De San Giovanni ofwel het Baptisterium, het Bargello, het Palazzo Vecchio en het Piazza della Signoria

Baptisterium
Baptisterium Florence

Foto: Jack Seikaly

Het Baptisterium staat op een steenworp afstand van de Santa Maria del Fiore.27 Waarschijnlijk heeft hier in de zesde of zevende eeuw al een gebouw gestaan. In de elfde eeuw is het oude gebouw ingrijpend verbouwd en heeft het zijn huidige uiterlijk gekregen. De groene marmerstrepen die op de hoeklisenen worden afgewisseld door witte zijn door Arnolfo di Cambio aangebracht. Hij wilde hiermee een visuele eenheid tussen de nieuw te bouwen Duomo, die ook bekleed werd met groen en wit marmer, en het Baptisterium scheppen.

  Campanile Duomo en het Baptisterium
Campanile Santa Maria del Fiore Baptisterium Flornece

Waarschijnlijk was Cambio zich er niet van bewust dat hij hiermee het klassieke karakter van het gebouw aantastte. In de twaalfde eeuw is verder nog de ronde apsis veranderd in een vierkante. De nieuwe vorm deed denken aan een pelgrimstas en zo werd de apsis ook genoemd: scarsella. Klik hier voor het verhaal over de drie deuren van het Baptisterium.

Baptisterium
luchtfoto
open Baptisterium 
Florence
Baptisterium Florence

Foto: Giacobbe Giusti

In Italië wordt de doopkapel meestal apart van de kerk gebouwd. Alleen een gedoopte mocht immers de kerk betreden. Lang is gedacht dat het Baptisterium eigenlijk een klassieke tempel is geweest, gewijd aan de god Mars. Pas later zou het gebouw een christelijke functie hebben gekregen. Ook architecten als Alberti en Brunelleschi waren hiervan overtuigd. Zo bleken de pilasters met cannelures met name bij de attiek (bovenste deel) perfect volgens de klassieke regels gemaakt. Wat niet klopte was de omgebogen architraaf en de gedraaide zuiltjes (iets dat Donatello nog overnam bij zijn nis in de Orsanmichele) bij de ramen. De opzet van de San Giovanni is een achthoekige centraalbouw, desondanks is er wel sprake van een zekere aswerking. Als je door de hoofdingang naar binnenkomt (helaas niet meer mogelijk) zie je direct tegenover je de vierkante apsis met het altaar. De achthoekige vorm heeft vermoedelijk nog een diepere christelijke betekenis. Zo zou Christus op de achtste dag (schepping: zeven dagen) terug op aarde zijn gekomen om de mensheid te bevrijden.

Baptisterium
Ghiberti
deur oostzijde
restauratie
Youtube restauratie (2.24 minutes)
Florence
Baptisterium Florence

Het interieur en exterieur komen niet overeen. Er is weliswaar sprake van een driedeling aan de binnen -en buitenkant, maar de hoogte verschilt aanmerkelijk. De onbekende architecten van deze doopkerk warenduidelijk geïnspireerd door het Pantheon. Er zijn enkele opmerkelijke overeenkomsten zoals de apsis tegenover de ingang (oorspronkelijk ook rond). Verder zijn ook in het Baptisterium, net als in het Pantheon, nissen op de begane grond te vinden, waarbij twee zuilen een architraaf steunen en die aan de zijkanten geflankeerd worden door pilasters. Het gebouw stond net als het Pantheon op een verhoging met meerdere trappen. In verband met overstromingen van de Arno is het plein later verhoogd, waardoor de trappen nu onder de bestrating zijn verdwenen. Het plein is niet zoals bij het Pantheon later weer verlaagd om het gebouw beter te laten uitkomen. Een voorstel van Leonardo da Vinci om het Baptisterium op te takelen is nimmer serieus overwogen.

De achthoekige koepel steunt op een smalle galerij, die in aanzet dubbelwandig is. Waarschijnlijk is hier het idee van de dubbele schaal voor de koepel van de Duomo vandaan gekomen. Het Baptisterium heeft een grote invloed op de architectuur in Florence gehad zoals

  • het werken vanuit één travee en die vervolgens vermenigvuldigen. Werken vanuit het platte vlak. Dit is nog te zien in het binnenhof van het Palazzo Medici-Riccardi van de architect Michelozzo.
  • een heldere indeling van de gevel.
  • de groene marmeren lijst onder de vensters van de aedicula. Dit wordt onder de ramen bij de palazzi vertaald in kordonlijsten die tegelijkertijd als vensterbank fungeren.
  • de twee pilasters die op elkaar botsen waar twee vlakken van het Baptisterium elkaar raken. Dit is terug te vinden bij de twee pilasters in de Pazzi-kapel van Brunelleschi.
  • de gedraaide zuiltjes bij de ramen. Donatello zal zulke zuiltjes nog overnemen bij zijn nis in de Orsanmichele.

In de dertiende eeuw hebben Venetiaanse kunstenaars in de koepel een mozaïek aangebracht.

mozaïek koepel van het Baptisterium Florence

De drie beroemde bronzen deuren worden later nog uitgebreid besproken bij de beeldhouwkunst in Florence. De eerste deur werd door Andrea Pisano gemaakt dezelfde man die na Giotto aan de Campanile werkte.


Het plein voor de Duomo

Op het moment dat besloten werd om de oude Santa Reparata af te breken en een nieuwe grotere kerk te bouwen, moest het plein ook aangepakt worden. Een klein ziekenhuis dat tussen het Baptisterium en de oude kerk stond werd afgebroken en de nieuwe kathedraal werd teruggezet.28 De casa torre (woontorens) die nog aan de zuidkant stonden en de begraafplaats die hier lag moesten er ook aan geloven. Ook in de Middeleeuwen is er al nagedacht over verhoudingen. Zo werd de Santa Maria del Fiore heel bewust drieënzeventig braccia van het midden van de San Giovanni gezet. Laat dit nu ook precies de hoogte zijn van het Baptisterium. Dit was een uitdrukking van de divina proportione ofwel de heilige maatverhoudingen die God in de natuur had gelegd. Deze verhoudingen waren wel duidelijk anders dan die welke de klassieken toepasten.

luchtfoto
Video google 3D
Santa Maria del Fiore Duomo luchtfoto aerial Florence

Het plein achter de Duomo werd verbreed. Bovendien moest er een goede verbinding komen tussen het geestelijk centrum met de Duomo en het wereldlijk centrum met het Palazzo Vecchio. Hiervoor werd de oude cardo verschoven naar het oosten.

Florence is gesticht door de Romeinen en had in de Oudheid de vorm van een castrum zoals dit nu nog te zien is. Een castrum heeft veel weg van een schaakbord, alleen zijn er twee hoofdstraten, de cardo (oost west) en de decumanus (noord zuid) die elkaar in het midden kruisen en hier ligt precies het Piazza della Repubblica. De nieuwe cardo werd de Via dei Calzaiuoli. Deze straat, tegenwoordig een drukke winkelstraat, verbindt de Duomo met het Palazzo Vecchio. Verder werd het plein achter de kathedraal verbreed. De straten ten zuiden van het plein werden verlaagd zodat de nieuwe Duomo mooi zou uitkomen. Verder moest de Via della Fondamenta de kromming van de apsis van de nieuwe Duomo volgen. Ook kwamen er allerlei voorschriften voor de huizen langs het plein en voor de Via dei Calzaiuoli. Zo moesten de ramen op gelijke hoogte komen, werd de steensoort voorgeschreven en werden uitstekende bouwdelen zoals erkers verboden.29 De omgeving moest ‘zo mooi mogelijk’ worden. Tenslotte kwam er in 1289 een nieuwe riolering en werd het plein bestraat. Als de bouw van de nieuwe kathedraal begint, wordt deze al spoedig stilgelegd. De stad hechtte meer belang aan het wereldlijke bestuur. Er moest eerst een nieuw stadhuis, het Commune del Popolo (huidige Palazzo Vecchio) komen, want het oude stadhuis, Palazzo del Podestà (nu het Bargello) uit 1255 voldeed niet meer.

Palazzo del Podestà (Bargello), het Palazzo Vecchio en het Piazza della Signoria

Tickets voor Bargello Museum: Skip the line
Tickets voor Palazzo Vecchio: Museum & videogids

Op het einde van de twaalfde eeuw werd in het noorden van Italië menig stadhuis gebouwd. In Florence werd in 1255 begonnen met de bouw van het Palazzo del Podestà.30

Bargello
Bargello Florence

Foto: Gary Kinsman

Het gebouw is tegenwoordig als beeldenmuseum in gebruik en is daarvóór ook nog een gevangenis geweest. Dit verklaart ook de huidige benaming: Bargello ofwel gevangenis. Dit stadhuis was bedoeld voor de Commune Maggiore, die een vergaderplaats nodig had. Er stond al een woontoren, deze werd verhoogd tot vierenvijftig meter.

Bargello
Bargello Florence

Het gebouw kreeg een plattegrond in de vorm van een vierhoek hoewel niet echt regelmatig, dit liet het kavel niet toe. De grote zaal heeft een interieur dat je eerder in een gotische kerk verwacht dan in een stadhuis: er kwam een flink kruisribgewelf. Dit achttien meter brede gewelf in de grote zaal is nog ontworpen door Neri di Fioravanti. Dezelfde man die het model voor de koepel van de Duomo heeft gemaakt. Natuurlijk kreeg ook dit gebouw net als een kerk een klokkentoren. Hiermee konden de burgers opgeroepen worden om zich te verzamelen. De buitenzijde van Palazzo del Podestà is net als de plattegrond niet bepaald regelmatig. De ramen zijn niet even groot en de plaatsing lijkt betrekkelijk willekeurig.

Het geheel heeft veel weg van een burcht met kantelen aan de bovenkant en zware muren van rustica. Oorspronkelijk liep er nog twee houten weergangen aan de voorzijde van het paleis naast de toren. Dit is heden ten dage nog te zien aan de consoles en de gaten, die voor de draagbalken van deze weergangen dienden. In 1332 brak een brand uit in het paleis en moest er een nieuwe eerste verdieping worden gebouwd. De bouwlieden van de Opera del Duomo, die ook aan de Santa Maria del Fiore werkten, werden hiervoor ingezet. Zij metselden dezelfde bifore ramen op de eerste verdieping zoals zij dit al eerder bij de Duomo hadden gedaan. De plaatsing van de ramen in het muurvlak is nogal rommelig. Iets wat een architect uit de Renaissance niet in zijn hoofd zou halen. De driedeling in de façade is kenmerkend voor de bouw van Palazzi in Florence. De verdiepingen zijn duidelijk van elkaar onderscheiden door een kordonlijst en nemen qua hoogte per etage naar boven toe steeds iets af. In hetzelfde jaar van de brand is het paleis ook nog uitgebreid. Er komt een tweede binnenhof bij zoals dit hier bij deze plattegronden te zien is. Hierdoor wordt de oorspronkelijke lange zijde nu de korte.

Bargello
luchtfoto
Bargello Florence

In 1574 wordt het palazzo gebruikt als gevangenis. Het was de gewoonte om misdadigers in een fresco te portretteren op de muren van het Bargello. Eén van deze fresco’s is in het Bargello nog te zien en wel: ‘de graaf van Athene wordt uit Florence verjaagd onder het wakende oog van St. Anna’. De moordenaar van Giuliano de Medici, zijn broer Lorenzo ontsnapte ternauwernood, Bernardo Baroncelli, is door Leonardo da Vinci nog vereeuwigd in een schets. De samenzwering van de Pazzi’s om zich te ontdoen van het bewind van de Medici mislukte. Baroncelli werd buiten een raam van het Bargello opgehangen als een exempel voor eenieder die eventueel nog snode plannen mocht hebben. Leonardo maakte een schets van dit gruwelijke tafereel en noteerde in de marge nog het volgende:

‘Bruine kap; zwart satijnen vest; zwart, gevoerde, mouwloze jas; een turkooisblauw jasje afgezet met vossebont; en de kraag van het jasje bestikt met zwart en rood fluweel; Bernardo di Bandino Baroncigli; zwarte broek.’31

Blijkbaar was Leonardo meer geïnteresseerd in de kleding dan in de opgehangen misdadiger zelf. Tegenwoordig is het Bargello een beeldenmuseum (klik hier voor het verhaal over enkele beelden in dit museum) dat we op de dag waarop de beeldhouwkunst aan bod komt nog zullen bezoeken.

 

Het Palazzo della Signoria of Palazzo dei Priori, na 1530 het Palazzo Vecchio genoemd

Piazza della Signoria
16e eeuw
Giuseppe Zocchi
Bernardo Bellotto
mouseover
 Piazza della Signoria 16e eeuw Giuseppe Zocchi

 

Plattegrond Piazza della Signoria met overzicht plein en gebouwen
1.  Veertiende-eeuwse kern van het Palazzo Vecchio
2.  Salone dei Cinquecento
3.  Uitbreiding  Palazzo Vecchio door Battista del Tasso
5.  Palazzo della Mercatanzia
6.  Loggia dei Lanzi
7.  Plaquette van executie van Savonarola
8.  Kopie van de David van Michelangelo
9.  Hercules en Cacus Bandinelli
10. Uffizi
11. Fontein van Neptunes
12. Ruiterstandbeeld van Cosimo I van Giambologna
13. Kopie van de Judith van Donatello

 

Palazzo Vecchio
luchtfoto
Palazzo Vecchio Florence

Op het einde van de dertiende eeuw moest er een nog groter stadskasteel komen.32 In 1299 werd de eerste steen gelegd, enkele jaren nadat met de bouw van de Duomo begonnen was. Het werk aan de kathedraal werd stilgelegd en de bouwvakkers werden naar het Piazza della Signoria gedirigeerd. Wat belangrijk was in de ogen van het bestuur kreeg voorrang. Het nieuwe paleis is in een razend tempo gebouwd. Al na vijftien jaar was het voltooid. Als we Vasari mogen geloven, was de architect dezelfde die de muren van Florence en het eerste ontwerp voor de Duomo had gemaakt: Arnolfo di Cambio. Het paleis is in de loop van tijd nog flink uitgebreid richting de Via dei Leoni door architecten als Cronaco, Battista del Tasso en Ammanati.

Palazzo Vecchio
Palazzo Vecchio Florence

Foto: Flawless

Naar de volgende bladzijde (Dag 1)