Venetië dag 3

Ca’d’Oro (Galleria G. Franchetti) en het Piazza San Marco

We lopen vanaf het hotel richting het oosten langs de drukke weg die  van het station naar het Rialto en de San Marco leidt. We vervolgen onze weg en komen langs een voor Venetiaanse begrippen ongekend brede straat die in de 19e eeuw werd aangelegd: de Strada Nova. Bij een McDonalds slaan we rechtsaf de Calle di Ca’’d’’Oro in.

Het Ca’’d’’Oro is uniek in de gotische architectuur van de serenissima. Een vreemd, erg duur en mooi aangekleed eendje aan het Canal Grande. Het enige dat typisch voor Venetië is aan dit paleis is de verdeling van de kamers.

Ca’d’Oro
detail van de gevel
mouseover

Ca'd' Oro Venetië

foto (mouseover): Kat 30

Ca’d’Oro
Canal Grande
Ca'd'Oro Canal Grande

foto: flor

Er is veel bekend over de bouw, de documenten zijn er nog. Het werd tussen 1423 en 1437 in opdracht van Marino Contarini gebouwd. Marino wilde indruk maken. De gondels moesten ten minste even stilhouden bij zijn paleis. Contarini die tot één van rijkste adellijke families behoorde, kocht in 1412 het palazzo van de Zeno familie. Vijf jaar later stierf zijn eerste vrouw. Contarini liet het oude paleis van Zeno afbreken om ter nagedachtenis van zijn vrouw, Soramador Zeno, op dit kavel een nieuw palazzo te kunnen bouwen. Vele decoratieve elementen van het oude paleis werden in het Ca’d’Oro verwerkt

exterieur met aanlegplaats blik vanuit de androne op het Canal Grande
mouseover
Ca'd' Oro Venetië

foto (mouseover): Kevin H.

Contarini gaf zelf de opdrachten voor de verschillende delen van de bouw. Ook zorgde hij voor het materiaal. De twee steenhouwerateliers zijn eveneens bekend: een steenhouwer uit Milaan, Matteo Raverti en de Venetiaanse Giovanni Bon. De zes lichtbogen van de piano nobile zijn van Raverti. Het paleis werd wel erg opzichtig geschilderd. De Franse schilder, Zuan di Franza, vergulde de ballen bij de dakbekroning, de kruisbloemen bij het traceerwerk, de spitse ramen, de leeuwenkopjes, het loofwerk bij de hoekkapitelen en de ronde lijsten rond de knoppen met goud. De wapenschilden op de kapitelen en de consoles in de vorm van leeuwen die de dakrand steunen, werden met het uiterst kostbare lapis lazuli (lees  Cennini over lapis lazuli) beschilderd. Absurd als je weet hoe de zoute lucht en de wind in deze stad zo nu en dan huishouden. Niet voor niets draagt het huis nog steeds de naam oro of goud. De witte Istrische steen werd nog bewerkt met wit lood en olie zodat er een mooi effect van geaderd marmer ontstond. Het rode marmer uit Verona werd ook geolied en vernist om de kleur meer te laten spreken. Het Ca’’d’’Oro maakt nog steeds grote indruk door de ingewikkeldheid van de tracering en de andere architectonische decoraties. Het is duidelijk hoeveel dit palazzo te danken heeft aan het Ducale, vooral bij de zes bogen van de piano nobile.

Palazzo Ducale Ca’d’Oro
mouseover

Palazzo Ducale Ca'd'Oro gevel Venetië

De hand van het Milaneese atelier van Raverti is goed te herkennen. Dit atelier heeft ook aan de kathedraal van Milaan gewerkt. De verfijnde detaillering van de gevel domineert.

 gevel Ca’d’Oro
details
mouseover

Ca'd'Oro detail gevel Venetië

Een ‘overallplan’ of een modulair systeem zoals bij San Giovanni Crisostomo is ver te zoeken. Zo corresponderen de drie hogere ‘pinakels’ of ‘kantelen’ in het midden absoluut niet met de symmetrische gevel.

trap
detail van de trap
Ca'd'Oro trap detail Venetia

foto: Mon Œil en  Koji Yatani

De baron Franchetti heeft aan het begin van de 20e eeuw het Ca’d’’Oro gerestaureerd. De trap is opnieuw gebouwd, de originele put is in Parijs opgekocht en de boogfries onder de dakrand is ook hersteld. Ruskin die in 1853 dat beroemde boek, ‘The Stones of Venice’, heeft geschreven (hier in digitale vorm te lezen op het internet) had zich vreselijk opgewonden over de architectonische ingrepen van de vorige bewoonster. De beroemde ballerina, Mademoiselle Taglioni, had barbaarse veranderingen in dit oude paleis aangebracht. Ruskin schrijft hierover in een boze brief het volgende:

‘Ik zag prachtige platen rood marmer, die de basis waren voor balkons, en zij waren gesneden in nobele ornamenten van vreemde segmenten, een halve voet diep, in stukken geslagen toen ik laatst in Venetië was. De prachtige trap, verreweg het mooiste gotische monument van Venetië was weggehaald, onderdeel voor onderdeel, twee jaar eerder.’

Geciteerd uit: D. Howard, ‘The Architectual History of Venice’, B.T. Batsford, London, 1987 blz. 93.

entree en de androne
mouseover

Ca'd'Oro Venetië

Franchetti had een prachtige collectie kunstwerken. Deze collectie is nu in het Ca’’d’’Oro te bewonderen. Tegelijkertijd kun je goed zien hoe een gotisch palazzo er nu van binnen uitziet. Klik hier voor de officiële site, van het museum, Galleria G. Franchetti alla Ca’d’Oro,  met  plattegronden waarop de collectie te zien is per zaal en etage (aanklikken op de plattegronden)

interieur
buitenzijde
eerste etage
bovenste verdieping
mouseover

Ca'd'Oro Venetië

foto’s: karl_vie en nicholaslaughlin

Vooral de collectie van Venetiaanse sculpturen die het museum op de eerste verdieping huisvest, is bijzonder. Tot de mooiste werken behoort onder meer het marmeren Dubbelportret van Tullio Lombardo (tevens zelfportret).

Tullio Lombardo
dubbelportret

Tullio Lombardo Ca’d’Oro Galleria G. Franchetti

Na alle schilderkunst die we tijdens de excursie tegenkomen, zullen de beelden voor een prettige afwisseling zorgen. Ook vinden we op deze verdieping een veelluik van Antonio Vivarini dat de Kruisiging tot onderwerp heeft. Mantegna’’s sombere schilderij van de Heilige Sebastiaan wordt wel gezien als het topstuk van het museum.

Andrea Mantegna
Sebastiaan

Andrea Mantegna Sebastiaan Ca’d’Oro Galleria G. Franchetti

De tweede verdieping toont naast werken van belangrijke Italiaanse schilders (Tintoretto, Titiaan en Bordone) ook schilderijen van bekende Vlaamse en Nederlandse schilders als Jan van Scorel, Paul Brill, Gabriel Metsu en Jan Steen. Ook vinden we op deze verdieping interessante fragmenten van fresco’s van Giorgione en Titiaan, die afkomstig zijn van de façade van de Fondaco dei Tedeschi: een Naakte Vrouw van Giorgione en fragmenten uit de Slag tussen Giganten en Monsters van Titiaan.

Het verschil tussen Giorgione en Titiaan is goed te zien bij de restanten van de fresco’s van het Fondaco dei Tedeschi. Het Fondaco dei Tedeschi was na een brand in 1505 net herbouwd. Aan de zijde van de Merceria bij de Calle del Buso. Het geheel is enthousiast ontvangen, maar er zijn nog slechts restanten over die nu in de Galleria Franchetti in het Ca’ d’Oro te zien zijn. De figuur van Giorgione is in 1937 van de gevel gehaald en in 1967 de zeven fragmenten van Titiaan.

Giorgione
‘Naakte vrouw’
gevel Fondaco dei Tedeschi
mouseover
Giorgione 'Naakte vrouw' gevel Fondaco dei Tedeschi

Een groot verschil in stijl. Titiaan heeft een monumentale Justitia geschilderd. Justitia is dynamisch weergegeven, het hoofd duidelijk getekend en realistisch van kleur. Giorgione heeft een gestileerde en elegante naaktfiguur geschilderd, die bijna geheel op kleur is gebaseerd. De fresco’’s van het Fondaco dei Tedeschi werden in 1508- 1509 geschilderd. Dit was een moeilijke tijd voor de serenissima.

Titiaan
‘Justitia’
gevel Fondaco dei Tedeschi

Titiaan 'Justitia' gevel Fondaco dei Tedeschi

De liga van Cambrai bedreigde Venetië. De deugden van Venetië werden als symbool gebruikt vandaar Justitia. Titiaans fresco had weinig te maken met het werk van Giorgione uit die tijd. Titiaan ging meer richting de klassieken. Op dat moment, dus vroeg in zijn carrière, was de twintigjarige Titiaan juist zeer geïnteresseerd in Sebastiano del Piombo met name in de realistische vormen die op monumentale schaal worden afgebeeld. Titiaan schilderde veel realistischer op dat moment dan Giorgione. Tragisch voor Giorgione was, als men het verhaal van Dolce uit 1557 mag geloven, dat:

‘Vrienden van Giorgione Justitia zagen en geloofden dat, toen de figuur te zien was, dit het werk was van Giorgione [zij] waren verheugd want dit was het beste werk van Giorgione. De schilder Giorgione was geschokt. Hij sloot zich enkele dagen in zijn huis op ‘omdat hij zag dat een jonge man meer wist dan hij.’

Geciteerd uit: Filippo Pedrocco, ‘Titian The complete Paintings’, Thames&Hudson, London, 2000 blz. 21.

We vervolgen onze weg richting de San Marco. In de les hebben we het beroemde Piazza San Marco met zijn aanliggende gebouwen besproken. We gaan eerst de San Marco bekijken. In dit onderdeel komt ook de architectuur van de San Marco en het Palazzo Ducale aan de orde.

Piazza San Marco

Het Piazza San Marco is een van de meest beroemde pleinen ter wereld. Het Piazza was eeuwenlang de plek bij uitstek voor openbare ceremoniën en religieuze vieringen.

Gentile Bellini
Processie Piazza San Marco

Gentile Bellini Processie Piazza San Marco

Ook vandaag de dag is zij, met haar vele terrasjes, toeristen en duiven, het middelpunt van de stad. Aan de oostzijde van het Piazza liggen de twee befaamde gebouwen van Venetië: de San Marco, de kathedraal van Venetië en het Palazzo Ducale, het voormalige verblijf van de Venetiaanse dogen en tevens het machtscentrum van de Republiek.

De ontstaansgeschiedenis van het Piazza San Marco

Oorspronkelijk was deze plek de boomgaard van de nonnen van de nabijgelegen San Zaccaria.  Toen de nonnen in de negende eeuw hun bomen opofferden voor de bouw van de basiliek en het Palazzo Ducale, ontstond stukje bij beetje het Piazza dat wij vandaag de dag kunnen bewonderen. Het Piazza San Marco is het enige plein in de stad dat ‘piazza’ wordt genoemd, andere pleinen worden aangeduid met ‘campo’ of ‘piazzetta’ (pleintje). Klik hier voor een plattegrond met gebouwen en namen.

Het plein bestaat uit twee met elkaar verbonden pleinen en wel de Piazzetta, het pleintje waar de twee zuilen staan en het grote plein vóór de San Marco: het Piazza. Het grote plein werd gebruikt voor processies, terwijl de Piazzetta voornamelijk voor politieke doeleinden gebruikt werd. Zo werden bijvoorbeeld executies tussen de twee zuilen uitgevoerd. Het grootste deel van het Piazza had al in de 12e eeuw arcaden zoals dit op Gentile Bellini’’s schilderij te zien is. Er was sindsdien weinig aan het plein veranderd. Alleen de noordzijde van de Piazza was vanwege een brand door Bartolommeo Buon herbouwd. Deze vleugel heet nu de Procuratie Vecchie. De procuratoren woonden tegenover de oude procuratie. Volgens Vasari was Sansovino de eerste die het gehele plein goed onder handen wilde nemen.

Titiaan
Doge Andrea Gritti
1546-1548
Titiaan Doge Andrea Gritti 1546-1548

Met de hulp van doge Gritti werden in het eerste jaar dat Jacopo Sansovino proto (bouwmeester) was, begonnen met het opruimen van het plein. Er waren houten kraampjes en zelfs latrines rond de twee zuilen. Bij de campanile waren stalletjes waar je geld kon wisselen. Verder waren er groente -en vleesstallen. De gebouwen tegenover het Ducale waren dubieuze hotels en herbergen. Langs de lagune waar nu de Zecca staat waren veel kaas -en salamiwinkeltjes. Het opruimen van de janboel bleek een moeizame en langdurige zaak te worden. Vergeet niet dat de stalletjes en winkeltjes goed verdienden op zo’n drukke plek en ook aardig wat belastinggeld opbrachten. Sommige waren bovendien legaal en hadden rechten verworven. Bezoekers zoals de kruisvaarders hadden goedkope hotels nodig. Bovendien waren er de 16e eeuw geen open plekken meer in de stad, dus waarheen te verhuizen? Na de beslissing om de stallen rondom de zuilen op te ruimen kwamen er nieuwe stallen met groenten voor de Munt bij. In 1531 besloot de Supra om alle stallen en kraampjes van de pleinen te verwijderen. Dit idee komt waarschijnlijk van Jacopo Sansovino zelf. Maar aan de verkoop werd flink verdiend zodat de illegale stallen vaak toch weer terugkeerden. Het bleef een moeizaam en taai gevecht. De straf was vijfentwintig lire, maar dit viel in het niet bij wat er verdiend werd. In 1551 werd er zelfs gedreigd met een gevangenisstraf van vijftien dagen.

De scheiding tussen de politieke (het palazzo Ducale) en economische centra (Rialto) was niet nieuw. Het was een zeer oude Italiaanse traditie die door Alberti en Filarete weer nieuw leven was ingeblazen. Toch was de scheiding niet zo absoluut zoals wel uit het verhaal van de kraampjes blijkt. Het Rialto kende ook wel enige politieke elementen. Jacopo wilde de scheiding economisch en politiek centrum weer volledig herstellen.

De politieke en economische centra
Palazzo Ducale (onder rechts) Rialtomarkt (boven bij de brug over het Canal Grande

Als Sansovino in 1527 in Venetië aankomt, zijn nogal wat gebouwen rond de Piazza San Marco en de Piazzetta in een deplorabele toestand. Tegelijkertijd leefde de economie op en dat was een gelukkig toeval. In het zuiden van het grote plein, Piazza, en aan de westzijde van de Piazzetta stonden nog oude veneto-byzantijnse gebouwen. Nu de noordzijde van de Piazza hersteld was, staken de oude gebouwen erg lelijk af. Daar de procuratoren hier zelf leefden, werden zij constant met dit probleem geconfronteerd. Bovendien werd het onderhoud van de oude veneto-byzantijnse huizen wel erg kostbaar. Sommige huizen dreigden zelfs in te storten. Op 14 juli 1536 werd Sansovino gevraagd een model te maken voor een nieuw gebouw met appartementen tot aan de San Geminiano (een kerk die onder Napoleon is afgebroken; zie Canaletto’s Piazza San Marco).

De constructie van het nieuwe gebouw begon niet aan de zuidzijde van de Piazza, maar aan de westzijde van de Piazzetta. Wat voor discussies zich precies hebben afgespeeld bij de procuratoren is niet bekend. Het werk begon bij de bakkerij nabij de Campanile aan de Piazzetta. Hierbij werd een model gebruikt dat door Sansovino gemaakt is. Juist op dit moment werd besloten, 6 maart 1537, om een bibliotheek voor de collectie van kardinaal Bessarion te bouwen. Deze kardinaal had een prachtige collectie manuscripten aan de stad nagelaten.

Canaletto
Piazza di San Marco (met de S. Germaine)
onder Napoleon afgebroken
Video Sotheby’s
andere zijde van het plein
mouseover
Canaletto Piazza di San Marco

De zoon van Jacopo, Francesco Sansovino, schrijft in zijn gids over Venetië dat zijn vader van plan was het gebouw aan de zuidzijde van het Piazza ook twee verdiepingen te geven net als de bibliotheek. Scamozzi heeft het gebouw aan de zuidzijde voltooid met drie verdiepingen en een mezzanino. Waarschijnlijk zou Sansovino ook tot de bouw van meer dan twee verdiepingen gedwongen zijn. De appartementen brachten immers veel geld in het laatje.

Video  Piazza San Marco bij zonsopgang Sky View Productions (8.18 minuten)
Piazza di San Marco aerial

foto: evan.chakroff

Jacopo is de eerste architect geweest in de renaissance die een radicaal nieuw en groot plan kon uitvoeren. Sansovino benadrukt de eenheid door een doorlopende arcade langs het gehele plein en de Piazzetta te maken. Tegelijk met de aanpak van Jacopo werkte Michelangelo aan het Campidoglio (klik hier voor het verhaal over het Campidoglio). Sansovino schiep eenheid, harmonie en helderheid in het centrum.

Het plein wordt aan drie zijden omsloten door zestiende-eeuwse arcaden en aan een zijde door de Basilica San Marco.

Piazza di San Marco aerial

Canaletto
Piazza en het Piazzetta San Marco

Canaletto Piazza Piazzetta San Marco

 

Piazza San Marco
Zicht op de San Marco
mouseover

Piazza San Marco

Aan de noordkant van het plein bevindt zich de fraai versierde Torre dell’’Orologio (klokkentoren) uit de vijftiende eeuw. Deze was oorspronkelijk bedoeld ter oriëntatie voor de zeevaarders. Op de toren staat een beeld van Maria, die op Hemelvaart begroet wordt door de figuurtjes van de Drie Koningen die vanuit de zijdeuren verschijnen.

 Torre dell’’Orologio
mouseover

 Torre dell’'Orologio Venetië

 

de klokkenluiders van de Torre dell’’Orologio
mouseover

Torre dell’'Orologio Venetië

Foto’s: ezioman

Aan de zuidkant grenst het plein deels aan het Piazzetta dat aan het water van de lagune ligt. Aan de oever staan twee granieten zuilen. Op de ene zien we de gevleugelde leeuw van de Heilige Marcus, op de andere de Heilige Theodorus. Vroeger vonden hier executies plaats en nog altijd wordt gezegd dat het ongeluk brengt om tussen de pilaren door te lopen.

Piazzetta met uitzicht op de lagune nu
ten tijde van Canaletto
mouseover

Piazzetta San Marco Venetie

foto: mc0ca

Na de ingrijpende verbouwing van het Piazza volgde de bouw van de bibliotheek, de Zecca (munt) en de loggetta aan de voet van de campanile. Aangezien het plein vlak aan het water van de lagune ligt is het in tijden van aqua alte (hoog water) een van de eerste plekken van Venetië die blank staan. Het gevaar van overstroming dreigt al sinds de dertiende eeuw en er is dan ook sinds eeuwen een drainagesysteem onder het trottoir van het plein aanwezig dat dient voor de  afvoer van het water. Aangezien de frequentie van het aqua alte de laatste jaren drastisch is verhoogd, is men al enige tijd bezig met het vernieuwen van het systeem en blijft men zoeken naar een betere oplossing. Totdat deze is gevonden, blijven de loopplanken -die de bezoekers ten tijde van aqua alte moeten behoeden voor natte voeten – gereed staan.

twee gezichten op het Piazzetta
Caspar Andriaans van Wittel
ca 1700
mouseover
Piazzetta San Marco Caspar Andriaans van Wittel

Klik hier voor vervolg van dag 3