van klei
marmeren
Theresia van Avila
mouseover
Piazza della Repubblica Rome

de engel en Theresia
mouseover

 Theresia Cornaro-kapel Bernini
detail kapel
de engel en Theresia
mouseover
de engel en Theresia Cornaro-kapel Bernini

Als je nauwkeurig kijkt, kun je zien dat Bernini de tekst van de heilige Theresia goed gelezen heeft. Let hierbij onder meer op de mantel van de engel die wel erg sterk aan echte vlammen doet denken. De innerlijke wervelende stroom emoties die Theresia ondergaat, als de engel haar met zijn lans meerdere malen doorboort, geeft Bernini weer in de draperie. Het gewaad dat Theresia omhult, lijkt wel op vuurtongen of een waterval. Het heeft niets te maken met het natuurlijk vallen van plooien integendeel. Bernini hakte diepe onregelmatige plooien.

Naast de literatuur heeft Gianlorenzo waarschijnlijk ook gebruik gemaakt van een schilderij van Giovanni Lanfranco, wiens geschilderde extase van Marghereta van Cortona uit 1621 veel gelijkenis vertoont met de marmeren Theresia. Bernini heeft ook nog een model gemaakt als voorstudie dat nu in het Hermitage te zien is.

 

model als studie
Hermitage

Bernini model Theresia Cornaro Hermitage

De wijze waarop Bernini de mystieke ervaring van de heilige beeldhouwde, choqueerde sommige bezoekers en tijdgenoten. Zo schreef de Nederlander B.H. Molkenboer anno 1913 het volgende over de centrale beelden:

Het stelt voor de extase van Sint Teresia: de Heilige wèg in ontheffing, gewond door den liefdepijl van een jongen, lokkigen engel. We zullen nu niet gaan zeggen, dat de hoog-mystieke en tegelijk zoo gezond-menschelijke schrijfster van het Kasteel der Ziel aan haar zaligheid moest hebben gewanhoopt, ware Bernini’s liefde-zieke theater-non haar als haar beeltenis voorgehouden, maar voelen toch wel iets voor de ergernis der Duitsche Romeinen van Winckelmans tijd, ja voor de gechargeerde bitterheden van een athée als Taine tegen een christelijke kunst, die tot zulke melodramatische buitensporigheden voerde.  Technisch valt hier alles te loven, vooral het gezonde engeltje, knaap of meisje van melk en bloed, met zijn streelzachte rondingen van perzik-wang en lieve lippen, zijn smachtende oogen en ’t neusje klein,  alles omdarteld door de krullende lokken, ja vooral dàt blijft een wonder van marmerkunst, zij het dan een wonder van de bedenkelijke soort. (Treffers)

Een tijdgenoot van Bernini had ook al geklaagd over de houding van Teresa: ‘De meest zuiver Maagd wordt niet alleen in de derde hemel [aardse genot] gesleurd, maar ook in de modder zelf, zo wordt een Venus niet alleen ter aarde geworpen, maar ook nog geprostitueerd.’ (Charles Scribner)

Geciteerd uit: Bert Treffers, ‘Een hemel op aarde. Extase in de Romeinse barok’, Sun, Nijmegen 1995 blz. 63-64; Charles Scribner III, ‘Bernini,’ Harry N. Abrams, INC., Publishers, New York 1991 blz. 92 en voetnoot 47

Theresia en de engel
Hemel
mouseover

Theresia en de engel Cornaro-kapel

De Fransman, De Brosses, merkte in de 18e eeuw op: ‘als dat goddelijke liefde [de extase van Theresia] is, dan weet ik wel wat het is.’ Nou ja, hoe dan ook, drie jaar na haar dood in 1585 is de lijkkist van Theresia geopend en wat was het geval volgens de aanwezigen: haar lichaam bleek wonderbaarlijk genoeg volledig intact, zelfs haar borsten leken nog vol leven. Bernini zelf dacht over de goddelijke liefde heel anders. Hij was diep religieus en vond deze kapel het mooiste wat hij ooit gemaakt heeft. Vroeger zouden we het beste in de namiddag naar deze kapel kunnen gaan. Het licht daalt dan via het raam langs de gouden stralen neer op het witte marmer. Al sinds heel wat jaren zorgt de elektrische belichting ervoor dat de toeristen het op elk moment van de dag goed kunnen bekijken.

Kenmerkend voor Bernini zoals we dat nog vaker op deze dag zullen tegenkomen is dat hij architectuur, schilderkunst en ook de beeldhouwkunst als één kunstwerk ziet. Hij stemt alles op elkaar af. De centrale gebeurtenis -de transverberatio van Theresia (doorboren van het hart)- wordt in een diepe driedimensionale nis geplaatst. De marmeren wolken waarop zij ligt, zijn hol van binnen en met ijzeren haken voor ons onzichtbaar aan de achterwand bevestigd. Ver boven haar heeft Gianlorenzo het gewelf met stuc bekleed en beschilderd. De hemel breekt als het ware open en een goddelijk licht daalt neer.

schildering plafond Cornaro chapel Bernini

Cornaro-kapel
mouseover
Cornaro-kapel Bernini

Aan de zijkanten (rechterzijkant) van de kapel zijn in de wanden acht leden van de familie Cornaro gebeeldhouwd. Zij kijken van achter een kerkbank: sommigen druk in gesprek met elkaar, anderen lezend, maar zien zij ook wat er voor hun ogen gebeurt? De leden van de Cornarofamilie komen niet uit de tijd dat deze kapel gebouwd werd. Alleen Federico Cornaro, de opdrachtgever van deze kapel leefde nog. Hij is ook de enige die met pupillen in zijn ogen is afgebeeld (tweede figuur van rechts in de onderstaande afbeelding).

familie Cornaro
rechternis

Cornaro-kapel familie Frederico Cornaro

foto: marta.martella

familie Cornaro
linkernis
familie Cornaro linkernis Bernini Cornaro kapel

familie Cornaro
linkernis
voorstudie
Fogg Museum of Art
mouseover

familie Cornaro linkernis voorstudie Fogg Museum of Art

Als we even over de lage balustrade, die ons bezoekers van deze kapel scheidt, kijken dan zien we in de vloer doden die uit hun graf opstaan en naar boven kijken.

doden die uit hun graf opstaan
mouseover
vloer Cornaro-kapel doden die uit hun graf opstaan

foto’s: Jose Geerdink

Zij herinneren ons eraan dat we hier te maken hebben met het graf van de familie Cornaro. Natuurlijk is er ook een laatste avondmaal is weergegeven. Door het offer van Jezus was de mens niet meer voor eeuwig verdoemd. Zo kon de dode weer hopen op een eeuwig leven in het hiernamaals.

Laatste Avondmaal
altaar
Laatste Avondmaal Bernini Cornaro kapel

Als we de gehele kapel goed bekijken dan is het niet verwonderlijk dat Bernini ook decors gemaakt heeft voor toneelvoorstellingen. In de kapel van Paulina (Vaticaan) had Gianlorenzo honderden lampen achter zelfgemaakte wolken verborgen om de illusie van een hemel te scheppen. Daarnaast heeft Bernini op het toneel ook de bliksem en donder en zelfs een zondvloed laten verschijnen. Opvallend is dat Gianlorenzo deze kapel zo ontworpen heeft als ware het een schilderij. Het geheel is namelijk bedoeld om vanuit één punt bekeken te worden net als bij het centraal perspectief. We zullen wat later op de dag zien dat hij bij zijn driedimensionale beelden in de Villa Borghese ook uitging van één standpunt.

Er zijn kosten noch moeite gespaard om deze toch kleine kapel te bouwen. Alleen al de gebruikte marmersoorten zijn voor de kenner om van te smullen. Zo zijn er onder meer breccia africano, platen van pavonazzetto, verde antico, giallo antico, panelen van albast en lijsten van breccia semesanto gebruikt. In dit verband werd wel eens gesproken over een boudoir of in de woorden Molkenboer: ‘een schimmerende barnering van velerlei marmergevlam en kleurgejubel.’

De kapel heeft in totaal 12.000 scudi gekost. Dit is meer dan de beroemde kerk de San Carlo alle Quattro Fontane van Borromini, die we deze ochtend ook zullen bezoeken.

De volgende bladzijde