Ospedale degli Innocenti (vervolg) en de Santa Maria degli Angeli of Oratorium

Een vergelijking: de gevel van het Ospedale en de San Matteo (Accademia)

De façade van Brunelleschi is heel anders dan die van San Matteo: een spedale op een steenworp afstand van het Ospedale degli Innocenti.78 Zo stemmen de zuilen die Brunelleschi gebruikte weer overeen met de klassieke zuilen. De Grieken vergeleken hun zuilen met de mens. Zo schrijft Vitruvius over de Ionische zuil als volgt:

‘[…] brachten ze op de zuil de vrouwelijke slankheid over door allereerst de dikte van de zuil een achtste deel van zijn hoogte te maken, zodat hij rijziger zou lijken. Aan de onderkant van de zuil plaatsen ze bij wijze van schoen een basis, het kapiteel voorzagen ze van voluten,die rechts en links afhingen als gekrulde lokken in een kapsel,

Vitruvius
Ionisch kapiteel
Vitruvius Ionisch kapiteel

de voorkant sierden ze op met eierlijsten en festoenen gemodelleerd als haren op het voorhoofd en langs de hele tors lieten ze groeven omlaag lopen als plooien in lange kleding, die vrouwen gewoonlijk dragen.’

Vitruvius, ‘Handboek bouwkunde’, Athenaeum-Polak &Van Gennep, Amsterdam 1997 blz. 113 (Boek IV).

Iets verder in zijn tekst merkt Vitruvius nog op dat de hoogte van de Ionische zuil uiteindelijk negen keer de doorsnede werd. De Corinthische zuil die Brunelleschi meestal gebruikte, werd niet als een vrouw beschouwd, maar als een meisje. Zo’n zuil moest natuurlijk nog ranker lijken vandaar dat de doorsnede met tien vermenigvuldigd werd om de juiste hoogte te krijgen.

Als je de trappen oploopt, sta je op gelijke hoogte met de Corinthische zuilen. Je voet staat direct naast een plint die niet veel hoger is dan je schoen.79

zuilen loggia
Ruota Ospedale degli Innocenti
mouseover
Ospedale degli Innocenti

Hiermee keert Brunelleschi weer terug naar de klassieke antropomorfische opvattingen over zuilen. Vergeet daarbij niet dat er over de voet van een zuil gesproken werd en een capitellum [Lat: kopje], waar het woord kapiteel van is afgeleid. Deze benadering van zuilen is een breuk in de traditie van de architectuur in Florence. Zo werden onder meer in de oude Santa Reparata, de Duomo en de Santa Maria Novella achthoekige zuilen zonder een entasis gebruikt. In de loggia uit ca. 1390 van het oudste spedale, de San Matteo, waar we nu even naar toelopen, is prachtig te zien hoe nieuw de benadering van Brunelleschi is.

San Matteo huidige Accademia Florence

De San Matteo is in de zestiende eeuw veranderd in een Academie voor kunstenaars en is sinds de negentiende eeuw een museum. De zuilen van de loggia zijn hier octagonaal en op een muur geplaatst (zuil van de Ospedale degli Innocenti). De bladeren van de zuilen zijn erg stijf en onnatuurlijk. Deze bladeren van steen hebben niets te maken met het naturalistische Toscaanse model: folia d’aqua, het lijken wel vaste stempels.80 De bogen die deze zuilen dragen zijn niet halfrond, maar iets gedrukt.

Toch zijn er ook duidelijke overeenkomsten tussen de San Matteo en het Ospedale degli Innocenti. Zo is er sprake van een oneven aantal traveeën –zeven en negen bij het Ospedale- waardoor symmetrie ontstaat met de nadruk op een centrale as. Bovendien zijn de verdiepingen duidelijk van elkaar gescheiden door een kordonlijst en wordt de reeks arcaden afgesloten door een eindtravee als ware het een boekensteun.81

De kapitelen bij het Ospedale degli Innocenti van de Corinthische orde zijn aanmerkelijk naturalistischer dan die we net bij de San Matteo gezien hebben. Bovendien heeft het kapiteel de klassieke dubbele rij bladeren. De schacht van de zuil oogt niet rigide zoals de octagonale zuilen van de San Matteo. Brunelleschi gebruikt bij zijn ronde zuilen ook een entasis, waardoor de zuilen een veel natuurlijker indruk maken.

Brunelleschi
Corintisch kapiteel

groot formaat
Korinthische kapiteel Ospedale degli Innocenti Brunelleschi Florence

De bogen raken precies de architraaf. Dit in tegenstelling tot wat we bij de San Matteo gezien hebben, waar een smalle lijst, een kordonlijst, niet verbonden is met de bogen eronder. Bij elke travee wordt precies boven in het midden van de boog een venster geplaatst. Hierdoor krijgt de gang erachter die toegang geeft tot de slaapvertrekken voldoende licht. Brunelleschi was heel precies in het plaatsen van ramen. Hij zorgde altijd voor een regelmatige belichting. De twee afsluitende traveeën zijn breder waardoor de afstand van de ramen in de hoektraveeën tot de andere ramen ook groter is. Dat is mede de reden dat Brunelleschi bij de afsluitende traveeën oorspronkelijk pilasters gepland had. Dit had bovendien het voordeel dat de hoektraveeën net als bij de San Matteo als een boekensteun fungeren in de reeks van negen identieke traveeën (later werd het aantal traveeën nog uitgebreid).

Als Brunelleschi zich na 1427 niet meer bemoeit met de bouw van het Ospedale degli Innocenti neemt Francesco di Francesco di Pierozzo della Luna (door Vasari foutief geïdentificeerd als Francesco della Luna) de uitvoering verder ter hand.82 Francesco had aanzienlijke macht in het zijdegilde en hij was waarschijnlijk de drijvende kracht achter de plannen van 1427 om het complex flink uit te breiden.De wijze waarop Francesco de gevel bouwde, beviel de biograaf van Brunelleschi, Manetti, helemaal niet. Zijn kritiek luidde vrij vertaald:

‘Het heeft een aantal ernstige tekortkomingen in tegenstelling het ontwerp van Brunelleschi die een ieder kan zien die er naar kijkt. Eén ervan is de fries, die over de bogen loopt; een ander is de architraaf. Als mede de twee ramen en de smalle pilasters, die boven de kroonlijst uitsteken, die tegelijkertijd als een steun voor de ramen dient en de bovenste kroonlijst ondersteunen, dat het uitkragende dak zou steunen. Net als de uitbreiding van het gebouw [Teg: travee zuidzijde] die voor de porticus, langs de façade verschijnt en waarin een foute proportie zit als ook de uitbreiding zelf. Dan is er nog de architraaf die naar beneden gedraaid wordt, afdalend naar het basement van het gebouw. Met één woord allerlei afwijkingen.’

A.Manetti, ‘ The life of Brunelleschi by Antonio di Tucci Manetti’, The Pennsylvania State University Press, University Park and London 1970 regels: 1074-1089 (eerste uitgave rond 1480)

‘de architraaf die naar beneden gedraaid wordt’
gebogen architraaf van het Baptisterium
Ospedale degli Innocenti omgebogen architraaf Brunelleschi

‘De architraaf die naar beneden gedraaid wordt’ mag dan wel in strijd zijn met de vitruviaanse canon, maar was in Florence niet ongewoon. Bij het Baptisterium en de San Miniato al Monte wordt de architraaf ook van een horizontale lijst omgebogen in een verticale. Als Filippo Brunelleschi weer in Florence is en hij het resultaat ziet van zijn ontwerp berispt hij Francesco. Deze echter verdedigde zich door te zeggen dat hij de omgebogen architraaf van het godshuis San Giovanni, dat een heel oud gebouw was, had overgenomen. ‘Waarop Filippo zei: ‘Er is in dat gebouw [Teg: Baptisterium] maar één fout, en die heb jij overgenomen.’83 Bovendien had Francesco de geplande twee pilasters bij de hoektraveeën niet aangebracht.

Waardoor de ‘boekensteunen’ veel minder werden onderscheiden van de tussenliggende negen traveeën in de loggia. Manetti schrijft over nog ‘een foute proportie’ in de gevel, maar zegt niet welke verhouding in de gevel nu precies onjuist is.

De proporties in de gevel van het Ospedale degli Innocenti

De verhoudingen van de façade zijn onder meer gebaseerd op de afstand tussen de zuilen zoals in deze tekening is te zien.84 Daar Brunelleschi zoals vaak de Corinthische orde gebruikt, moet hij volgens de klassiek voorgeschreven regels de hoogte tien keer de doorsnede van de zuil maken. Dit nu is niet het geval. Dit komt omdat Brunelleschi zich niet alleen baseerde op de klassieke getalsverhoudingen, maar ook op het middeleeuwse systeem van geometrische verhoudingen.85 Zo ging Brunelleschi bij de plattegrond uit van het middelste vierkant (zonder de loggia dus) van het centrale binnenhof. De diagonaal van dit binnenste vierkant wordt als module gebruikt voor de opzet van de plattegrond. Deze diagonaal (tweeënveertig braccia; wel afgerond) wordt dan gebruikt om een tweede grotere vierhoek te maken. Dit is de vierhoek van de binnenplaats met de loggia erbij gerekend waarvan de diagonaal zestig braccia bedraagt (weer afgerond). De twee vierhoeken worden vervolgens concentrisch met een loodlijn in het midden gezet. De lengte van voorgevel wordt door de diagonaal van het grote vierkant bepaald. Dit gebeurt door aan beide zijden van de middenlijn, de centrale oost-west as, de grote diagonaal (zestig braccia) uit te klappen.86
De façade (originele ontwerp van Brunelleschi) wordt dan honderdentwintig braccia breed. Tenslotte wordt de gevel opgedeeld in traveeën en wel vijftien braccia voor de twee buitenste en tien voor elk van de negen loggiatraveeën. Echter de twee systemen, het middeleeuwse en klassieke, bijten elkaar. Dit betekent dat Brunelleschi wel moest schipperen. Zo zijn de brede hoektraveeën niet vijftien, maar 14, 33 braccia. Hierdoor kloppen de geometrische verhoudingen niet meer. De afwijking van de klassieke regel voor de Corinthische zuil is voor het oog echter nauwelijks te zien. De afstand is niet 1 : 10, maar 1 : 10, 77. Een afwijking van rond de acht procent is nauwelijks waar te nemen. Kortom, een compromis dat optisch alleszins acceptabel is. Het is echter wel weer veel voor een architect, die als een van de eersten de klassieke regels weer invoerde en hierbij zeer strikt in de leer was. Michelozzo en Alberti gingen veel vrijer met de klassieke canon om zeker wat betreft het gebruik van de orden.

Zo gebruikte Michelozzo in zijn tabernakel in de San Miniato al Monte, maar liefst vier verschillende kapitelen voor de zuilen.


Het Ospedale degli Innocenti en het
 Piazza della Santissima Annunziata (Piazza dei Servi)

 Piazza Santissima Annunziata Piazza dei Servi luchtfoto

 

de gevel
inzoomen
mouseover
façade Ospedale degli Innocenti Brunelleschi Florence

foto: Wikipedia

De gevel van het Ospedale degli Innocenti laat zich niet alleen verklaren vanuit de geometrische verhoudingen die Brunelleschi voor zijn oorspronkelijke ontwerp gebruikte. Minstens zo belangrijk was het plein dat ervoor lag en toen nog het Piazza dei Servi genoemd werd.87 Als het kavel voor het Ospedale is opgekocht, ligt er nog zoveel grond onbebouwd dat het complex vrij kan worden ontworpen. Als je de Via dei Servi, een straat die het plein van de Duomo verbindt met het Piazza dei Servi, uitloopt, is aan de overkant de Santissima Annunziata te zien. Michelozzo bouwde later in 1444, één jaar voordat de eerste weeskinderen in het Ospedale kwamen,nog een atrium met een loggia voor deze kerk. De later gebouwde Rotonda van de Santissima Annunziata wordt precies op de as gezet van de Via dei Servi.

Via dei Servi
mouseover

Via dei Servi Florence

foto’s: davidshort en waterboyzoo

De Santissima Annunziata sluit de noordzijde van het plein af. Brunelleschi plaatste de loggia van zijn Ospedale precies op de as van de al bestaande kerk, en wel zo dat zijn gevel parallel liep aan de Santissima Annunziata. Hiermee schiep Filippo Brunelleschi de aanzet voor een regelmatig plein. Klik hier voor een plattegrond met de veranderingen van het plein van 1427, 1454 en 1629. Waarschijnlijk had Filippo al voor de uiteindelijke bouw van de tegenoverliggende galerij het plan voor een loggia als die van zijn Ospedale. De loggia wordt in 1516 door Antonio da Sangallo en Baccio D’Agnolo gebouwd en hiermee is de westzijde van het plein ook afgesloten. De zuidzijde werd tenslotte in het midden van de zestiende eeuw afgebakend door de bouw van het Palazzo Griffoni. Hiermee is het plein voltooid en heeft het veel weg van een openbare kamer, maar dan één zonder dak.

 

Piazza della Santissima Annunziata
de huiskamer zonder plafond
Piazza della Santissima Annunziata luchtfoto Florence

foto: paolo allas opaxir

Voordat we het Ospedale binnengaan, bekijken we nog even de beroemde tondi van Antonio di Nino della Robbia: de weeskinderen in wikkels. Deze tondi worden vaak ten onrechte toegeschreven aan Lucca of Andrea Robbia.88

 weeskinderen
Antonio di Nino della Robbia weeskinderen Opsedale degli Innoncenti

foto: 4Pas

Links in de loggia is de ruota te vinden. Dit is een ronddraaiende steen waar de vrouwen hun ongewenste kind op konden leggen. Zo’n vrouw moest wel aan het koord met de bel trekken, de steen werd dan gedraaid en zo kreeg het kind een nieuw tehuis.

Loggia Ospedale degli Innocenti Brunelleschi Florence

 

Gioacchino Toma
De wacht achter het vondelingenluik
1877
Gioacchino Toma De wacht achter het vondelingenluik 1877
‘In de linkerhoek van de zuilengang zie je nog de oude vondelingentrommel, la ruota dei gettatelli zoals de Florentijnen zeggen. (‘de trommel van de verworpelingen’). Tussen 1419 en 1875 konden vrouwen hier ongewenste kinderen in een trommel leggen. Omdat de trommel twee verdiepingen had kon de vrouw het kindje aan de straatzijde in de trommel leggen, terwijl de andere zijde gesloten was. Wanneer zij de trommel draaide, kon men binnen in het gebouw het kindje oppakken. Op deze manier werd het kind onmiddellijk doorgegeven aan de relatieve veiligheid van het ziekenhuis terwijl de identiteit van de ouder gewaarborgd bleef en zij ongezien en anoniem het kind kon achterlaten.
De trommel is nu gesloten, maar je kan de betekenis wel nog aflezen boven de plaats waar de trommel zich bevond. Hier staat geschreven: Pater et mater dereliquerunt nos Dominus autem assumpsit (‘Vader en moeder hebben ons verlaten, de heer heeft ons echter opgenomen’ Psalm xxvi). En: Questa fu per quattro secoli fine al 1875 la ruota degli innocenti segreto rifugio di miserie e di colpe alle quali perpetua soccorre quella carità che non serra porte. (‘Dit was gedurende vier eeuwen tot 1875 de trommel van de onschuldigen, geheime toevlucht van ellende en tegenslagen waaraan die eeuwige barmhartigheid die geen deuren sluit ter hulp komt’.)

Geciteerd uit: Aniek Rooderkerken Italië uitgelicht

Achter de gevel van de Ospedale degli Innocenti

Wat voor de gevel geldt, kan niet gezegd worden voor wat er achter de façade schuilgaat.89 De gevel doet sterk all’antica aan en was daarmee volstrekt nieuw. Blijkbaar was de eerste indruk van de bezoeker het belangrijkste voor Filippo. Hoewel wel moet worden opgemerkt dat de binnen hoven niet onder toezicht van Brunelleschi zijn gebouwd.

zuilen en graatgewelven
Cortile delle Donna
mouseover
Ospedale degli Innocenti zuilen graatgewelven Cortile delle Donna

Het eerste binnenhof, maar ook het later gebouwde cortile delle Donne, heeft nogal wat kenmerken die weinig uitte staan hebben met de Renaissance, maar eerder tot de Gotiek gerekend kunnen worden. Zo hebben de gewelven in de loggia’s in de twee binnenhoven geen halfronde koepels meer, maar graatgewelven. De zuilen in het cortile delle Donna zijn allesbehalve all’antica. Deze zuilen hebben geen vierkante, maar rondeplinten. Bovendien zijn de zuilen te smal, te hoog en is het kapiteel ook al duidelijk anders dan bij Brunelleschi.

 Cortile delle Donna Osepdale degli Innocenti Brunelleschi Florence

Het Ospedale degli Innocenti heeft al vele kenmerken van de stijl van Brunelleschi zoals:

  1. een geometrisch ontwerp met een all’antica modulair systeem waarbij de twee systemen zo goed en zo kwaad als mogelijk geïntegreerd worden.90
  2. verschillende onderdelen die tot een minimum beperkt worden zoals één soort kapiteel en één soort fronton. Dit is vooral goed te zien bij de façade.91
  3. een gelijkmatige belichting door een uitgekiende plaatsing van de ramen.92


Museum Ospedale degli Innocenti

 ingang museum
Video LdM NEWS (1.47 minuten)
de gouden deur
Museum Ospedale degli Innocenti ingang gouden deur Florence

Site Museum, plattegrond, openingstijden entree, adres en museum ruimtes in het Ospedale

Na 3 jaar werken is het museum na een grootscheepse renovatie in juni 2016 heropend. Ongeveer tachtig werken waaronder meesterwerken van Luca en Andrea della Robbia, Bartholomeo di GiovanniSandro Botticelli, Domenico Ghirlandaio en Piero di Cosimo komen nu nog beter tot hun recht in de prachtige ruimtes van het museum en vertellen de geschiedenis van het instituut en het verhaal van het dagelijkse leven van kinderen van de 15e eeuw tot nu.

Het museum bestaat na de renovatie uit drie verdiepingen. In de kelder van het gebouw kom je alles te weten van de geschiedenis van het weeshuis en van de kinderen die er hebben gewoond. In de laden van de archiefkasten zie je spullen van de kinderen en de ‘merktekens’ die ouders aan hun kinderen gaven, zodat ze herkenbaar waren mochten ze op latere leeftijd elkaar toch weer tegen komen.

Bernardino Poccetti
fresco
Bernardino Poccetti freso Ospedale degli Innocenti

Op de begane grond maak je kennis met de architectuur van het gebouw. Met name de binnenplaats en loggia van Filippo Brunelleschi zijn indrukwekkend. Op de tweede verdieping zie je de meeste kunstwerken. Hier kun je werken van grote kunstenaars als Sandro Botticelli, Domenico Ghirlandaio, Piero di Cosimo, Neri di Bicci [or Cosimo Roselli?], Lucca della Robbia en Giovanni del Biondo bewonderen.

Geciteerd uit: Florence Stedenman

Domenico di Michelino
Madonna degli Innocenti
1440
Domenico di Michelino Madonna degli Innocenti 1440 Ospedale degli Innocenti museum

Deze voorwerpen kregen de weeskinderen opgespeld in de hoop dat ze in de toekomst weer bij hun ouders zouden komen

 

Bartolomeo di Giovanni
predella
meer afbeeldingen van de  predella bij Web Gallery of Art
Bartolomeo di Giovanni predella Ospedale degli Innoncenti museum

Op de bovenste verdieping van het museum is een restaurant met een prachtig uitzicht op de stad.

 bovenste verdieping
restaurant
 restaurant museum Ospedale degli Innocenti
oorspronkelijk
museum Ospedale degli Innocenti gang

Hier is onder meer een aardig altaarstuk van Ghirlandaio te zien. Het onderwerp is ‘de Aanbidding van het kind Jezus’, maar op de achtergrond is de gebeurtenis te zien waar dit spedale naar genoemd is en wel de moord op de onnozele (onschuldige) kinderen.

Ghirlandaio
detail kinderen
Aanbidding  van het kind Jezus
in het museum
Ghirlandaio Aanbidding van het kind Jezus Ospedale degli Innocenti museum

Het Ospedale heeft een lange geschiedenis en is tussen 1964 en 1975 ingrijpend gerestaureerd, waarbij het zo goed mogelijk naar zijn oorspronkelijke toestand is teruggebracht.
Ondanks alle veranderingen is een ding altijd hetzelfde gebleven: het gebouw is nog steeds voor kinderen bestemd. Tegenwoordig is er een crèche voor kinderen en een instituut voor kindergeneeskunde in het gebouw gevestigd.

De Santa Maria degli Angeli ofwel het Oratorium

In 1426 moest Filippo di Stefano Scolari – beter bekend als Pippo Spano – een Florentijnse condottiere in dienst van de koning Sigismundi van Hongarije een testament van zijn jongere broer Matteo en zijn neef, Andrea di Filippo Scolari, uitvoeren. Er moesten aldus het testament twee kloosters worden opgericht buiten de stadsmuren van Florence. Pippo Spano krijgt van de paus Martinus V toestemming om het testament zo te veranderen dat er slechts één klooster hoeft te worden gebouwd. Helaas sterft Filippo di Stefano Scolari voordat hij het testament echt kan uitvoeren. Zijn erfopvolger, Filippo di Rinieri Scolari, maakt eind augustus 1431 een contractontwerp samen met het wolgilde: de Calimala.93 Op een stuk braakliggend land lag vroeger een orto: een tuin. Op dit stuk land, net buiten het klooster bij de kruising van de Via del Castellaccio en de huidige Via degli Alfani, wordt de Santa Maria degli Angeli gebouwd.

Codice Rustici Santa Maria degli Angeli Florence

In de derde paragraaf van dit contract worden de volgende twee voorwaarden voor de bouw van de kerk geformuleerd:

1. Een volledig afgescheiden koor voor de monniken.
2. De afscheiding moest bestaan uit hek– of traliewerk.

In de literatuur is er later een controverse ontstaan over hoe dit koor er nu precies heeft uitgezien. Saalman geeft een aantal argumenten waarom het altaar en het koor in het midden van de rondbouw moeten hebben gestaan. Want aldus deze schrijver:

1. De monniken die de kerk hebben laten bouwen, hadden zelf belang bij een hoofdaltaar.94
2. In het contract van 1431 wordt het woord hek in de meervoudsvorm gebruikt.

Als dit klopt dan zijn de kapellen rondom voor de bezoekers bedoeld. Deze kapellen hebben net als die bij het schip van de Santissima Annunziata doorgangen die het mogelijk maakt om langs alle kapellen te lopen zonder dat je het schip hoeft te betreden (zie plattegrond).

Codice Rustici Santa Maria degli Angeli Florence

Drie jaar na het eerste wordt er in 1434 nog een tweede contract gesloten.95 Het is een overeenstemming tussen de Arte di Calimala en de broeders van de Santa Maria degli Angeli. In deze overeenkomst, opgesteld in het Latijn, valt ondermeer te lezen dat het volgende er per se moet komen:

1. Wapenschilden van de familie Scolari, maar ook van de broeders.
2. Een afgescheiden koor.
3. Een hekwerk om het koor.
4. Een goed altaar.
5. Een mis elk jaar bij het geboortefeest van Maria (Het Oratorium is immers gewijd aan de Maagd Maria.

Het was de bedoeling om een echt plein voor het Oratorium aan te leggen. Er was rondom de Santa Maria degli Angeli een open loggia gepland. Dit ging echter niet door, daar er een conflict ontstond over het kavel rondom het te bouwen Oratorium. De servieten van de Santissima Annunziata eisten de helft van de grond op. Bij een proces werd deze eis door de rechtbank ook toegewezen. Antonio Manetti is de enige bron die het ontwerp aan Brunelleschi toeschrijft. In 1434 was aldus Manetti de bouw van het Oratorium opgetrokken ‘tot aan de pilasters zonder kapitelen.’96

De huidige Santa Maria degli Angeli is onder Mussolini ingrijpend gerestaureerd en voltooid. Niet duidelijk is hoe het ontwerp van Brunelleschi er nu precies heeft uitgezien. Er zijn op basis van tekeningen, vooral de plattegrond van Giuliano da Sangallo, allerlei reconstructies gemaakt. De bekendste zijn wel die van Sanpaolesi en Battisti.

reconstructie Santa Maria degli Angeli Brunelleschi Florence

Toch hebben al deze constructies een sterk hypothetisch karakter. De tekening van Giuliano da Sangallo uit de vijftiende eeuw is bij alle constructies een cruciaal gegeven geweest (Codex Barberini Lat. 4424,f,.15v).97 Uit een onderzoek is echter gebleken dat het schetsboek van Sangallo, ‘het libro piccolo’, waar deze tekening in stond weer is vergroot. Later is door Bass nog ontdekt en dit had Hülsen die het schetsboek onder de loep had genomen bij zijn onderzoek over het hoofd gezien, dat er nog een ondertekening was. In deze ondertekening heeft Sangallo nog een tweede deur getekend. Dit houdt in dat er dus twee deuren waren: één aan de westzijde en de andere aan de oostzijde. Hieruit leidt Saalman af dat de ‘rechthoekige appendix’ helemaal geen koor hoeft te zijn zoals altijd werd aangenomen. Manetti vermeldt dat de koorruimte onzeker was. Volgens Saalman was de koorruimte in het midden.98

 

Brunelleschi en zijn stijl in het oratorium

1. De nissen in de pijlers die de kapellen flankeren aan de binnenzijde krijgen nu ook nissen aan de buitenzijde (zie de plattegrond en klik hier voor een afbeelding uit de Codex Barberini).99 Dit lijkt op de smalle nissen in het koor van de Oude Sacristie. Nieuw is dat ze nu ook aan de buitenzijde te vinden zijn. Dit soort nissen zijn waarschijnlijk de voorlopers geweest van de nissen die Bramante in zijn Tempietto in Rome toepaste, maar die ook in de pijlers van de Sint Pieter te vinden zijn.
2. Opvallend zijn ook de archivolten die Brunelleschi in de tamboer van het Oratorium toepast. Deze bogen met de ronde ramen erin, die sterk doen denken aan de Santa Maria del Fiore, dragen de bovenliggende kroonlijst van de tamboer. Waarom plaatst Brunelleschi hier archivolten? De traditionele oplossing zou immers zijn om hier pilasters door te trekken vanaf de pijlers zoals aan de buitenzijde van het Baptisterium. Brunelleschi gebruikt hier echter bogen.
3. De verklaring waarom bogen in de tamboer gebruikt worden, raakt de kern van de architectuur van Brunelleschi. Filippo probeerde altijd zoveel mogelijk de bouwelementen tot een minimum te beperken. Je gebruikt als het ware een blokkendoos met een zeer beperkt aantal vormpjes om iets moois te bouwen.100

Het ontwerp van Brunelleschi heeft nog grote invloed gehad op Baldassare Longhena. Deze architect heeft op een prominente plek in Venetië, Canal Grande, de Santa Maria della Salute gebouwd. Aan de plattegrond van deze Venetiaanse barokkerk, gewijd aan Maria, is duidelijk te zien dat Longhena geïnspireerd is door de Santa Maria degli Angeli.


Het Oratorium na 1500

De geschiedenis na 1500 van het Oratorium is goed gedocumenteerd. In 1560 liet Cosimo, de hertog, het idee varen om in het ‘Oratorium’ de Accademica onder te brengen. In 1867 heeft de beeldhouwer Enrico Pazzi, die ook nog het beeld van Dante op het Piazza Santa Croce gemaakt heeft, van de delen die er nog stonden een atelier gemaakt. Er was van de kant van architecten en kunsthistorici grote belangstelling voor het Oratorium en het werd zo goed en zo kwaad als mogelijk was voor verder verval behoed. Er werd serieus onderzoek gedaan naar de ruimte van het Oratorium, waarbij een crypte onder de westelijke ingangskapel ontdekt werd. De eerste wereldoorlog kwam ertussen. In 1919 werden nog verpleegsters in het gebouw ondergebracht. Pas in 1934 onder het fascisme kwam er een ingrijpende restauratie waarbij het Oratorium voltooid werd. Het gebouw werd hierna gebruikt als een kantoor voor het pensionfonds. In 1980 heeft de universiteit van Florence het Oratorium gekregen. De kasten van het pensioenfonds werden verwijderd.

huidige oratorium
universiteit
in- en exterieur
mouseover

huidige oratorium (universiteit) in -en exterieur Brunelleschi Florence

foto’s: Wikipedia

Naar de volgende bladzijde (Dag 2)