Michelangelo en het ontwerp voor de façade van de San Lorenzo en de Cappelle  Medicee (Nieuwe Sacristie)

Klik hier voor een overzicht San Lorenzo architectuur en beeldhouwkunst.

We lopen nu naar het noorden en steken de Ponte de S. Trinita over om naar de San Lorenzo te gaan. We kijken eerst naar de gevel, die uitsluitend uit ruw metselwerk bestaat, waarbij enkele rijen baksteen uitsteken. Paus Leo X (een Medici) wenste een mooie gevel voor zijn ‘familiekerk’.153

facade van de San Lorenzo
Piazza San Lorenzo
groter formaat
Video
luchtfoto
mouseover
facade van de San Lorenzo Florence

pictue: M Roy M en mastodon72

Leo X organiseerde een wedstrijd, met deelnemers waaronder Raphaël, Andrea en Jacopo Sansovino, maar ook Giuliano da Sangallo. Michelangelo won de opdracht uiteindelijk, maar hij moest samenwerken met Jacopo Sansovino. Michelangelo wist de paus zo ver te krijgen dat hij alleen de opdracht kreeg. Sansovino schrijft Michelangelo een brief. Daarin beschuldigt hij Michelangelo, en terecht, van laster, oneerlijkheid en egoïsme, maar in de eerste plaats van contractbreuk, zoals hier te lezen is:

‘Bovendien zeg ik u dat de paus, de kardinaal en Iachopo Salviati mannen zijn die wanneer ze ja zeggen dat ook ja is, ze houden woord en houden zich aan een contract en zijn niet zoals u zegt. Maar u beoordeelt hen naar uw eigen maatstaven, voor u bestaat geen contract noch vertrouwen, en u zegt op elk moment nee en ja zoals het u goeddunkt en nuttig lijkt. En u weet dat de paus mij en ook Iachopo de verhalen op de reliëfs heeft beloofd; en het zijn mannen die woord houden. En ik heb tegenover u zoveel nuttigs en eervols gedaan als ik maar kon. Daarom besefte ik nog niet dat u nooit iemand recht doet en dat u, te beginnen met mij, niemand het licht in de ogen gunt. Bovendien weet u dat wij samen vaak hebben gediscussieerd, ook die vervloekte keer dat u over niemand iets goeds te zeggen had. Moge God met u zijn. Ik doe er het zwijgen toe. Ik ben heel goed geïnformeerd; evenals u dat zult zijn bij uw terugkeer. Dat was alles.’

Aldus Jacopo Sansovino in een brief aan Michelangelo Buonarroti van 30 juni 1517. Citaat uit: Antonio Forcellino, ‘Michelangelo Een rusteloos leven’, Nieuw Amsterdam/Manteau 2005 blz. 169

Michelangelo Buonarroti Jacopo Sansovino
Michelangelo Buonarroti portrait Tintoretto Jacopo Sansovino portrait

Michelangelo Buonarroti ontwierp een marmeren gevel, maar deze heeft de bouwfase nooit bereikt. Natuurlijk gaf hij de gevel verschillende uitsparingen voor beelden. Het spreekt voor zich dat Michelangelo deze beelden zelf wilde maken. Afgezien van een paar schetsen, is een houten model van de gevel bewaard gebleven, dat nu te zien is in het Casa Buonarroti. Er is ook nog een tekening waarop Michelangelo aan de metselaars de exacte afmetingen van de verschillende marmeren blokken aangeeft. De kosten voor het ontwerp van de gevel waren 40.000 dukaten, terwijl de kerk zelf slechts 25.000 dukaten kostte. Het probleem was het transport van de marmeren blokken. De transportkosten waren tien keer de prijs van de marmeren blokken zelf. Een kapiteel van Michelangelo voor de gevel is bewaard gebleven.

Video’s over de  facade en het transport van het marmer:

1. Video lecture William Wallace The facade Michelangelo wanted to build (begint bij 20.50 minutns)
2. Video lecture William Wallace Marble blocks carving and transport (24.03-32.22 minuten)

houten  model
Casa Buonaroti

houten model facade San Lorenzo Michelangelo Casa Buonaroti

 

Michelangelo
gevelontwerp voor de San Lorenzo
zijkant
reconstructie
Michelangelo gevelontwerp voor de San Lorenzo reconstructie

Foto: Studio Dim associati

De gevel is nooit gebouwd hoewel een deel van de fundamenten nog wel gelegd is. Michelangelo had gewoon veel te veel opdrachten op dat moment.

Michelangelo ging in zijn architectuurontwerpen niet uit van het platte vlak, het tekenpapier, werkte nooit met een module, gaf in zijn tekeningen zelden maten aan en gebruikte geen passer en liniaal om de ideale proporties uit te rekenen.154 Als je nog even de kerk inloopt, kun je het verschil in benadering van Michelangelo en die van een architect als Brunelleschi prachtig zien. Hier nog maar even een herhaling van wat in ‘de architectonische ontwikkeling in vogelvlucht’ staat te lezen. Als je de San Lorenzo binnenkomt, is de werking van lijnen die naar één verdwijnpunt toelopen, goed te zien.

San Lorenzo
schip

San Lorenzo Florence

De lijnen van het vergulde houten plafond, de lijnen in de vloer en de architraaf boven de scheibogen, lopen alle naar één punt toe achter het hoofdaltaar. Buonarroti verwierp deze statische benadering, zijn architectuur was dynamisch. Dit geldt nog niet voor zijn vroege architectuur zoals de Nieuwe Sacristie en de Laurenzianabibliotheek in Florence. Michelangelo gaat uit van de beweging van de mens die door een gebouw loopt. Hij denkt ruimtelijk zoals dit prachtig te zien is in zijn tekening voor een bastion bij de stadsmuren in Florence (Casa Buonarroti). In deze tekening worden de richtingen die de kanonkogels kunnen bereiken door korte streepjes aangeduid. Uitgangspunt in deze tekeningen zijn de kanonnen die in alle richtingen gedraaid moeten kunnen worden om een aanval af te slaan. Michelangelo kruipt bij deze ontwerpen in de huid van de mannen die de kanonnen moeten bedienen: een geheel andere kijk dan die van het perspectief met één verdwijnpunt.155

tekening Michelangelo
geheel
detail
Casa Buonarroti

Michelangelo tekening bastion Casa Buonarroti

We lopen nu via de markt naar de achterzijde van de de San Lorenzo waar de ingang van de Cappelle Medicee.

markt San Lorenzo Florence

foto: VT_Professor

Daar de bouw van de gevel van de San Lorenzo niet vlotte, gaf de neef van paus Leo X, kardinaal Giulio de ‘Medici, Michelangelo de opdracht om een nieuw graf voor de familie te bouwen.156 Deze kerk was zoals we al gezien hebben een kerk van de familie Medici. De vader en de oom van de paus, Lorenzo en de vermoorde Giuliano, zouden hier naast enkele andere leden van de familie begraven worden.

 Nieuwe Sacristie of de Cappelle Medicee en de Oude Sacristie

Klik hier voor een plattegrond van de San Lorenzo met de Oude en de Nieuwe Sacristie. Oorspronkelijk begon de bouw van de Nieuwe Sacristie volgens het plan dat Brunelleschi een kleine honderd jaar eerder al bij de tegenoverliggende Oude Sacristie had uitgevoerd. De fundamenten van de Nieuwe Sacristie waren al gelegd. Hierna raakte Michelangelo Buonarroti bij de bouw betrokken. De omtrek en de plattegrond wijken niet af van de sacristie van Brunelleschi in deze kerk. Voor de beeldhouwkunst van de Nieuwe Sacristie of Cappelle Medicee in de San Lorenzo kijk bij menu of klik hier en Klik hier voor een overzicht San Lorenzo architectuur en beeldhouwkunst.

Video’s
1. Video: Hoorcollege William E. Wallace Michelangelo en zijn atelier in de  de nieuwe sacristie (begint bij 8.14 tot 14.04 minuten)
2. Video Khan Academy (6.37 minuten)

Cappelle Medicee
exterieur
inzoomen
mouseover

exterieur Nieuwe Sacristie San Lorenzo Michelangelo Florence

foto (mouseover): dvdbramhallh

cappelle medicee

 

ingang
Vorstenkapel
Nieuwe Sacristie
Cappelle Medicee
Cappelle Medicee ingang San Lorenzo Florence

Foto’s:  Ted Ted

‘Er geen twijfel over bestaat dat de architectonische elementen de ledematen van de mens weerspiegelen en dat zij die het menselijke lichaam niet kennen, geen goede architecten zijn.’

Michelangelo uit een van zijn vele brieven (niet gedateerd). Geciteerd en vertaald uit: James S. Ackerman, ‘The Architecture of Michelangelo’, Penguin Books, London 1971 (reprinted 1995) blz. 37.

Cappelle Medicee
Nieuwe Sacristie

Cappelle Medicee Nieuwe Sacristie Michelangelo San Lorenzo

 

De nieuwe stijl van Michelangelo

In werkelijkheid had Michelangelo een volstrekt andere aanpak. Terwijl de sacristie van Brunelleschi aan het begin van de Renaissance staat, sluit de sacristie van Michelangelo deze periode af en deze kondigt het Maniërisme al aan. Brunelleschi had in zijn sacristie van elke verdieping -begane grond, de zone van de pendentieven en tenslotte de

 Oude Sacristie  Nieuwe Sacristie
oude sacristie Brunelleschi San Lorenzo nieuwe sacristie San Lorenzo Michelangelo

Het zijn niet alleen de uitgekiende verhoudingen die teloor gaan, maar ook de vitruviaanse canon. Vasari schreef over de verschillen tussen de Oude Sacristie van Brunelleschi en de Nieuwe als volgt:

‘[…] met andere decoratieve elementen, bracht hij er een samengestelde ornamentiek tot stand, gevarieerder en oorspronkelijker dan welke kunstenaar dan ook, antiek of modern, ooit had vermocht: in al die fraaie kroonlijsten immers, en in al die kapitelen, basementen, deuren, tabernakels en grafmonumenten, was hij oorspronkelijk en week hij sterk af van de ornamentiek waarin men –voor wat betreft de verhouding, bouworde en regel- het algemeen gebruik en Vitruvius en de Oudheid volgde, want hij wilde daarin niet meegaan. Deze vrijheid die hij zich veroorloofde heeft hen die zagen wat hij deed sterk aangemoedigd: ze zijn hem gaan navolgen en zo heeft men nieuwe vormen van fantastische ornamentiek zien verschijnen, veeleer grotesk dan volgens rede en regel; vandaar dat de kunstenaars hem voor altijd oneindig verplicht zijn, want hij verbrak de banden en ketenen die hun voordien beletten ooit iets anders te maken dan het algemeen gebruikelijke.’

Giorgio Vasari, ‘De Levens van de grootste schilders, beeldhouwers en architecten Van Cimabue tot Giorgione’, Contact, Amsterdam, 1990 deel II, blz. 231.

Waarin wijkt de architectuur in de Nieuwe Sacristie of Cappelle Medicee nu precies af van de vitruviaanse regels?

Michelangelo geeft de pilasters zeven cannelures in plaats van zes zoals Brunelleschi. Het boogmotief dat Brunelleschi boven de pilasters plaatste, gebruikt Buonarroti weliswaar ook, maar wel op een onlogische wijze.157 De boog moet tenslotte gedragen worden door de pilasters, maar in de Nieuwe Sacristie zweven de bogen zonder enige steun. Dit geldt trouwens ook voor de lijst direct onder de bogen die over alle wanden doorloopt. In de zone van de pendentieven zijn opvallende ramen te zien. Deze zwevende ramen lopen aan de bovenzijde taps toe. De toelopende lijnen van deze ramen lopen door in de lijnen van de cassetten in de koepel, waardoor er een sterke perspectivische werking ontstaat. Cassetten die trouwens nog geïnspireerd zijn op die van het Pantheon, zij het dat ze veel kleiner zijn.

Nieuwe Sacristie
Cappelle Medicee
koepel
mouseover

Cappelle Medicee Nieuwe Sacristie Michelangelo San Lorenzo

foto’s: davegroff

Het meest in het oog springend zijn de deuren met de aedicula’s erboven. Hier is een volstrekte omkering van de vitruviaanse beginselen te zien. Het lijkt wel een provocatie. Een ‘lichte’ deur die een zware nis draagt. Bovendien is de nis boven de deur ook uiterst merkwaardig. Het segmentvormige fronton is aan de onderzijde doorbroken en er lijkt wel zoiets als een tweede nis in te zijn geschoven. De deuren met de daarboven liggende aedicula’s zijn tussen de twee gecanneleerde pilasters gepropt. De kapitelen en het fronton lijken elkaar wel te belegeren in een bijna claustrofobische ruimte. Verder zijn de witte balken boven de bogen volstrekt nieuw, ze hebben geen echte functie behalve dan het doorbreken van het monotone muurvlak.

de nis boven de deur
nieuwe sacristie nis Lorenzo Michelangelo Florence

Niet alleen wat betreft de vitruviaanse regels wijkt Michelangelo af van de tegenoverliggende sacristie van Donatello. Terwijl de Oude Sacristie statisch is, is de Nieuwe Sacristie juist heel dynamisch. Dit zul je wel merken als je in deze ruimte staat. Je hebt al heel snel de neiging om naar boven te kijken. De opwaartse beweging wordt veroorzaakt door het handig plaatsten van allerlei elementen zoals de lange nissen boven de deuren en de ramen erboven of de taps toelopende ramen in de lunetten die doorlopen in de lijnen van de cassetten.

Cappelea Medicee Nieuwe Sacristie Michelangelo San Lorenzo

Cappelle Medicee Nieuwe Sacristie Michelangelo San Lorenzo

foto: Massimo Listri

Cappelle Medicee Nieuwe Sacristie Michelangelo San Lorenzo

Naast de vele elementen van de Oude Sacristie waaronder, pietra serena voor de dragende delen, wit stucwerk en de bogen, past Michelangelo ook een eigen systeem toe. Dit is goed te zien bij het materiaal dat Buonarroti voor de grafwanden gebruikt: wit geaderd marmer. Een voor de hand liggende keus voor een kunstenaar die zijn brieven ondertekende met ‘Michelangiolo scultore’. Op de begane grond wordt gewerkt met marmer waardoor de architectuur en de beelden een eenheid worden (voor de beelden van de Nieuwe Sacristie klik hier of zie onder beeldhouwkunst of kunstenaar). Toch komt mede daardoor de architectuur in deze kapel niet over als een coherente eenheid. Dit komt onder meer omdat er twee systemen door elkaar gebruikt zijn: dat van Brunelleschi en dat van Buonarroti. Bovendien staan de tombes nogal geïsoleerd van de nissen. Ackerman, die een inmiddels bijna klassiek boek over de architectuur van Michelangelo heeft geschreven, spreekt in dit verband zelfs over een mislukking.158

Cappelle Medicee Nieuwe Sacristie Michelangelo San Lorenzo

De wanden met nissen maken geen integraal onderdeel uit van de architectuur. Het is niet meer dan een ‘scherm’ voor de graftombe. Buonarroti heeft zich duidelijk laten inspireren door de traditie van graftombes. Zo is de aedicula van oudsher al gebruikt als nis voor beelden van goden, keizers of doden zoals dit ondermeer in het Pantheon te zien is. In de eerste schetsen van Michelangelo is nog te zien dat figuren, waarschijnlijk allegorische, in de twee uiterste nissen getekend zijn. Oorspronkelijk werd er nog uitgegaan van twee graftombes per wand, maar later blijft er nog een grafkist over. Hoewel de wanden met de graftomben niet meer dan een soort decorwand vormen, probeert Buonarroti ze toch wel met de architectuur te verbinden. Dit doet hij door de verhoudingen tussen de drie traveeën van de hele wand te laten terugkeren in de grafwand. Het ritme laat zich vertalen als ABA, waarbij de brede middelste travee de B is die door twee smallere traveeën (deuren met de nissen) geflankeerd wordt.159 Deze verhouding keert terug in de grafwand, zij het in kleinere afmetingen als aba. Dit geldt eveneens voor de segmentvormige frontons boven de beide deuren, die terugkeren in de twee buitenste nissen van de grafwand. Ook de deuren worden weerspiegeld in de vierhoekige nissen onder en naast de sarcofaag. De wand van de graftombe is geheel volgens de klassieke vitruviaanse regels gebouwd. Hier dus geen fantasiearchitectuur zoals in de sacristie zelf.

Nieuwe sacristie Michelangelo San Lorenzo

In september 1534 verliet Michelangelo Florence om nooit meer terug te keren. De architectuur was nog niet geheel voltooid. De beelden die Michelangelo voor deze sacristie en grafkapel hakte, stonden kriskras door elkaar.160 (Voor het verhaal over de beelden van deze sacristie zie onder: beeldhouwkunst, kunstenaar of klik hier). De Madonna werd pas jaren later in het huis van Michelangelo aangetroffen. Volgelingen van Michelangelo hebben later de tombe en de beelden in elkaar gezet. Het publiek werd pas in 1545 toegelaten.

De vrijheid waar Vasari in het hierboven staande citaat over sprak, voerde Buonarroti tot ongekende hoogte op in de bibliotheek die Michelangelo in het kloosterhof van de San Lorenzo ontwierp.

Naar de volgende bladzijde (Dag 2)