Brunelleschi:  de Pazzi-kapel en de Barbadori- of Capponi-kapel

De Pazzi-kapel in het kloosterhof van de Santa Croce

We lopen nu weer naar de wijk: Santa Croce. Dit keer bekijken we de Pazzi-kapel.123  Klik hier voor een overzicht van de Santa Croce: architectuur, beeldhouw- en schilderkunst.

Pazzi kapel Santa Croce Brunelleschi

Deze kapel werd gebruikt als kapittelzaal, maar was tegelijkertijd ook een grafkapel voor de Pazzi’’s. Het type is vrij traditioneel: een vierkante plattegrond met bankjes rondom en de koorruimte met het altaar precies tegenover de ingangsdeur. De kapittelzaal, de Spaanse kapel, bij de Santa Maria Novella heeft dezelfde opzet. De voorzitter van het convent, de padre guardino, zat natuurlijk op een stoel en wel voor de trappen die naar het altaar leiden. De andere leden zaten al naar gelang hun rangorde in de hiërarchie dicht bij de padre guardino of juist ver af.

Als we, na kaartjes gekocht te hebben, het gotische hof inlopen, valt op hoe anders deze kapel is in vergelijking met de omringende gotische loggia’’s.

 Carl Georg Anton
Hof mit der Capella Pazzi an der Kirche St. Croce zu Florenz
1858
 Carl Georg Anton Hof mit der Capella Pazzi an der Kirche St. Croce zu Florenz 1858

Zes monolithische niet gecanneleerde Corinthische zuilen dragen een entablement. Er zijn vijf traveeën.124 De middelste met de ingang is duidelijk breder dan de flankerende traveeën. In de attiek is in elk vak, dat net iets hoger dan breed is, een Grieks kruis te zien. Dit is natuurlijk een verwijzing naar de aangrenzende kerk, de Santa Croce, die aan het heilige kruis gewijd is.

Voor de kapittelzaal annex grafkamer zelf plaatste Brunelleschi een porticus. Het wapen van de familie Pazzi, twee dolfijnen en vijf kruisen op een blauwe ondergrond, is in de porticus met de nodige regelmaat aangebracht: in het midden van de kleine ronde koepel en direct boven de deur houden twee vliegende engeltjes een krans vast met daarin het wapen van de Pazzi’s. Daarnaast is het familiewapen nog te zien in de buitenste en tevens middelste cassetten in het tongewelf en als laatste op de hoeken van de bovenste fries. (Klik hier voor een plattegrond en een dwarsdoorsnede).

voorzijde van de Pazzi-kapel
Video Khan Academy Brunelleschi Pazzi-kapel (3.22 minuten)
mouseover

façade Pazzi-kapel S. Croce Brunelleschi

foto’s: Boston Naumans en rob_digiav

 

interieur Pazzi-kapel Brunelleschi S. Croce

foto: Wikipedia

Interieur

Ga je als bezoeker naar binnen dan zie je direct het altaar in de koorruimte. Dit altaar met zes Corinthische pilasters en rode marmeren panelen heeft aan de bovenzijde een entablement waarop in het Latijn met klassieke hoofdletters het volgende staat geschreven:

‘De Pazzi’’s droeg deze tempel aan ons op, de meest heilige Andreas [Teg: naamheilige van Andrea Pazzi de opdrachtgever van deze kapel], zodat het een plaats, moge zijn waar Franciscus [Teg: van Assisi; de Santa Croce is een kerk van de franciscanen] zich tot zijn netten zou roepen, daar de onsterfelijk God je een visser van de mensen heeft gemaakt.’

 

Pazzi kapel altaar Santa Croce

De zielen van mensen worden gered door de visser die ze in zijn netten vangt. Vergeet niet dat we hier ook in een grafkapel staan. De ronde opening voor het altaar die later met marmer is ingelegd, wijst erop dat hier een grafplaat gepland was. De rechterdeur in de ruimte waar zich het altaar bevindt, geeft toegang tot de sacristie. Dit was tevens ook de privé-ingang van de Pazzi’’s zelf. Achter het hoofdaltaar is een glas in loodraam met de heilige Andreas te zien. Dezelfde heilige zijn we ook al tegengekomen bij de porticus in de lunet boven de deur. Boven in het lunet is een rond raam met God de Vader. Hij heeft het evangelie in de hand en maakt met zijn rechterhand een zegenend gebaar.

Raam met de heilige Andreas
altaar
mouseover

Pazzi kapel Santa Croce

De grote en de kleine koepel boven het altaar zijn zelfs identiek. Ook hier loopt het hoofdgestel boven de gecanneleerde Corinthische pilaster door de gehele ruimte dus ook in de koorruimte.

Toch is er wel een belangrijk verschil: de Oude Sacristie is vierkant en de Pazzi-kapel vierhoekig. Ook de decoraties verschillen. Zo zijn in de Pazzi-kapel op de fries gevleugelde engelenkopjes en een lam met zeven zegels te vinden. Zo’’n lam is een verwijzing naar de droom die Johannes in Patmos had en die is na te lezen in zijn Openbaring 6: 1-17:

‘En ik zag, toen het Lam een van de zeven zegels opende, en ik hoorde een van de vier dieren zeggen met een stem als van een donderslag: Kom! En ik zag, en zie, een wit paard, en die erop zat, had een boog en hem werd een kroon gegeven, en hij trok uit, overwinnende en om te overwinnen.’

Johannes heeft zijn droom van de ondergang van de wereld beschreven. De vier ruiters kondigen de Apocalyps aan. Na het openen van de zegels wordt de aarde getroffen door vele rampen. De doden staan op uit hun graven en hun zielen worden gewogen. Zij die te licht bevonden worden, zijn voor eeuwig verdoemd en worden door de duivel meegevoerd. Zij die goed geleefd hebben, worden in de hemel opgenomen.

Verder zijn de twaalf apostelen in tondo’s van Luca della Robbia direct onder het hoofdgestel afgebeeld op een blauwe ondergrond. In de pendentieven die de vouwkoepel dragen zijn de vier evangelisten te zien met daaronder wederom het wapen van de familie Pazzi.

koepel en onderzijde
mouseover
Pazzi kapel interieur

 

Marcus en Johannes
mouseover
Lucas en Mattheus
mouseover
Luca della Robbia Pazzi kapel tondo Luca della Robbia Pazzi kapel tondo

Het interieur is ca. achttien bij elf meter en langs de wanden zijn banken die één braccio (58, 36 cm.) breed zijn. Deze banken bestemd voor de leden van het kapittel die hier vergaderden, lopen voor de koorruimte subtiel door. De bank verandert bij de opgang naar het altaar bij het bovenste deel in een tree. Aan de korte zijden van de kapel zijn tongewelven die slechts één smalle travee breed zijn. Het tongewelf wordt aan beide geflankeerd door een versierde lijst: een archivolt. De brede archivolt op de lange zijden van de wanden wordt gesteund door een breed gecanneleerd pilaster. De archivolten worden ondersteund door smalle pilasters in de uiterste hoeken van de korte wand en hebben slechts één cannelure. De Korintische kapitelen die Brunelleschi gebruikt, zijn volledig gebaseerd op de kapitelen in het Pantheon.

Korintisch kapiteel Pantheon
Korintisch kapiteel Pazzi kapel
mouseover
Korintisch kapiteel Pantheon Korintisch kapiteel Pazzi kapel

Deze pilasters hebben dus een dragende functie. De smalle pilasters in de hoeken van de altaarruimte zijn trouwens niet opgelegd, maar zijn grotendeels ook echt in het muurvlak verborgen en hebben ook een dragende functie. Wat dit betreft gebruikte Brunelleschi gewoon zijn kennis van de gotische constructies in de kapellen van de Duomo. Hier waren zulke dragende smalle zuilen, natuurlijk wel gotisch vormgegeven (links: Duomo en rechts Pazzi-kapel), ook grotendeels in het muurvlak gezet.125

ingang
interieur en exterieur
mouseover
ingang: interieur Pazzi kapel Brunelleschi S. Croce

In de brede traveeën op de centrale as wordt het hoofdgestel nog gesteund door consoles. Dit is ook in de koorruimte te zien. Zo worden de centrale assen van het interieur nog eens extra onderstreept.

De verdeling van de ruimte wordt herhaald in het patroon van de marmeren vloer. De lijnen in het marmer geven precies aan waar de pilasters zich bevinden. Elke travee van de wand: één brede in het midden geflankeerd door twee smalle, wordt weerspiegeld door het patroon dat in de vloer is gelegd.

 

Porticus

Rond 1429 kreeg Brunelleschi de opdracht van Andrea Pazzi voor de bouw. Terwijl de voltooiing van de Oude Sacristie slechts tien jaar in beslag nam, heeft de bouw van deze kapel veertig jaar geduurd. Als Brunelleschi in 1447 sterft, gaat de bouw nog zeker twee decennia door. Michelozzo nam na de dood van Brunelleschi het werk aan de kapel over en na hem Giuliano de Maciano. Dit is volgens sommige schrijvers ook de verklaring voor de minder geslaagde aanblik van de façade, die je als bezoeker ziet als je door de poort van het kloosterhof naar de kapel loopt. Bovendien bleken de zes Corinthische zuilen eigenlijk te zwak om het zware tongewelf  in de porticus te steunen. De zuilen moesten al eens vervangen worden.

Pazzi kapel façade Santa Croce

foto: Wikipedia

We bekijken de porticus nu wat beter en dan met name het tongewelf met de cassetten. Als je de buitenmuur met de vier ramen en de deur in het midden vergelijkt, met de binnenmuur dan valt op dat de gecanneleerde pilasters buiten lang niet zo hoog zijn als binnen. Aan de binnenzijde zijn boven de ramen nog tondo’’s gezet, terwijl aan de buitenmuur al vrij snel het entablement begint dat door gecanneleerde Corinthische pilasters gedragen wordt. In 1962 zijn onder het lessenaarsdak van de porticus en onder het dak van de grote koepel twee inscripties ontdekt. In de tamboer stond elf oktober 1459 en in het pleisterwerk van de kleine koepel in de porticus was het jaar 1461 te lezen. Dit toont aan dat het bovenste deel niet door Brunelleschi gebouwd is. Volgens Saalman wilde Brunelleschi een hangkoepel bouwen en niet een ronde koepel op pendentieven zoals die er uiteindelijk gekomen is.126 Een hangkoepel is niet zo hoog als een pendentievenkoepel. Als je door het lessenaardak met zijn rode dakpannen kijkt, is de bovenkant van de koepel te zien. Dit is aldus de stelling van Saalman nimmer de bedoeling geweest. Achter de pendentievenkoepel is nog een rond dichtgemetseld raam te vinden en op de hoeken zijn in het muurvlak nog de aanzettten voor waterspuwers te zien. Indien de hangkoepel in de porticus gebouwd was dan zou het lessenaardak niet op pijlertjes gezet hoeven te worden en minder hoog uitkomen. Het ronde raam zou dan het interieur ook echt belichten. Aan de hand van zijn vondsten en these heeft Saalman een reconstructie gemaakt van hoe de gevel aan het kloosterhof van de kapel er volgens Brunelleschi uit zou moeten zien.

Saalman reconstructie originele façade Brunelleschi Pazzi kapel

De portico voor de Pazzi-kapel is niet zomaar een aardige voorhal, maar is nodig om het gebouw dat erachter ligt voldoende steun te geven. Hier wordt dus een mooie voorhal tegelijkertijd gebruikt als een tektonisch noodzakelijk middel.127

constructie

constructie tekening Pazzi-kapel Brunelleschi S. Croce

De cassetten in het tongewelf van de porticus zijn opmerkelijk. De Romeinen sneden de vierhoekige blokken van de cassetten aan de achterzijde halfrond. Hierdoor konden de cassetten zo tegen de tongewelven aan worden gezet; zoals dit onder meer bij de Titusboog op het Forum Romanum in Rome is gedaan. De astragaal- of eierlijsten die de cassetten omringen werden vervolgens ter plekke gehakt. Het spreekt voor zich dat deze klassieke werkwijze zeer arbeidsintensief was. Aan steenhouwers was in die tijd vaak geen gebrek, maar in Florence lag dit in de veertiende en vijftiende eeuw wel anders. Er was veel werk, de Duomo, het Palazzo della Signoria etc. en er was maar een beperkt aantal steenhouwers. De ateliers voor steenhouwers werden daardoor gedwongen om slimmere en minder arbeidsintensieve methodes te gebruiken. Het atelier van Bernardo Rossellino dat ook aan de porticus van deze kapel heeft gewerkt, ging inventief te werk. De fries met de engelenkopjes en de kroonlijst zijn uit één blok marmer gehakt. Beide vormen de basis voor het tongewelf in de porticus.

De horizontale en verticale lijsten werden in losse delen op de grond gehakt net als de cassetten zelf. Vervolgens werden de elementen ter plekke met een hijskraan in elkaar gezet. Als het dragende raamwerk voltooid was, volgde het sluitstuk: de vierkante cassetten werden vanaf de bovenzijde van het gewelf in de lijsten geplaatst.128 Tenslotte herhaalt Brunelleschi het subtiele spel van de banken die doorlopen als de laatste trede van de opgang naar het koor in het interieur, ook bij de buitenmuur. De gecanneleerde Corinthische pilasters hebben natuurlijk een volstrekt verantwoord basement, geheel volgens de vitruviaanse regels. Het basement springt tussen de pilasters terug, maar het loopt wel aan de onderzijde langs de muur door. Bij de stijlen van de ingangsdeur echter verdwijnen de bovenste torus en de trochilus, maar de onderste torus en de plint worden bij de deur getransformeerd in een drempel.

 

De Barbadori of Capponi kapel

Corridoio
mouseover
Ponte Vecchio Corridoio Florence

Foto: Oleg Gudkov

We lopen nu naar de andere kant van de Arno. We steken de Ponte Vecchio over en komen in de Via Guicciardini, waar aan onze linkerhand aan een klein pleintje de Santa Felicita ligt. In deze kerk heeft Brunelleschi een kapel gebouwd, die vooral bekend is vanwege de fresco’’s en het altaarstuk dat Pontormo hier geschilderd heeft (klik hier voor het verhaal over het werk van Pontormo in deze kapel).

Santa Felicita
interieur
mouseover
Santa Felicita Florence

Wij bekijken op deze dag alleen de architectuur van deze bijzondere kapel. De kerk waar we nu in staan, is gek genoeg een gotische kerk, maar wel een die met een flinke laag barok is bekleed. Voordat we de Capponi-kapel of Barbadori-kapel bekijken, lopen we even door richting het altaar, draaien ons om en kijken vervolgens naar het traliewerk van de corridoio boven de ingang (en een blik vanuit de gang in de Santa Felicita). Hier zie je de beroemde privé-gang die door Vasari voor de Medici is aangelegd. Deze gang begint bij het Palazzo Pitti en loopt over de Ponte Vecchio om te eindigen in het Palazzo Vecchio. Hier te zien op het internet.In deze gang hebben vele kunstenaars in opdracht van de Medici portretten gemaakt die tegenwoordig nog te zien zijn. Jammer genoeg zijn de prijzen voor het bekijken van deze gang dermate hoog dat we er wel van af moeten zien.

Barbadori-kapel
mouseover
Pontormo Santa Felicita Barbadori-kapel Florence

De kapel is later van een barokomhulsel voorzien in de smaak van die tijd.129 De originele koepel is in 1736 vervangen. Achter de barokke laag is de oorspronkelijke kapel op de koepel na nog redelijk goed bewaard gebleven. Dit is echter tegenwoordig niet meer te zien. Er zijn wel reconstructietekeningen en foto’s van de kapel achter het barokke omhulsel gemaakt. De combinatie van een pilaster en een zwik met een rozet erin, is terug te vinden in het beroemde fresco, Triniteit, van Masaccio uit ca.1425 dat we nog in de Santa Maria Novella zullen bekijken. Als je goed kijkt, zie je in de hoeken aan de achterzijde, waar Pontormo de kruisafname schilderde, iets vreemds. Pontormo’s Cappella Capponi te vinden bij Web Gallery of Art. Tussen de halve zuilen zit een uitstekende lijst van pietra serena. Deze lijst loopt in het pendentief door. Dit nu is een echte pijler, grotendeels verscholen in het muurvlak, waarvan je alleen het topje ziet dat uit het muurvlak tussen de twee halve zuilen steekt. Dit doet denken aan de pilasters direct naast de zuilen die de bogen dragen bij het Ospedale degli Innocenti. Deze pilasters lijken op het oog wel pilasters, maar zijn in werkelijkheid gewoon pijlers die bijna geheel in het muurvlak verborgen zitten. Het oog denkt dus hier iets te zien dat in werkelijkheid iets heel anders is. Toch is er wel degelijk een verschil tussen het Ospedale degli Innocenti en het jeugdwerk van Brunelleschi waar we nu voor staan: de Cappella Barbadori. Terwijl Brunelleschi de verschillende orden bij het weeshuis verminderde – kapiteel van het pilaster en de zuil zijn beide Corinthisch- gebruikt ‘onze’ jonge architect in deze kapel nog twee orden: Ionisch en Corinthisch.

De vreemd ogende of, wat subjectiever geformuleerd, de lelijke uitstekende lijst die je in de hoeken tussen de halve zuilen ziet bij de achterwand, heeft ertoe geleid dat sommigen deze kapel niet aan Brunelleschi hebben toegeschreven. Zo’n grote architect zou dit immers nooit gedaan kunnen hebben. Hierbij wordt vergeten dat de jonge Brunelleschi nog aan het begin van zijn carrière als architect stond en zijn stijl nog niet was uitgekristalliseerd. Toch is het wel een werk van Brunelleschi zoals zijn biograaf Manetti al schrijft.130 Er zijn bovendien nog een aantal bronnen waaruit blijkt dat Brunelleschi wel degelijk de architect is. Zo waren de Barbadori’s betrokken bij de Opera del Duomo. Brunelleschi leende voor de bouw van de koepel op de kapel voor drie dagen takelgereedschap van de Duomo. Ook werd er voor de kapel marmer gekocht van de Opera.131 Vasari schrijft bovendien dat Brunelleschi de koepels van de Barbadori-kapel en de Ridolfi-kapel (beide later afgebroken) gebruikte om te laten zien dat hij zelfdragende koepels kon bouwen zonder steigers vanaf de grond te gebruiken.132

Bigallo

façade Bigallo Florence

Het grondidee voor deze kapel vond Brunelleschi in oude gotische Florentijnse bouwwerken zoals het Bigallo.133 In deze loggia werden de kinderen die niet echt welkom waren door de Florentijnen achtergelaten. Bij het Bigallo tegenover de Duomo, zijn twee zijden tegen de achterwand gezet, maar zijn er ook twee open kanten. Toch is er ook een groot verschil tussen de architect van het Bigallo, Alberto Arnoldi, en Brunelleschi.134 Dit verschil gaat verder dan de gotische versus de klassieke vormen die Brunelleschi in zijn kapel gebruikte. In het Bigallo wordt totaal geen verschil gemaakt tussen de hoofd- en de ondergeschikte orde. Zo maakt Arnoldi bij de kapitelen geen onderscheid tussen de verschillende orden die elk iets anders dragen. Het zijn gemeenschappelijke kapitelen. Dit nu is iets wat Brunelleschi volstrekt afwijst. Hij maakt duidelijk een onderscheid tussen de hoofdorde, de pilasters en de mindere orde van de halve zuilen. Glashelder is welke orde wat draagt. De hoofdorde: de Corinthische draagt het entablement en de Ionische orde, de halve zuilen, dragen de boog.

Als Pontormo de opdracht krijgt om de kapel van fresco’s en een altaarstuk te voorzien, schildert hij ook een Aankondiging op de westmuur. Op deze wand was oorspronkelijk ook een Annunciatie geschilderd die naar men zegt wonderen verrichtte. Dit fresco gaat terug op een fresco in de Santissima Annunziata dat door een engel is voltooid. Hierover meer als we op de dagen van de schilderkunst deze beroemde kapel nog eens bezoeken, maar dan om het werk van de maniëristische schilder Pontormo te bekijken.

Voor het verhaal over de fresco’s van Pontormo in deze kapel klik hier.

Pontormo Annunciatie Barbadori Capponi kapel

Naar de volgende bladzijde
(Dag 2)