Palazzo Medici-Riccardi: Michelozzo’s cortile, de façade; Palazzo Strozzi en Palazzo Rucellai

Timetable Entrance Address

De plattegrond is bijna een vierkant rondom een centraal binnenhof. Hierdoor ontstaat er een sterke symmetrie. De trap die bij het Davanzati of Bargello nog in het binnenhof zit, is nu weggewerkt. Hierdoor is het mogelijk een echt symmetrisch cortile te maken. Michelozzo’s cortile was het eerste binnenhof dat er waarlijk klassiek uitzag. Toch was de werkwijze die Michelozzo in het binnenhof toepaste niet anders dan die van de bouwers van het Baptisterium uit de elfde eeuw. Er werd gewerkt vanuit het platte vlak. Als er één travee ontworpen of gebouwd was dan werd er vervolgens vrolijk vermenigvuldigd. Dit verklaart ook de vreemde hoeken van het Baptisterium zoals we dit al gezien hebben. Michelozzo ontwierp één travee en vermenigvuldigde dit met vier. Hierna werd het geheel drie keer omgeknikt waardoor hij een vierkant binnenhof kreeg. Hierbij bekommerde hij zich niet over de vreemde hoeken die zo ontstonden. De hoekzuilen ogen veel te smal hoewel ze dezelfde doorsnede hebben als de andere zuilen.

Palazzo Medici-Riccardi
binnenhof
Palazzo Medici-Riccardi binnenhof Florence

Foto: Hen-Magonza

twee zijden van het binnenhof
hoek van het binnenhof
mouseover
binnenhof Palazzo Medici-Riccardi Florence

foto: mouseover Angie

Bovendien komen de ramen boven de kordonlijst in de hoeken lelijk dicht bij elkaar. Het is duidelijk dat Michelozzo gebouwen nog ontwierp vanaf het tekenpapier en niet als driedimensionale blokvormige bouwlichamen. Dit laatste deed een architect als Maiano rond 1490 in Florence wel bij het cortile van het Palazzo Strozzi.

Palazzo Medici-Riccardi
tuin  
Palazzo Medici-Riccardi  tuin  Florence

De achterzijde van het Palazzo Medici-Riccardi had eerst open arcaden, daar waar tegenwoordig een winkel van het museum te vinden is, maar deze zijn rond 1517 dichtgemetseld. De eerste trap rechts leidt naar de kapel van de Medici, waar Gozzoli een frescocyclus en Filippo Lippi een altaarstuk schilderde, maar dit zullen we op de dag van de schilderkunst bekijken (Klik hier voor het verhaal over de fresco’s  en het altaarstuk).

Medici-kapel Gozzoli  Palazzo Medici-Riccardi Florene


De façade van het Palazzo Medici-Riccardi

De gevel is net als de plattegrond symmetrisch. De ramen en de arcaden hebben ronde bogen en geen spitse meer zoals bij het gotische Davanzati. De ramen en bogen zijn op ritmische wijze geplaatst. De drie verdiepingen nemen naar boven toe af wat de hoogte betreft. Dit wordt nog eens extra benadrukt door de rustica. Op de begane grond wordt ruwe rustica gebruikt.

Palazzo Medici-Riccardi
Palazzo Medici-Riccardi Florence

Op de piano nobile de mooie verdieping waar het familiehoofd woonde- is fijnere rustica toegepast en zijn de voegen aanzienlijk smaller. Op de bovenste verdieping zijn gladde stenen gebruikt zonder voegen. Het geheel wordt afgesloten met een zware en sterk uitstekende kroonlijst die in hete zomers de nodige schaduw moet geven. Dit gaf trouwens nog wel de nodige technische problemen. Zo’n zware uitstekende lijst vereist immers wel het nodige tegengewicht. De tien bifore ramen  hebben geen vierpas meer zoals in het Davanzati, maar een middenstijl in de vorm van een slanke zuil. Michelangelo heeft later nog een tekening gemaakt voor een venster en dat is ook uitgevoerd. Als jonge knaap heeft Michelangelo Buonarroti enkele jaren in het paleis gewoond onder Lorenzo il Magnifico. Het paleis was onder Lorenzo, de kleinzoon van Cosimo, een centrum waar grote dichters, filosofen en kunstenaars bijeenkwamen, maar hierover meer als Michelangelo ter sprake komt.


Palazzo Strozzi

We vervolgen onze weg en lopen naar het oude hart van de stad, waar de cardo en decumanus elkaar kruisten en dat nu het Piazza della Repubblica heet.

Het oude Centrum
Mercato Vecchio

Oude centrum Mercato Vecchio Florence G. Stradano

 

Huidige plein
Piazza della Repubblica
Centrum Oudheid
mouseover
Piazza della Repubblica Florence

Dicht bij het negentiende-eeuwse plein, Piazza della Repubblica, ligt het Palazzo Strozzi.50  Dit paleis  vormt de apotheose in de ontwikkeling van palazzi die we tot nu toe gezien hebben. Het plan ging uit van een enorm vrijstaand bouwblok. De rijke koopman Filippo Strozzi gaf in 1480 Benedetto da Maiano de opdracht het grootste paleis in Florence te bouwen. Het kostte ruim tweehonderdduizend florijnen. Filippo had al heel wat grond in het centrum van de stad opgekocht waaronder een kavel van de graven van Poppi.  Er werden maar liefst vijftien huizen afgebroken voordat de bouw kon beginnen. De winkelier en dagboekschrijver, Landucci, klaagde nog over de herrie en de stof die het bouwrijp maken van het enorme terrein veroorzaakten.

Palazzo Strozzi
aan het Piazza Strozzi en de Via degli Strozzi
Palazzo Strozzi aan het Piazza Strozzi en de Via degli Strozzi Florence

foto: Andreas Jungherr

 

Palazzo Strozzi
aan het Piazza Strozzi
Palazzo Strozzi aan het Piazza Strozzi Florence

Da Maiano heeft zich waarschijnlijk gebaseerd op een houten model van Giuliano da Sangallo dat nog bewaard is gebleven. De bouw die buitengewoon goed gedocumenteerd is, duurde ruim vijftig jaar en wel van 1480 tot 1536. Als Filippo in 1491 sterft, laat hij een testament na waarin te lezen staat dat het familiepaleis precies volgens de bestaande plannen voltooid moest worden. Daarbij werd ook nog eens nadrukkelijk vermeld dat het paleis per se in het bezit van de familie moest blijven. Dit is de familie tot 1937 inderdaad gelukt. De onderhoudskosten liepen echter zo hoog op, dat de Strozzi’s het paleis nu delen met een aantal commerciële instellingen. Wat dit betreft had de astroloog de datum voor het leggen van de eerste steen, zes augustus 1489, met een waarlijk vooruitziende blik bepaald, want ‘die dag stond in het teken Leeuw –wat kracht en duurzaamheid betekende en Filippo’s nakomelingen van een lang verblijf in het gebouw verzekerde.’51

Palazzo Strozzi aan de Via de Tornabuoni
Piazza Strozzi
mouseover

Palazzo Strozzi Via de Tornabuoni Florence

foto: Andreas Jungherr

Als Filippo in 1491 sterft, is de bouw tot aan de ijzeren ringen die voor de paarden werden gebruikt, gevorderd. Filippo moest natuurlijk met zijn project wel rekening houden met de machtigste familie in Florence: de Medici. Zou Lorenzo de Medici zelf een liefhebber van architectuur niet jaloers worden en een stokje voor de bouw steken? Filippo bespeelde Lorenzo op een handige manier. Hij klaagde vaak dat architecten nogal megalomane trekjes hadden en het liefst zo groot mogelijk wilden bouwen. Dit nu was natuurlijk in het geheel niet naar zijn zin. Ook wilde hij geen rustica dit was immers niet volks genoeg. Filippo wist Lorenzo zelfs zo ver te krijgen dat hij de beschermheer werd van het ‘bescheiden project’. In zijn testament droeg hij zijn nabestaanden op dat, Lorenzo de’Medici toezicht moest houden op de bouw als het paleis in 1496 nog niet voltooid zou zijn

De plattegrond is nu volledig symmetrisch en het binnenhof ligt exact in het centrum van het gigantische bouwblok. De façade heeft precies in het midden een grote deur. De vier traveeën aan elke zijde van de middentravee zijn volkomen identiek. De gevel aan het Piazza Strozzi wordt herhaald in de twee zijgevels aan de Via Strozzi en de Via de Tornabuoni. Als je de rustica goed bekijkt, zie je toch opmerkelijke verschillen met die van het Palazzo Medici-Riccardi. Da Maiano heeft op de begane grond zwaar metselwerk gebruikt. Dit staat in scherp contrast met de sierlijke ramen. De rechthoekige ramen op de begane grond zijn overgenomen van het Palazzo Rucellai. De ramen op de eerste en tweede etage hebben de traditionele bifore vorm. De rustica is fijn afgewerkt en lijkt in niets meer op de ruwe natuursteen die in de Middeleeuwen voor burchten gebruikt werd. De rustica in de stadspaleizen moest vroeger juist de indruk wekken dat het zware en ruwe brokken natuursteen waren. In werkelijkheid was het ordinair stucwerk. De rustica wordt bij elke hogere verdieping steeds gladder. Dit is geheel in lijn met de Florentijnse traditie zoals we dit ook bij het Palazzo Medici-Riccardi al gezien hebben. Aan de gevel zijn ook de houders voor de vaandels te zien. Hieraan werden zoals gebruikelijk de vogelkooitjes of, bij feestelijkheden, mooie draperieën gehangen zoals je nog mooi kunt zien in de fresco´s van Masaccio in de Brancaccikapel.

Echt nieuw is het binnenhof; dit is het werk van Da Maiano geweest. Deze architect kun je met recht tot de hoogrenaissance rekenen. Terwijl zowel Alberti, Michelozzo als Brunelleschi nog vanuit het platte vlak werkten, gaat Maiano uit van blokvormige en dus driedimensionale bouwlichamen. Benedetto da Maiano gebruikte de massa zoals hij dit gezien had bij de klassieke ruïnes in Rome.

Palazzo Strozzi
luchtfoto
binnenhof
binnenhof Palazzo Strozzi Florence Da Maiano

Palazzo Rucellai

We vervolgen onze weg naar het westen. Niet ver van het Palazzo Strozzi ligt een heel ander paleis dat wel kenmerken bezit van de lange Florentijnse traditie, maar dat tegelijkertijd in menig opzicht uniek is voor deze stad.

foto: Maria Bostenaru

Giovanni Rucellai had Alberti al eerder de opdracht gegeven om een gevel voor de Santa Maria Novella te ontwerpen: de parochiekerk van zijn familie. Blijkbaar tot volle tevredenheid van de familie, want Giovanni liet aan de Via della Vigna Nuova Alberti een gevel voor zijn paleis ontwerpen. Waarschijnlijk had Alberti al in 1450 een ontwerp gemaakt dat pas later tussen 1460 en 1466 door Bernardo Rossellino is uitgevoerd. Alberti had zijn boek over architectuur, ‘De re Aedificatoria’, al geschreven en had lange tijd in Rome doorgebracht en de klassieke architectuur intensief bestudeerd.

Palazzo Rucellai Alberti Florence

foto: Architectural Historian

In dit palazzo introduceerde hij voor het eerst pilasters die de gevel duidelijk ordenen.52 Het zijn de pilasters en de horizontale kordonlijsten die tevens als vensterbank dienen en de gevel helder indelen. De volgorde is gebaseerd op het Colosseum waar bij elke verdieping verschillende orden gebruikt zijn. Alberti past de Toscaanse orde op de begane grond toe en als laatste een orde die dicht in de buurt komt van de Corinthische orde. Op de eerste verdieping, de piano nobile, gebruikt hij niet wat je zou verwachten de Ionische orde, maar een vrije vertaling van wat veel lijkt op de Corinthische orde. Het is dus geen exacte herhaling van de Dorische, Ionische en Corinthische orde van het Colosseum, maar er zijn wel drie verschillende orden gebruikt.53 De rustica van de hele gevel is vlak en steekt even ver uit als de pilasters. Heel anders dan de ruwe uitstekende rustica die Michelozzo in het paleis voor de Medici gebruikte. Wat dit betreft houdt Alberti zich aan zijn eigen geschriften. ‘Een huis van tirannen lijkt op een vesting, maar andere paleizen moeten moeiteloos toegankelijk zijn, mooi versierd zijn, fijn gearticuleerd worden en voornaam zijn in plaats van pronkvol en imposant’, aldus Alberti in zijn ‘De re Aedificatoria’54 De rusticaplaten lijken qua grootte volstrekt willekeurig geordend. Voor het eerst en in overeenstemming met de klassieken, hebben de deuren niet een spitse (Davanzati) of bijna ronde boog (Palazzo Medici-Riccardi), maar een horizontale balk als afsluiting. De lijsten om de deuren worden aan de onderzijde in een hoek van negentig graden geknikt. Dit is  geïnspireerd op de gevel van de San Miniato al Monte en het Baptisterium waar de architraaf ook is omgebogen.

deur
een detail
Palazzo Rucellai deur facade Alberti Florence

foto: Ann Silver

De gevel bestaat uit zeven traveeën, maar het was de bedoeling dat er rechts (oostzijde) nog één travee bij zou komen. Dit is nu nog goed te zien bij de aanzetten voor de bogen die nog wel gemaakt zijn. Helaas voor Giovanni wilde de buurman zijn huis niet verkopen. De twee traveeën bij de deuren zijn wat breder dan de anderen, waardoor monotonie voorkomen wordt. De ramen in de twee brede traveeën zijn wel hoger, maar niet breder. Wel is de boog rond deze twee vensters breder. De afwisseling van de traveeën laat zich als een ritme lezen van AABAABAA, de laatste A is nimmer gebouwd.

aanzet tot de laatste nooit gebouwde travee
groot formaat
Palazzo Rucellai facade aanzet travee die niet gebouwd is
Het ruitvormige patroon bij de zitbanken is gebaseerd op het Romeinse metselwerk genaamd opus reticulatum. Alberti gebruikt dit patroon uitsluitend als een versieringsmotief. Dit geldt trouwens ook voor de pilasters die alleen gebruikt worden als een middel om een zekere geleding aan te brengen. Wat Alberti niet wist was dat de Romeinen zo’n ruitvormig patroon niet als decoratie gebruikten, maar als een manier om beton te verstevigen. De vensters van Alberti passen weliswaar in de Florentijnse traditie, maar er is echter ook een opmerkelijk verschil. Bij de bifore ramen van het Palazzo Vecchio of het Palazzo Medici-Riccardi worden de bogen direct gesteund door zuiltjes. Dit nu was volgens Alberti niet volgens de klassieke regels.55 Brunelleschi dacht hier echter heel anders over zoals te zien is in zijn Ospedale degli Innocenti waar de bogen van de loggia wel direct door zuilen gedragen worden. Daarom koos Alberti voor een soort tussenoplossing waarbij tussen de zuilen en de boog een dwarsbalk gezet wordt.56 Dit type raam zal in Venetië nog buitengewoon populair worden. De architect Codussi paste dit soort ramen als eerste in de serenissima (de Republiek Venetië) toe in het Palazzo Vendramin-Calergi.57

Op de tweede  kordonlijst bij de ramen van de eerste verdieping zien we weer de bekende bolle zeilen (de zeilen van Fortuna) die we ook al bij de gevel van de Santa Maria Novella hebben gezien: een verwijzing naar het familiewapen. In de bogen bij de ramen  en in de eerste kordonlijst (ringen en drie veren) zijn drie in elkaar verstrengelde ringen te zien, dit verwijst naar de Medici. Giovanni huwelijkte zijn eigen zoon uit aan de kleindochter van Cosimo de’Medici. Hijzelf was getrouwd met een vrouw van de rijke familie Strozzi.

Palazzo Rucellai bifoor raam Alberti

De gevel is een doordachte en goed geordende eenheid. Dit is echter zeker niet het geval bij wat er zich achter de façade bevindt zoals op de plattegrond goed te zien is.

Palazzo Rucellai gevel en hoek Alberti

Foto: John Galanti

Het palazzo bestaat uit meerdere huizen en van echte symmetrie is totaal geen sprake. Wel heel wat anders dan wat we hiervoor gezien hebben bij het Palazzo Strozzi. Dit kwam omdat Giovanni het oorspronkelijke pand van zijn vader geërfd had en pas later heel geleidelijk nog enkele belendende panden heeft kunnen aankopen. Het oorspronkelijke ontwerp ging waarschijnlijk nog uit van vijf traveeën, maar als Giovanni Rucellai in 1458 nog een aangrenzend huis weet op te kopen komen er twee traveeën bij. Helaas ging de aankoop van het volgende belendende pand niet door. Hierdoor blijft de loggia die tegenover het palazzo is gebouwd wat geïsoleerd staan ten opzichte van het paleis aan de andere kant van de Via della Vigna.

Ondanks de hier bovengenoemde vernieuwingen is dit paleis net als de gevel van de Santa Maria Novella toch wel in lijn met de Florentijnse ‘klassieke traditie’. De rustica, de driedeling in de gevel, de zitbanken, de brede en sterk uitstekende kroonlijst, de kordonlijsten die tegelijkertijd als vensterbanken fungeren en de biofore vensters, zij het met een latei, passen in de traditie van de bouw van palazzi in Florence.

(Dag 1)