Venetië dag 6

Scuola Grande dei Carmini, S. Maria Carmini en de S. Sebastiano

We wandelen vanaf het hotel naar het via het Campo dei Margherita naar de scuola Santa Maria dei Carmini.

Campo dei Margherita
op weg naar de Scuola Grande dei Carmini nabij de Scuola Grande dei Carmine
mouseover

Campo dei Margherita Venetië

Campo dei Margherita en de scuola Grande dei Carmini

Campo dei Margherita Scuola Grande dei Carmini Venetië

Scuola Grande dei Carmini

Scuola Grande dei Carmini
twee zijden van de gevel
mouseover
Scuola Grande dei Carmini Venetië

Naast de hoofdkerk van de karmelieten, de Santa Maria dei Carmini, ontstond deze scuola. Het gebouw is in 1670 ontworpen door Baldassare Longhena, maar is door een andere bouwmeester uitgevoerd. De ‘mooie trap’ is wel onder toezicht van Longhena uitgevoerd.

Op de eerste etage is de beroemde Sala del Capitolo met negen plafondstukken van Tiepolo, waarin de heilige Simon Stock wordt vereerd.

trap naar de Sala del Capitolo
Scuola Grande dei Carmini Venetië
de gang en een detail van het plafond
mouseover
Scuola Grande dei Carmini Venetië

foto’s: Nick Bramhall en Dmitry Shakin

Sala del Capitolo

Tiepolo Sala del Capitolo Scuola Grande dei Carmini Venetië

 

Tiepolo Sala del Capitolo Scuola Grande dei Carmini Venetië

Tiepolo kreeg op 21 december 1739 de opdracht voor deze plafondschilderingen. De stijl en het kleurgebruik van Tiepolo maken hem tot een typische schilder van de rococo.

 

Het plafond van de Sala del Capitolo

Ook hier, zijn net als in de scuola Grande di San Rocco, spiegels aanwezig zodat je het plafond zonder nekkramp toch goed kunt bekijken.

Tiepolo Sala del Capitolo Scuola Grande dei Carmini Venetië

Het geheel bestaat uit negen schilderijen: het centrale plafondstuk waar de H. Simon het scapulier krijgt met onder zich een graf. Vier aangrenzende schilderijen: 1. Engel die het boek van de Scuola draagt 2. Engel die het scapulier aan de mensen in het vagevuur laat zien. 3. Engel met lelies die het scapulier krijgt aangereikt van een putti. 4. Engel die een arbeider redt die van een steiger afvalt.

engel die arbeider redt die van een steiger valt
engel die het scalpulier aan de zielen in het vagevuur laat zien
mouseover
Tiepolo plafond Sala del Capitolo Scuola Grande dei Carmini Venetië

 

De vier hoekschilderijen met de deugden: geloof (kruis en beker), hoop (anker), liefde (moeder met kind), gerechtigheid (zwaard), kracht (Ionische zuil), voorzichtigheid (slang), oprechtheid (?) en matigheid schenkt water bij de wijn, geduld (?), onschuld (jonge maagd die een bokje draagt) en tenslotte kuisheid(?)

Giambattista Tiepolo
voorzichtigheid, oprechtheid en geduld, kracht en rechtvaardigheid
mouseover
Tiepolo Sala del Capitolo Scuola Grande dei Carmini Venetië

 

Voor het centrale doek heeft Tiepolo ook een schets gemaakt die nu in het Louvre is. In deze voorstudie kijkt Maria Stock aan, terwijl in de uiteindelijke versie Maria de toeschouwer aankijkt.

Tiepolo Maria Stock Sala del Capitolo Scuola Grande dei Carmini Venetië

In het grote middelste plafondstuk krijgt Simon Stock het scapulier: twee witte stukjes stof die met touwtjes met elkaar verbonden over schouder gedragen worden (scapuliers= schouder). Simon heeft in de 13e eeuw de derde orde van de karmelieten gesticht. Simon heeft kloosters in Cambridge, Oxford, Parijs en Bologna gesticht. Het plafond van de Sala del Capitolo was betrekkelijk laag, maar door een scherp onderaanzicht wordt de ruimte optisch sterk uitgebreid. Je zit als het ware in het vagevuur en kijkt naar boven: di sotto in sù. Zo valt de balk links boven in beeldvlak op. Benen en een deel van het lichaam zijn op deze balk te zien. Simon krijgt het scapulier omdat hij verdreven was uit het heilige land en in Europa de orde weer nieuw leven heeft ingeblazen. Simon is geknield en achter hem legt een engel het scapulier over hem. Onder Simon, geheel rechtsonder in het beeldvlak, zijn figuren te zien die in het vagevuur zitten. Volgens het geloof krijgt diegene die het scapulier draagt een aanmerkelijk kortere straftijd in het vagevuur. Een pauselijke bul uit 1322 bevestigde dit geloof. In de Contrareformatie werd dit geloof weer zeer populair.

Oorspronkelijk was op de eerste etage alleen een schilderij van Padovanino: de Hemelvaart van Maria. Het bestuur klaagde dat er zo weinig kunst was terwijl de Scuola zoveel leden had. Hier moest iets aan gedaan worden. Giambattista Tiepolo werd gevraagd. Hij was op dat moment dé schilder in de serenissima. Tiepolo had net de fresco’’s in de Gesuati ook wel de Santa Maria del Rosario genoemd geschilderd: een gigantisch plafondstuk van maar liefst 1200 bij 450 cm.

Tiepolo had zoveel opdrachten dat hij aarzelde toen hij het verzoek kreeg voor deze plafondschilderingen. Een klein jaar later in 1740 stemde hij uiteindelijk toe. Hij maakte twee ontwerpen waaruit de leden van de scuola konden kiezen. Het hele plafond moest wel vernieuwd worden. Dit betekende dat ‘ De Hemelvaart van Maria’ van Padovanino verwijderd moest worden. Hier waren de leden niet zo blij mee, maar het gebeurde uiteindelijk wel. De leden kozen voor het tweede ontwerp van Tiepolo. Tiepolo verplichtte zich ertoe om het centrale paneel in 1740 voor Kerstmis af te maken, maar in 1743 toen de zaal geopend werd en het houtsnijwerk en de vergulding ervan al voltooid waren, was dit centrale schilderij nog niet klaar. Het zou tot 1749 duren voordat het schilderij er echt kwam. Uit documenten van deze scuola blijkt dat de lijstenmaker en houtsnijder, Zanetti, zijn werk naar ontwerp van Tiepolo al wel voltooid had. Ondanks de vertraging waren de leden toch heel blij. De karmelieten waren zo onder de indruk van het uiteindelijke werk dat zij Tiepolo tot hun erebroeder benoemden.

In de kleine kapittelzaal die aan de grote zaal grenst, is prachtig houtsnijwerk te zien. Deze zaal, waar het bestuur van de scuola belangrijke beslissingen nam, is goed bewaard gebleven.

kleine kapittelzaal

Scuola Grande dei Carmini Venetië

foto: Dracs

kleine kapittelzaal

Tiepolo Sala del Capitolo Scuola Grande dei Carmini Venetië

Direct om de hoek na luttele stappen zijn we al bij de kerk van dezelfde orde.

ingangen
Scuole Carmini (rechts) en de kerk Carmini
mouseover
Scuole Carmini kerk (church) Carmini

De kerk Santa Maria dei Carmini uit de 14e eeuw heeft een apart interieur. De marmeren zuilen zijn met kostbare rode stof bekleed, terwijl de bogen rijk versierd zijn en vele houten vergulde beelden bevatten. In deze kerk zijn enkele opmerkelijke kunstwerken te vinden.

Maria met kind
 Santa Maria dei Carmini Venetië

In de zijbeuken zijn links en rechts twee schilderijen te vinden op de oorspronkelijke plaats waar ze ook voor geschilderd zijn.

zicht op hoofdaltaar en uitgang
zijbeuk
mouseover
Santa Maria dei Carmini interieur Venetië

Aan de noordzijde een altaarstuk van Lotto: ‘De H. Nicolaas in Glorie. Op de lijst staat het jaartal 1527 en de naam van de schilder. Het schilderij is in opdracht van de Scuola dei Mercanti gemaakt. De handelaren van deze scuola hadden de H. Nicolaas als hun beschermheilige. De drie gouden ballen verwijzen naar het verhaal over Nicolaas nog voor hij bisschop werd. Nicolaas gooide namelijk goud door het raam. Zo konden de drie dochters toch nog een goed huwelijk sluiten. Er was immers geen geld voor een bruidschat. Later werden de gouden ballen aangezien voor brood en zo werd Nicolaas de patroonheilige voor de bakkers.

De twee belangrijkste opdrachtgevers zijn: Giovanni Battist Donati en Giorgio de’ Mundis. Hun namen staan op het frame. De naamheiligen: H. Johannes en de H. Joris van Donati en de’Mundis zijn ook afgebeeld. Johannes links onder de H. Nicolaas en de H. Joris in het landschap rechts onder in het beeldvlak.

De frontale en bijna onnatuurlijke houding van de H. Nicolaas doet nogal ouderwets aan voor de tijd, 1528, waarin het geschilderd is. Lotto heeft het geschilderd naar een oud houten beeld van de H. Nicolaas dat dit schilderij verving.

De tweedeling van het werk: boven ‘H. Nicolaas die ten hemel wordt gedragen’ en onder het landschap, is gebaseerd op de ‘Hemelvaart van Maria’ van Titiaan uit 1518 in de Frari-kerk. De onderzijde, het giorgioneske landschap en de bovenzijde zijn in iconografische opzicht met elkaar verbonden. Volstrekt nieuw voor Venetië is het landschap in vogelvluchtperspectief.

De heilige Nicolaas greep in bij honger en was beschermheer van de matrozen. Dit verklaart ook de schepen en het soort landschap in dit altaarstuk. De manden op de ezels, die het graan naar de schepen vervoeren, verwijzen naar de legende waarbij de H. Nicolaas de mensen op wonderbaarlijke wijze voor de hongersdood behoedde. In het Oosten vertrok na tiende eeuw geen enkel schip meer zonder een icoon van de H. Nicolaas. De dode en levende boom naast elkaar onder in het midden staan voor de macht van Nicolaas om de doden tot leven te wekken. Dit gold natuurlijk vooral voor de matrozen.

De sfeer van het landschap doet sterk aan Vlaamse schilders denken. Vermoedelijk is zelfs een schilderij van Patinir als model gebruikt. Patinir was in de tijd dat Lotto zijn altaarstuk voor de Santa Carmini schilderde in Venetië. Zeker is dat Lotto een houtsnede van Dürer heeft gebruikt.

twee details van een landschap
Lorenzo Lotto
H. Nicolaas in glorie
Dürer
Michael strijd met de draak
mouseover
Lorenzo Lotto Santa Maria dei Carmini Venetië

De broederschap die dit altaarstuk in opdracht had gegeven, had hun winkels bij het Rialto. Hun goederen en daarmee hun winsten kwamen via de zee. Hiermee is de keus voor de H. Nicolaas, patroonheilige van de matrozen en de haven in het landschap verklaard. De leden van de broederschap baden het volgende geknield voor het altaar:

‘God en de H. Nicolaas bescherm en red onze vloot en schepen van deze stad op open zee, en ook allen die meevaren en breng hen veilig naar de haven terug.
Lorenzo Lotto
H. Nicolaas in glorie
1529-1529
Lorenzo Lotto H. Nicolaas in glorie Santa Maria dei Carmini Venetië

Tegenover deze Lotto hangt achter een altaar een ander beroemd werk van Cima da Conegliano uit 1510 getiteld: ‘De aanbidding van de herders’. De koopman Giovanni Calvo had de jonge en moderne schilder Conegliano de opdracht gegeven om een aanbidding van de herders te schilderen en natuurlijk moest hijzelf ook worden afgebeeld. Op het doek staan de H. Catharina met een gebroken wiel aan haar voet en de H. Helena met het kruis afgebeeld. Rechts de aartsengel Raphaël met aan zijn hand de jonge Tobias. Volgens het verhaal werd in opdracht van God de aartsengel Raphaël opgedragen de jonge Tobias bij een reis te begeleiden. Tobias heeft een hond als attribuut. Petrus staat naast Maria. De koopman Giovanni Calvo, de opdrachtgever van dit altaarstuk, staat er natuurlijk zelf ook op en wel als een eenvoudige herder. Toch passen de schoenen die hij draagt niet bij zijn stand.

Cima da Conegliano
De aanbidding van de herders
1510
inzoomen
mouseover
Cima da Conegliano De aanbidding van de herders Santa Maria dei Carmini Venetië

Nieuw is de iconografische vrijheid die de jonge generatie kunstenaars zich gunt. De herder is een portret van de opdrachtgever. Calvo besliste dat de H.Catharina moest worden afgebeeld, want zijn vrouw Catharina was naar deze heilige vernoemd. De vrouw van Calvo was in 1508 gestorven aan de pest. Calvo was bang zijn vrouw te volgen. Hij wilde in het uiterste geval er in ieder geval voor zorgen dat zijn ziel gered zou worden. Daarom wordt Raphaël aan het tafereel toegevoegd. Dit nu is hoogst ongebruikelijk: een aartsengel in deze context. Raphaël werd gekozen als beschermheer voor Calvo. De engel leidt Tobias uit het donker en gebaart hem niet naar het Kind te kijken, maar naar boven naar het kruis dat Helena draagt. Op de achtergrond zijn ook herders te zien. Hier is Calvo weer afgebeeld bij het pad dat leidt naar de trog en het kruis.

De invloeden van Giorgione zijn overduidelijk. Cima gaf vaak zijn geboortestad Conegliano weer op de achtergrond. Zo ook in dit altaarstuk net als in zijn altaarstuk in de Accademia: Maria tussen twee heiligen.

Verder zullen we nog enkele andere kunstwerken in deze kerk bekijken waaronder een werk van Veronese.

We verlaten de kerk door de hoofdingang en vervolgen onze tocht langs de Rio di Santa Margherita richting de parochiekerk, de San Sebastiano, waar Paolo Veronese begraven ligt.

Santa Maria dei Carmini
Santa Maria dei Carmini Venetië

Rio di Santa Margherita

Rio di Santa Margherita Venetië

De San Sebastiano

San Sebastiano
San Sebastiano Venetië

foto: Branislav L. Slantchev

San Sebastiano
twee kanten
mouseover
San Sebastiano Venetië

In deze kerk uit de 16e eeuw ligt de schilder Paolo Veronese begraven, rechts aan de voet van het orgel waarvan hijzelf de luiken geschilderd heeft. Veronese, die parochielid van deze kerk was, heeft tussen 1550 en 1560 veel werk voor deze kerk gemaakt. Bij Web Gallery of Art zijn hier goede afbeeldingen van het werk van Veronese in de San Sebastinao te zien. Helaas is niet al zijn werk goed te zien. Hoewel het werk tijdens het maniërisme gemaakt is, hoort zijn werk toch nog bij de hoog–renaissance. Waarschijnlijk is de sacristie dicht vanwege restauratie zodat we de eerste schilderingen die hij in ‘zijn kerk’ gemaakt heeft, niet zullen kunnen bekijken. In de kerk zelf is veel te zien: het orgel, het plafond, de fries en boogvelden en de zijwanden van het hoofdaltaar zijn beschilderd. Vasari vond de schilderingen van Veronese vrolijk, mooi en goed doordacht. Vanmorgen in de Accademia hebben jullie dit al kunnen constateren bij zijn schilderij ‘Christus in het huis van Levi’. Ook hier, net als bij de fresco’s op de kerkmuren, kun je de voorliefde van Veronese voor pracht en praal zien. Hugh Honour omschrijft Veronese’s werk in zijn vaak geroemde reisgids over Venetië als:

‘Vrolijk’ lijkt wel het beste woord ter omschrijving van deze schilderijen, waaruit een ongeremde, zinnelijke overgave aan de schoonheid van de wereld spreekt, een voorliefde voor stoere mannen en wulpse vrouwen, voor zijde en satijn met kleurige dessins, voor goud –en zilverwerk en helder glas uit Murano en voor glimmende, marmeren paleizen met een overvloed van zuilen, beelden en torens. Hij hield van overdaad en uiterlijk vertoon, en alles wat hij schilderde kon zó op een praalwagen gezet.’

Hugh Honour, Venetië, Amsterdam, Agon, 1988, blz. 154.

S.Sebastiano
interieur
mouseover

San Sebastiano interieur Venetië
foto: Branislav L. Slantchev

Paolo Veronese, de man uit de gelijknamige stad Verona, schilderde in de San Sebastiaan tussen 1555 en 1560. Later rond 1575 schilderde hij het plafond van het schip, de fries, de oostkant van het koor en het hoogaltaar. De verhalen op het plafond gaan over Ester, de vrouw van koning Xerxes van Perzië die het joodse volk redde. De San Sebastiano was net gebouwd toen Veronese met schilderen begon. De vroegste werken zijn in de sacristie: ‘Kroning van Maria’ en ‘de vier evangelisten’ op de hoeken. Deze gelden nog niet als meesterwerken (toegang sacristie links onder het orgel).

Sacristie

Paolo Veronese Sacristie San Sebastiano Venetië

foto’s sacristie: Branislav L. Slantchev

 

Sacristie

Paolo Veronese Sacristie Kruisiging San Sebastiano Venetië

 

Paolo Veronese Kroning Maria Sacristie San Sebastiano Venetië

foto: Branislav L. Slantchev

In 1555 hebben Veronese en enkele broeders de doeken op het plafond van de sacristie aangebracht. De Kroning van Maria in het midden en aan de zijden de vier evangelisten, naast scènes uit het Oude Testament. Veronese had al ervaring opgedaan met het schilderen van plafonds in de Sala dei Dieci in het Dogenpaleis. Veronese was geïnteresseerd in het leesbaar houden van zulke taferelen.

twee evangelisten
Marcus en Johannes
mouseover

De volgende schilderijen heeft Veronese op het plafond van het schip gemaakt. Eén jaar later en veel geslaagder drie schilderijen: ‘Ester wordt voor Ahasveros voorgeleid’, ’Ester door Ahasveros tot koningin gekroond’ en tenslotte ‘Triomf tocht van Mordechai.’ Ester werd gezien als de oudtestamentische prefiguratie van Maria. Haar bemoeienis met de joden werd vergeleken met de bemiddeling van Maria met de mensheid. Het verhaal op het plafond in het schip is gebaseerd op het boek Ester (oude testament) dat in het kort als volgt gaat:

Xerxes (griekse naam voor Ahasveros) verstootte zijn gemalin. Bij ingang zoekt Xerxes een nieuwe vrouw. Ester vertelt niet dat zij Joods is als zij door de Perzische koning tot vrouw wordt uitverkoren. In de middelste ovaal (vijf meter lang) wordt Ester gekroond als zij met Xerxes trouwt. Als een moordaanslag op Xerxes ontdekt wordt, lukt het de raadgever van de koning, Haman, die zelf ook deel uitmaakte van de samenzwering de schuld op de Joden af te schuiven. Vooral op Mordechai de stiefvader die Ester heeft opgevoed. Ester echter weet de waarheid boven tafel te krijgen en voorkomt zo een grote wraakactie van haar man tegen het Joodse volk. De galg bedoeld voor Mordechai wordt nu gebruikt voor Haman (dit beeldt Michelangelo in de Sixtijnse kapel ook af). In de laatste ovaal rijdt Mordechai triomfantelijk door de straten van de keizerlijke hoofdstad Susa.

In deze drie ovalen introduceert Veronese een nieuw element namelijk een stijl onderaanzicht. Vooral in het laatste ovaal ‘de Triomftocht van Mordechai’ lijken de paarden wel op de kijker beneden te trappen.

‘Ester wordt gekroond door Ahasveros
Paolo Veronese ‘Ester wordt gekroond door Ahasveros San Sebastiano Venetië

foto: Branislav L. Slantchev

‘Ester wordt aan Ahasveros voorgeleid’
‘De triomftocht van Mordechai´
mouseover
‘Paolo Veronese ‘Ester wordt aan Ahasveros voorgeleid’ San Sebastiano Venetië

Vervolgens heeft Veronese aan het oosteinde van het nonnenkoor (te bereiken via een trap) onder meer de sibillen met de ‘witte zuurstokzuilen, ´Sebastiaan voor Diocletianus’ en ‘de Marteldood van de H. Sebastiaan’ geschilderd. Het altaarstuk, ‘de Verheerlijking van Maria met de heiligen Sebastiaan, Petrus, Catharina en Franciscus,´ werd enkele jaren hierna voltooid met een stenen lijst. Het is in onderaanzicht geschilderd en natuurlijk hoe kan het ook anders in een kerk als dit aan de heilige Sebastiaan.

‘Paolo Veronese altaarstuk San Sebastiaan Maria ’ San Sebastiano Venetië

In diezelfde tijd heeft Veronese ook de orgelluiken beschilderd (klik hier voor de schilderingen van het open luik). Het orgel werd in 1558 geïnstalleerd en de schilder heeft zelf voorgesteld om de luiken te beschilderen.

orgel
open en gesloten
mouseover
‘Paolo Veronese orgel’ San Sebastiano Venetië

De opdrachtgever voor de werken van de San Sebastiano was de prior van het naburige klooster Fra Bernardo Torlioni. Deze prior had al in Verona, de geboortestad van Veronese, een opdracht aan Veronese verstrekt en wel ‘De Bewening van de dode Christus.’ In december 1555 tekende Veronese een contract voor het plafond in het schip. Deze drie grote ovalen werden al een jaar later geïnstalleerd. De grote werken zijn volledig van de hand van Veronese. Als Paolo beroemd wordt, kan hij de hoeveelheid werk niet meer aan zonder hulp. Andere delen van deze kerk zijn ook met hulp van leerlingen gemaakt. De grote maaltijden stammen uit de jaren 1560 en later o.a. Maaltijd in het Huis van Levi. De architectuur sterk verkorte trappen etc is geïnspireerd op Serlio, vooral dat deel van zijn boek, ‘Trattato di Architettura’, dat over theaterdecors gaat en dat in 1545 uitkwam. Het onderaanzicht is buitengewoon moeilijk zeker als je de figuren er geloofwaardig in moet plaatsen.

In 1565 is Veronese begonnen met twee reusachtige scènes uit het leven van de H. Sebastiaan links en rechts van het koor. Vasari vermeldt dat Titiaan nadat hij werk van Veronese gezien had in het publiek Veronese omarmt, waarmee hij hem als zijn officiële opvolger van de serenissima zag. In deze tijd ging Veronese weer terug naar de frescotechniek die ook in de San Sebastiano te zien is. De fresco’’s in het bovenste deel van de muren van het schip stammen uit dezelfde tijd als de werken die Veronese uit Murano in Palazzo Trevisan (nu zwaar gehavend) schilderde. Op de zijwanden H. Sebastiaan in toneelscènes. In de zwikken van de grote boog schilderde Veronese een Aankondiging. Verder veel monochrome profeten en sibillen. Tegenover de monnik en de zwarte jongen die door een deur gaat, is ook werkelijk een deur die de monniken gebruikten om naar het koor te komen.

‘Paolo Veronese ‘fresco monnik ’ San Sebastiano Venetië

Een dergelijke truc haalt Veronese ook uit met de H. Sebastiaan die op de ene wand getroffen wordt door pijlen waarbij nog een vallende (per ongeluk geraakt door de pijlen) te zien is. Op de andere tegenoverliggende wand is de boogschutter te zien die Sebastiaan raakt. Beiden Sebastiaan en de schutter, staan tussen gedraaide in monochrome kleur geschilderde zuilen.

rechter- en linkerwand
boven
de boogschutter en Sebastiaan
mouseover
‘Paolo Veronese ‘Ester fresco boogschieter Sebastiano Venetië

Klik hier voor het vervolg van dag 6