De Santa Maria Novella, Palazzo Davanzatie en het Palazzo Medici-Riccardi

Santa Maria Novella
Piazza Santa Maria Novella
La Veduta della Catena
Santa Maria Novella La Veduta della Catena

Klik hier voor een ticket met een video gids. 

We lopen nu naar het westen naar de tweede grote basiliek, maar nu van de dominicaanse bedelorde: de Santa Maria Novella. Deze kerk is ongeveer vijftig jaar eerder gebouwd dan de Santa Croce.
De huidige kerk is op de plek gebouwd waar al een oude kerk stond.41 Dit oude kerkje lag te midden van wijngaarden en werd dan ook de Santa Maria della Vigna genoemd. Voor deze kerk lag ook een plein, maar dan wel gericht op het westen. De huidige kerk is gedraaid ten opzichte van de Santa Maria della Vigna en is op het noorden georiënteerd. De Santa Maria della Vigna werd het dwarsschip van de nieuwe kerk. Hierdoor kwam de nieuwe kerk zelfs aan twee pleinen te liggen. De bouw is rond 1246 begonnen en duurde tot 1300. Dertig later is de campanile voltooid. De gevel dateert nu eens niet zoals vaak in Florence uit de negentiende eeuw, maar is een beroemd geworden ontwerp van Alberti en is tussen 1458 en 1470 gebouwd. De architecten van deze basiliek zijn waarschijnlijk twee dominicaner monniken geweest: Fra Sisto en Fra Ristoro da Campi. De plattegrond is in grote lijnen gelijk aan de later gebouwde Santa Croce en heeft een T-vorm. Trouwens dit type werd later ook naar Venetië geëxporteerd (Santa Maria Gloriosa dei Frari en de San Giovanni e Paolo). De basiliek heeft drie beuken met een transept. Verder is er een grote koorkapel met aan elke zijde nog twee kleinere vierhoekige kapellen.

Santa Maria Novella
schip
koor
mouseover
Santa Maria Novella schip Florence

Wat opvalt als je deze kerk binnenkomt, net als bij de Duomo, is dat het interieur zo heel anders aandoet dan dat van Franse gotische kerken. In Frankrijk, het land waar de Gotiek ontstaan is, werd zelfs gesproken over de Franse stijl: de zijbeuken zijn heel duidelijk van het schip gescheiden. Zo niet in de Santa Maria Novella. Door de hoge en brede scheibogen worden de drie beuken meer als een eenheid ervaren en maakt het geheel een ruime indruk. We zullen ook deze kerk en het aangrenzende kloosterhof met de Spaanse kapel op de dag van de schilder -en beeldhouwkunst nog nader bekijken.


De gevel van de Santa Maria Novella
Santa Maria Novella
Santa Maria Novella facade Florence

Foto: tewhiufoto

De Santa Maria Novella is een gotische kerk met een façade uit de Renaissance.42 De gevel van deze kerk heeft op de onderste nissen met hun spitse bogen, de sarcofagen en het roosvenster na, weinig te maken met de Gotiek.

gevel van de Santa Maria Novella
Alberti
Video Khan Academy (5.30 minuten)
Video proporties gevel (4.37 minuten)
mouseover

facade Santa Maria Novella Alberti Florence

foto’s: idlelight en Sean Munson

Deze gevel behoort tot de Renaissance en is in opdracht van de familie Rucellai gebouwd. De architect Alberti heeft het ontwerp gemaakt. Alberti is de eerste geweest die na meer dan duizend jaar weer over kunst geschreven heeft. Naast een werk over schilderkunst: ‘De Pictura’, en de beeldhouwkunst: ‘De Statua’, schreef hij ook ‘De re Aedificatoria’ ofwel verhandelingen over de bouwkunst. In dit laatste boek geeft Alberti een kritische uitleg over het boek van Vitruvius waarbij hij uitgaat van de volgende twee grondbeginselen:

1. Een gebouw moet de juiste proporties hebben.
2. Duidelijke analogie tussen de mens en het bouwwerk. Het menselijke lichaam is, door God, volgens bepaalde verhoudingen opgebouwd.

In de woorden van Alberti:

‘Schoonheid komt voort uit de mooie vorm en uit de overeenstemming tussen het geheel en de delen, tussen de delen onderling, en vervolgens weer tussen de delen en het geheel; zodat het gebouw een gaaf en compleet lichaam lijkt, waarvan elk deel harmonieert met alle andere en alle delen noodzakelijk zijn voor de volmaaktheid van het geheel.’43

Hier klinkt nog sterk de opvatting van Vitruvius in door met zijn symmetria zoals reeds eerder beschreven en hier te lezen valt (wel even scrollen). Het probleem waar Alberti mee worstelde, was dat hij het onderste gotische deel van de gevel met de grafnissen, avelli, niet mocht aantasten. De eigenaars van de tombes hadden flinke sommen geld voor hun graf aan de gevel betaald. Pas later stond de kerk toe dat er ook graven in de kerk kwamen zoals dit zo overvloedig te zien is in de Santa Croce. Daarnaast moest het gotische roosvenster natuurlijk wel intact blijven

detail onderste deel van de gevel
deur

façade detail Santa Maria Novella Alberti Florence

foto: Wolfsraum

Het onderste deel van de gevel was in 1458, het jaar dat Alberti begon, tot aan het entablement voltooid in een stijl die veel leek op die van het Baptisterium en de San Miniato al Monte. De tien blinde nissen, uitgevoerd in groen en wit marmer in Toscaans romaanse stijl, waren al voltooid. Alberti heeft de onderkant flink bewerkt. Zo heeft hij de blinde nissen op de hoeken verwijderd, waardoor er nu nog vier aan elke zijde van de hoofdingang te zien zijn. De aanzet van de verdwenen twee nissen nabij de zuil en hoekpijler is nog wel te zien. Nieuw is dat Alberti op de hoeken halve zuilen plaatst met aangrenzende hoekpijlers. Bij de ingang, in het midden tussen twee gecanneleerde zuilen op hoge sokkels, zijn direct naast de middelste deur twee gecanneleerde pilasters die een ronde boog dragen. Deze combinatie van zuil en gecanneleerde pilaster met een ronde boog is een ‘hommage’ aan het Pantheon van de ‘archeoloog’ Alberti.44

de bolle zeilen van schepen
wapenschild van Rucellai

façade wapenschild Rucellai Santa Maria Novella Alberti

De fries van het hoofdgestel dat het onderste deel van de façade afsluit, is gedecoreerd met de bolle zeilen van schepen: een duidelijke verwijzing naar de opdrachtgever Rucellai. Het wapenschild van de Rucellai is twee keer te zien en wel op de hoeken van het fries.

façade bovenzijde Santa Maria Novella Alberti Florence

foto: Xavier de Jauréguiberry

 

Francesco Salviati
‘Portret Rucellai’
Francesco Salviati 'Portret Rucellai'

Het probleem waar Alberti mee worstelde, was hoe hij een aardige overgang kon maken van de lage zijbeuken naar het veel hogere middenschip. Hij kon wat dit betreft niet teruggrijpen op voorbeelden uit de Oudheid. De oplossing die Alberti bedacht, waren twee grote voluten de rechtervoluut werd pas in de negentiende eeuw met marmer bekleed) die een soepele overgang vormen van de zijbeuken naar het middendeel: het schip. Deze handige oplossing is door latere architecten veelvuldig toegepast.Bovendien staat de naam van de familie te lezen op de fries direct onder het fronton: IOHAN(N)ES ORICELLARIUS PAU(LI) F(ILIUS) AN(NO) SAL(UTIS) MCCCCLXX ofwel Giovanni Rucellai zoon van Paolo in het gezegende jaar 1470. Het entablement is boven de zuilen en bij de hoekpijlers verkropt. De hoge fries vormt de overgang van het onderste deel van de gevel naar de bovenkant. Het driehoekige afsluitende fronton lijkt veel op dat van de San Miniato al Monte.

De proporties in de gevel van de Santa Maria Novella

Alberti heeft zich gehouden aan zijn eigen (hierboven) geciteerde woorden en aan de symmetria van Vitruvius. De hele gevel past binnen één groot vierkant. Er is dus sprake van een vaste maat (moduul) die als uitgangspunt voor de verschillende delen van de gevel is gebruikt. Het onderste deel van de gevel bestaat precies uit de helft van de vierkant. Het bovenste middendeel met het fronton is weer precies de helft van de onderkant dus één vierde deel van de gehele gevel. Terwijl de verhouding van het onderste deel van de gevel tot het bovenste deel is als één staat tot twee, iets wat in de muziek een octaaf wordt genoemd. Diezelfde verhouding, één staat tot twee, keert terug in kleinere eenheden van de afzonderlijke verdiepingen. Zo is de middentravee van de bovenste verdieping (met het roosvenster) een perfect vierkant, waarvan de zijde gelijk is aan de helft van de totale breedte van de verdieping van het schip. Het driehoekige fronton met het bovenste entablement is weer exact de helft van de bovenste verdieping. De proporties van de ingangstravee: hoogte portaal is anderhalf keer de breedte en de verhouding breedte en hoogte is dus als twee staat tot drie, iets wat in muzikale termen een kwint genoemd wordt.

Video proporties gevel (4.37 minuten)
façade deur Santa Maria Novella Alberti Florence

Tenslotte zijn de donkere vierkante incrustaties van de attiek eenderde deel van de gehele hoogte van de attiek dus één staat tot drie. De incrustatievierkanten verhouden zich tot de diameter van de zuil als twee staat tot één, wederom een octaaf. De hele façade is op deze manier geometrisch op een voortschrijdende verdubbeling of andersom, op een voortschrijdende halvering van verhoudingen, opgebouwd.45 Alberti slaagde er in de gotische delen (avelli) en de Toscaans romaanse delen (blinde nissen met ronde bogen) te laten harmoniëren met zijn nieuwe toevoegingen. Het is een geslaagde poging om het oude met het nieuwe te verzoenen. Het resultaat is iets geheel nieuws: een renaissancegevel, die eeuwenlang het prototype is voor vele andere façades.


De ontwikkeling van Palazzi in Florence: Davanzati, Medici-Riccardi, Strozzi en Rucella

Tickets voor Palazzo Davanzati: Skip the line
Timetable Entrance Address

Palazzo Davanzati
facade
plattegrond
Video rondleiding (12.58 minuten)

façade Palazzo Davanzati Florence

Het Palazzo Davanzati is tegenwoordig een museum. Het is een typisch middeleeuws paleis dat in 1330 voor de familie Davizzi gebouwd is. In de vijftiende eeuw kwam het palazzo in handen van de familie Davanzati vandaar de huidige benaming. In de Middeleeuwen nam men genoegen met het kavel en de vorm ervan dicteerde de plattegrond (van het Davanzatie), van symmetrie was dus geen sprake.46

binnenhof van het Davanzati
plattegrond

binnenhof Palazzo Davanzati Florence

foto: Abuja

Het cortile, het binnenhof, ligt niet geheel centraal en doet nogal rommelig aan. Bij de gevel zijn de onderste bogen van de drie ingangen enigszins spits. Hieraan is te zien dat we te maken hebben met een gotisch palazzo. Kenmerkend voor Florence zijn de rustica en de verdiepingen die bij elke etage steeds iets minder hoog worden en duidelijk van elkaar gescheiden zijn. De vijfde verdieping komt uit latere tijden en heeft geen school gemaakt in Florence. Louis Couperus heeft nog lovende woorden over dit gotische paleis geschreven. Over het binnenhof schrijft deze Nederlandse schrijver onder meer het volgende

‘De binnenhof is van een zuivere, harmonische schoonheid: licht, edel en elegant van verhoudingen, intiem van atmosfeer. Vijf achthoekige zuilen steunen den bouw op kapiteelen, wier koppen de portretten zijn der antieke eerste bewoners; de Davizzi, die hier woonden vóor de Davanzati. Steenen consolen steunen de drie galerijen van de trap, waarop de wapens der Davizzi, gebeeldhouwd in graniet. In de muren de antieke ramen met het hekwerk van geslagen ijzer en de kleine, gezellige nisjes: die aardige, Middeneeuwsche wandkastjes, om iets weg te bergen of af te sluiten. De goten steken vèr hier en daar hunne slanke bekken uit.

Palazzo Davanzati Florence binnenhof Florence

Thans is deze binnenhof overdekt met een glazen dak, maar deze voorzorg bestond niet eertijds. Stel u voor dezen curieuzen, mooien binnenhof op een dag van zwaren regen, in vroegere eeuw. De stortvloed stroomt hem binnen als in een put, maar het water loopt dadelijk weg uit de slanke, vèr uit stekende gotenbekken, die zijn als fonteinen geworden; het water giet en klatert; de geheele binnenhof is als een veelvoudige bron en de bewoners kijken naar het spel der klaterende stralen, naar de snel weg vloeiende beken; zij kijken onder de arkaden veilig, zij hellen zich lachend over de trappen; […].’

Louis Couperus, ‘Uit blanke steden onder blauwe lucht Florence’, Veen, Utrecht/Antwerpen 1986 blz. 58.

Het interieur hoewel niet geheel authentiek is in gotische stijl ingericht. Vooral de piano nobile – de mooie eerste etage– heeft vele meubels uit de veertiende eeuw.

Piano Nobile
mouseover

Piano Nobile Palazzo Davanzati Florence

Sala dei Pappagalli
mouseover

Interieur Sala dei Pappagalli Palazzo Davanzati Florence

interieur
mouseover

interieur Palazzo Davanzati Florence

foto’s: dvdbramhall

Hoe middeleeuws dit palazzo ook is, de opzet gaat terug naar de klassieke tijd. In Ostia, de oude havenstad van Rome, is dit nog goed te zien. De begane grond van de huizen had ook al in de Romeinse tijd hoge deuren waardoor paard en wagen naar binnen konden om hun goederen af te leveren of op te halen. De begane grond werd ondermeer gebruikt voor winkels, kantoren en als opslagplaats. Ook de mezzanino [It: halve verdiepingen] boven de drie brede deuren, zie je al in Ostia. Het was al met al een toch vrij bescheiden paleis er waren slechts twaalf kamers, heel anders dan het Palazzo Pitti bijvoorbeeld.

 

Palazzo Medici-Riccardi

Timetable Entrance Address

Cosimo wilde in 1434 na zijn terugkeer als balling uit Venetië een nieuw paleis laten bouwen. Waarschijnlijk heeft Brunelleschi hier al een ontwerp voor gemaakt. Het nieuwe palazzo zou direct voor en op één as met de San Lorenzo gesitueerd worden.47 Cosimo die al zo overduidelijk van de San Lorenzo een Medicikerk had gemaakt, vond de plek en het ruime ontwerp vermoedelijk te veel van het goede. Opvallen en teveel pronken kon niet aldus Cosimo. Volgens Antonio Billi, die in het begin van de zestiende eeuw een vita over Filippo Brunelleschi schreef, durfde Cosimo het niet aan en gaf hij Michelozzo de opdracht een wat bescheidener paleis te bouwen in de nabijheid van de San Lorenzo.48 Toen Filippo dit hoorde zou hij aldus Billi zo kwaad zijn geworden dat hij zijn model voor het palazzo kapotgeslagen heeft. Dit verklaart misschien waarom Brunelleschi zich daarna niet meer met de bouw van ‘de Medici kerk’, de San Lorenzo, bezighield.

Het paleis komt weliswaar niet op één as met de San Lorenzo te liggen, maar het is wel zichtbaar als je de San Lorenzo uitloopt en wel aan je linkerhand: aan de Via Larga (tegenwoordig de Via Cavour) een, zoals de naam al zegt, voor die tijd brede straat.

Giovanni Stradano
Via Larga en het Palazzo Medici
huidige Via Larga en het Palazzo Medici-Riccardi
Video  Giovanni Stradano Via Larga (1.29 minuten)

Via Larga Palazzo Medici Florence G.Stradano

Het ontwerp van Brunelleschi viel niet in de smaak bij Cosimo: hij vond het te uitbundig en te groot. De invloed van de franciscanen die soberheid en eenvoud predikten, was ook bij andere palazzi van rijke families terug te vinden. Toch werden er voor de bouw van het Medicipaleis twintig huizen gesloopt en heeft het palazzo veertig kamers, achtentwintig meer dan het Davanzati. Als de familie Riccardi in 1655 het paleis koopt, wordt de voorzijde, de kant aan de Via Cavour, flink uitgebreid.49 De oorspronkelijke kubusvorm gaat hierdoor verloren. Er komen, maar liefst zeven traveeën en één ingangsdeur bij. Dit oneven aantal werd genomen om de symmetrie te kunnen behouden.

Palazzo Medici-Riccardi
 Palazzo Medici-Riccardi Florence

Met het Palazzo Medici-Riccardi begint een kentering: het verschilt duidelijk van middeleeuwse palazzi zoals Davanzati, Spini of het Antinori. Michelozzo was al duidelijk onder invloed van Alberti en Brunelleschi. Toch is de stijl van Michelozzo nog steeds getrouw aan de Florentijnse traditie. Zo is er een duidelijke verdeling in drie verdiepingen, waarbij de hoogte van de opeenvolgende verdiepingen steeds wat kleiner wordt. Verder is er gebruik gemaakt van: rustica, zitbanken aan de buitenzijde, kordonlijsten die tegelijkertijd als vensterbank dienen, bifore vensters en een sterk uitstekende kroonlijst. Wel nieuw zijn de plattegrond en de symmetrische opbouw van de gevel.

Fra Angelico
‘Michelozzo’
detail uit Kruisiging

Michelozzo portret detail uitKruisiging van Fra Angelico
details van de gevel van het Palazzo
Medici-Riccardi
mouseover
façade detail Palazzo Medici-Riccardi Florence

foto: Hari Seldon

Naar de volgende bladzijde (Dag1)