Donatello en de Oude Sacristie in de San Lorenzo

De San Lorenzo: de Oude Sacristie

We lopen eerst naar het linkerdwarsschip waar de ingangsdeur naar de Oude Sacristie is. Op de dagen van de architectuur hebben we deze ruimte (klik hier voor de architectuur van de Oude Sacristie en Klik hier voor een overzicht San Lorenzo architectuur en beeldhouwkunst.) die door Brunelleschi gebouwd is al bekeken, maar nu komen we voor de decoraties van stucwerk en de twee bronzen deuren: het werk van Donatello.127

Oude Sacristie
groot formaat
oude sacristie San Lorenzo


De Oude Sacristie: Donatello’s acht tondi en twee bronzen deuren

De Oude Sacristie is een opdracht geweest van Giovanni di Bicci de’Medici, de vader van Cosimo de Oude, en is gewijd aan Johannes de Doper. Onder de koepel zijn acht tondi van pietra serena: één in de lunet op elke wand en één in elke pendentief.

Brunelleschi koepels
groot formaat
Donatello tondo’s
Oude Sacristie koepel San Lorenzo Brunelleschi

Na de bouwwerkzaamheden van de architect Brunelleschi waren de oculi leeg. Dit zou ook de bedoeling zijn geweest. Het idee van een decoratie kwam pas later. Dit nu is aldus Pope-Hennessy onzin.128 Net als de later gebouwde Pazzi-kapel was de decoratie juist een wezenlijk onderdeel van de kapel en van het begin af aan gepland.

In zijn biografie over Brunelleschi beschrijft Manetti een ruzie tussen Brunelleschi en Donatello. Als Donatello de opdracht voor de decoraties en de twee bronzen deuren met de nis erboven krijgt, gaat hij zonder zijn vriend Filippo Brunelleschi te raadplegen aan de slag. Het werk miste aldus Manetti de excellente vormen van Brunelleschi die de reliëfs van Donatello niet goedkeurde. Op het moment dat Donatello de afkeuring van Filippo doorheeft, raakt hij zeer gepikeerd en laat hij zich geringschattend uit over het werk van de architect van de Oude Sacristie. Donatello bleef zijn denigrerende opmerking over Brunelleschi maar rondstrooien. Dit kon de architect natuurlijk niet over zijn kant laten gaan en ‘Brunelleschi componeerde enkele sonnetten ter verdediging -sommige ervan zijn nu in omloop- om de wereld te laten weten dat hij niet verantwoordelijk was voor de porticus of de bronzen deuren of iets anders op de muren tussen de hoekpilasters.’129

De klacht van Brunelleschi is wel begrijpelijk, zeker als je de versieringen boven de twee bronzen deuren bekijkt. De kleuren, de ronde boog, de aedicula’s rond bronzen deuren passen niet bij de architectuur van Brunelleschi. Pope-Hennessy spreekt zelfs van lompe aedicula’s.130 Door het stucwerk en de kleuren worden de wanden juist sterk benadrukt. Dit is iets waar Brunelleschi van moet hebben gegruwd. Zoals we dat op de dagen van de architectuur al hebben gezien, benadrukte Brunelleschi wel de dragende delen door hiervoor blauwgrijze pietra serena te gebruiken. De wanden daarentegen moesten juist wit blijven. Hierdoor lossen de muren als het ware op of anders gezegd wordt de materie haar wezenlijke karakter ontnomen.

Brunelleschi Oude Sacristie San Lorenzo

 

De acht medaillons of tondi:  vier verhalend over Johannes en vier over de evangelisten

De medaillons met de verhalen over de apostel Johannes

Het probleem met de verhalende tondi  in de pendentieven is dat ze vanaf de vloer op een hoogte van twaalf meter zijn gezet en daarbij ook nog eens op een concaaf muurvlak. Dit verklaart waarschijnlijk het gebruik van kleur. Hiermee hoopte Donatello de tondo’s beter leesbaar te maken. De vier grote tondi zijn twee meter in doorsnee. Het knappe aan de Oude Sacristie is dat de medaillons ondanks deze twee handicaps toch een eenheid vormen en ze perspectivisch heel overtuigend zijn. Toch en dat zul je wel merken als je in de Oude Sacristie staat, zijn vele details zonder een verrekijker niet goed te zien. Bij de tweede helft van het plafond in de Sixtijnse kapel, op een hoogte van twintig meter, zijn wel alle details goed te zien. Michelangelo had echter ook honderden meters oppervlak ter beschikkingen en geen cirkel met een doorsnede van slechts enkele meters.

Het oppervlak van de tondi werd voor het schilderen geprepareerd met een mengsel van stuc en stof van stenen. Dit vormde de grondlaag voor de kleuren en hierop werden de figuren gemodelleerd. Grote delen van het stucwerk kregen geen pigment. Het stuc werd vochtig opgebracht met steun van een groot aantal spijkers, waarvan je er nog enkele kunt zien zoals bij de kookpot waar de arme Johannes in staat. Het pleister werd vaak in kleine partjes opgebracht en dan met de handen bewerkt en sommige vingerafdrukken zijn nu nog te zien. Na droging is het pleisterwerk nog met een werktuig onder handen genomen om de figuren en details beter te laten uitkomen.

Er zijn vele afbeeldingen van het leven van Johannes de Evangelist, maar één werd in Florence waarlijk als superieur beschouwd: die van Giotto in de Peruzzikapel (Santa Croce). Bij Web Gallery of Art zijn deze fresco’s over Johannes van Giotto te zien. Op de rechterwand schilderde Giotto drie scènes uit het leven van Johannes: boven de evangelist op Patmos, in het midden de Opwekking van Drusiana en onder de Hemelvaart van Johannes. Daar er vier tondi waren, had Donatello nog een vierde scène nodig. Dit wordt het martelaarschap van Johannes buiten de Latijnse Poort: een verhaal uit de Legenda Aurea van Jacobus de Voragine.131

 

Johannes en zijn droom op Patmos

In deze tondo zie je Johannes terwijl hij slaapt met een boek en een inktpotje naast zich. Boven hem is het visioen: God en de engelen die de winden aanblazen. De Heer houdt een sikkel in zijn hand. Een vrouw en een kind worden bedreigd door de draak die komt aangevlogen. Onder, links achter de bomen, zijn vier engelen bezig de winden aan te blazen. Het hoofd van Johannes is naar achteren gedraaid alsof het een illustratie is van wat in de Openbaring 1:10-11 te lezen is:

‘[…] en ik hoorde achter mij een luide stem, als van een bazuin, zeggende: Hetgeen gij ziet, schrijf dat in een boek en zend het aan de zeven gemeenten […]’

Donatello
Johannes zijn droom
groot formaat
detail
mouseover

Oude sacristie San Lorenzo Donatello Johannes zijn droom tondo

Christus wordt niet zoals bij Giotto frontaal weergegeven door Donatello. Door een duidelijke horizon te gebruiken voor een perspectivisch juiste weergave van alle verhalende scènes, wordt de ronde vorm in wezen teniet gedaan. Diepte wordt ondermeer gesuggereerd door de bomen die aan de linkerzijde in grootte afnemen naarmate ze verder op de achtergrond gezet zijn. Dit is de eerste keer dat in een ronde vorm een juiste perspectiefwerking te zien is. Ghiberti gebruikte bij de Paradijspoort een meer voor de hand liggende vorm: een vierkant dat beduidend breder is dan hoog, een liggend formaat dus.

Opwekking van Drusiana

Na Patmos keert Johannes naar de herroeping van het doodvonnis door Domitianus terug naar Efesus. Volgens de Legenda Aurea riep de uitlopende menigte hem toe: Gezegend is hij die komt in de naam van de Heer. Toen hij de stad binnenkwam, zag hij een processie met het stoffelijk overschot van een vrouw genaamd Drusiana, die sinds lange tijden zijn meest toegewijde vriendin was.

Opwekking van Drusiana
groot formaat
detail
mouseover

Bij Giotto’s fresco in de Peruzzikapel staat de draagbaar in het midden van en evenwijdig aan het beeldvlak. Rechts is een groep die treurt en links staat Johannes met nabij hem een aantal mensen biddend op hun knieën.

Giotto
Opwekking van Drusiana
Peruzzi-kapel
Santa Croce

Giotto Opwekking van Drusiana Peruzzi-kapel Santa Croce

Donatello’s tondo is wel heel anders. De eerste indruk is er een van een geometrische compositie waarbij de ruimte helder wordt ingedeeld door horizontalen en verticalen. De reacties op de wonderbaarlijke opwekking van Drusiana zijn te zien in de verschillende gebaren en gezichtsuitdrukkingen van de aanwezigen. De draagbaar is diagonaalsgewijs en centraal in het beeldvlak gezet. Johannes heeft zijn rechterarm omhooggestoken, een zegenend gebaar, en bij hem zijn twee knielende en smekende figuren te zien. Op de voorgrond rechts loopt een knaap weg om het grote nieuws dat hij net heeft aanschouwd rond te bazuinen. De twee figuren in het midden op de voorgrond lijken gezien hun gebaren het wonder van commentaar te voorzien. Pope-Hennessy ziet dit werk als één van de hoogtepunten van Donatello’s vertelkunst: de overtreffende trap komt als de evangelist in de hemel wordt opgenomen.132

De marteling in kokende olie en de hemelvaart van Johannes

In de volgende scène staat Johannes net buiten de poorten van Latina in een vuurpot met olie. Onderin en parallel aan het beeldvlak lopen soldaten een trap op. Dit motief heeft duidelijk indruk gemaakt op de schilder Ghirlandaio. Hij gebruikte ook zo’n trap in één van zijn fresco’s in de Sassetti-kapel zoals we op de dagen van de schilderkunst nog zullen zien.

marteling in kokende olie
detail
groot formaat
mouseover

Donatello tondo

De tenhemelopneming die Giotto van Johannes geschilderd heeft, werd alom bewonderd. Michelangelo heeft hier als jonge knaap en kunstenaar in opleiding nog een tekening van gemaakt. Volgens Voragine was Johannes negenennegentig jaar oud en riep de Heer: ‘Kom bij mij, mijn welbeminde, want de tijd is gekomen dat je bij mij aan de tafel zult zitten met je broeders.’ Johannes stond op om gehoor te geven aan deze oproep. Maar Jezus zie: ‘Nee, gij kunt niet op zondag naar mij toekomen.’ De volgende dag had een menigte zich in de kerk verzameld. Johannes had zijn graf naast het altaar gegraven en zag dat de aarde door enkele aanwezigen naar buiten werd gebracht. Hij ging in het graf staan, hief zijn handen op naar de hemel en sprak: ‘Gij hebt mij uitgenodigd aan de tafel, dank U dat u mij uitgenodigd heeft.’ Na dit gebed wordt Johannes door een verblindend licht omgeven. Toen het licht ophield, was Johannes verdwenen en het graf was met manna gevuld. Naar men zegt komt de manna nog steeds uit het graf als ware het een rijke en onuitputtelijke bron.

Giotto
Hemelvaart van Johannes de Doper
Peruzzi-kapel
Santa Croce

Ook in deze tondo een strak geometrisch kader. In het midden onderaan leidt een pilaster het oog naar Johannes die ten hemel stijgt. Het graf dat Giotto wel schildert, laat Donatello niet meer zien. Dit is gezien het sterke onderaanzicht ook niet goed mogelijk. De man geheel rechts is waarschijnlijk de vader van Cosimo de Oude, Giovanni di Bicci, of Cosimo zelf.133

 Hemelvaart van Johannes de Doper
groot formaat
Donatello tondo Oude Sacristie San Lorenzo Hemelvaart Johannes

Het bijzondere perspectief geeft de dramatische gebeurtenis nog een extra lading. Je kijkt alsof je slechts een nietige worm bent naar boven, er is geen voorgrond te zien. Janson haalt in dit verband zelfs nog de twintigste-eeuwse kunstenaar, de Chirico aan, die zijn vreemde perspectieven gebruikte om bepaalde emoties bij de kijker op te roepen.134 Het verhaal over Johannes in de Legenda Aurea eindigt met het opstijgen van Johannes en Christus die hem verwelkomt. Donatello heeft deze wonderbaarlijke gebeurtenis helemaal boven in het beeldvlak geplaatst, het beslaat slechts eenvijfde van het geheel. De rest, viervijfde, is gevuld met de verbaasde reacties van de toeschouwers en de ingewikkelde architectuur bij deze Hemelvaart. Zo’n compositie gaat tegen alle gebruikelijke conventies in.

Giotto en Donatello
Hemelvaart
mouseover

Giotto Hemelvaart Johannes

De narratieve scènes zijn niet alleen een experiment in perspectief, maar bovenal een middel om een verhaal geloofwaardig op de kijker over te brengen. Net als Masaccio dit in de Brancaccikapel al succesvol had gedaan, lukt dit Donatello ook wonderwel.

De apostelen in de lunetten

De vier tondi in de lunetten met de apostelen hebben het voordeel dat de wand gewoon vlak is en niet concaaf zoals bij de pendentieven.

Brunelleschi oude sacristie San Lorenzo koepel

Donatello wijkt af van de gebruikelijke wijze waarop in Florence de apostelen werden weergegeven. Een voorbeeld van de gangbare manier van afbeelden is te zien bij de eerste paar deuren die Ghiberti voor het Baptisterium had gemaakt. Apostelen werden niet als echte individuen afgebeeld, maar meer als standaardtypes. Zo gaf Ghiberti zijn apostel Johannes weer als een oude meditatieve man met baard en grotendeels kaal.

Ghiberti
Baptisterium
deur noordzijde
Apostel Johannes

Ghiberti Baptisterium deur noordzijde Apostel Johannes

Donatello echter geeft zijn apostelen individuele trekken. Zo krijgt de broodmagere Mattheüs, krachtige gelaatstrekken en een korte baard, heel anders dan de frontaal afgebeelde Mattheüs van Ghiberti. De bron voor deze nieuwe benadering van Donatello is aldus Pope-Hennessy te vinden in Byzantijnse manuscripten.135 Vermoedelijk hebben adviseurs van Cosimo de Oude Donatello op Byzantijnse miniaturen gewezen.

Donatello
Lucas
groot formaat
Donatello Lucas tondo oude sacristie San Lorenzo

De composities van Ghiberti zijn sterk verticaal, die van Donatello juist horizontaal net als bij zijn verhalende tondo’s. De stoelen en lessenaars zijn op horizontale vloeren geplaatst die zich over het hele beeldvlak uitstrekken. In Byzantijnse manuscripten zijn dergelijke composities ook terug te vinden net als de nadruk op allerlei details zoals de stoel of de lessenaar. Vele details zoals de vaas of de zetel zijn te herleiden tot motieven uit de Romeinse tijd.


De nissen boven de twee bronzen deuren in de Oude Sacristie

Brunelleschi heeft de twee bogen boven de huidige deuren, rechts en links van de altaarruimte, gemaakt. Pas later zijn deze open doorgangen voorzien van deuren met nissen erboven. Na de tondo’s heeft Donatello de twee bronzen deuren en het lijstwerk om de deuren gemaakt. Waarschijnlijk zijn de aedicula’s rond de bronzen deuren door Michelozzo gemaakt.136

Oude Sacristie
oude sacristie San Lorenzo Florence

Boven de linkerdeur, de deur van de martelaren, zijn Stefanus, met de steen op zijn voorhoofd, en Laurentius met het rooster waarop hij verbrand is, te zien. Boven de rechterdeur, de deur van de apostelen, zijn de heiligen Cosmas en Damianus afgebeeld. De beide laatsten waren de patroonheiligen van de Medici. Laurentius kijkt naar Stefanus en lijkt met hem in gesprek. De koppen en de wijze waarop het haar van beide heiligen is gemodelleerd zijn gebaseerd op Romeinse portretbustes.

Stefanus en Laurentius

  Cosmas en Damianus

De bronzen deuren:  de ‘martelarendeur’ en de ‘apostelendeur’

Uit analyses van de bronzen deuren in de Oude Sacristie van de San Lorenzo blijkt dat dit brons maar liefst vijfentwintig procent tin bevat. Tin was duur en normaal werd voor brons slechts tien procent tin gebruikt. Hoe meer tin hoe harder het brons wordt. Veel tin werd vooral aan het koper toegevoegd als er klokken gemaakt moesten worden. Vandaar dat het waarschijnlijk klokkengieters geweest zijn die deze deuren gegoten hebben.137 Deze mixture met zulk een hoog gehalte aan tin is wel ideaal voor klokken, maar niet voor beelden of reliëfs. Zo’n legering van koper en tin is vrij broos waardoor het uitgebreid ciseleren (gegoten voorwerpen met een steekbeitel bewerken of er figuren in maken) een uiterst moeizaam karwei wordt. Bovendien is het hamerwerk bij dit soort brons ook link, want er kunnen dan heel makkelijk scheurtjes ontstaan. De deuren van de Oude Sacristie zijn niet voor niets nauwelijks bewerkt. De koppen van de apostelen en martelaren zijn vrij schetsmatig en lijken nog sterk op het wasmodel. De achtergrond bij de figuren is wel vlak en schoongemaakt nadat het uit de gietmal kwam. De enige geciseleerde plekken zijn de draperieën van de apostelen en de martelaren. Donatello bewerkte de gewaden met een drijfhamer en een smalle ronde kophamer, een zogeheten hamerpin. Hierdoor komen de figuren goed los van de achtergrond.

De deuren zijn vrij simpel en lijken qua ontwerp op de gebruikelijke houten deuren of kleine ivoren altaarstukken. Alle panelen van de beide deuren, twintig in totaal, hebben met elkaar gemeen dat er op elk paneel steeds twee figuren ten voeten uit tegenover elkaar staan. Figuren die steeds op elkaar reageren; ze zijn in een gesprek gewikkeld, hebben een heftige discussie of wenden zich van elkaar af. Voor vele afbeeldingen van de deur van de martelaren  en de deur van de apostelen zie Wikipedia (Italiaans)

deur van de martelaren

deur van de apostelen

Oude sacristie San Lorenzo Donatello deur van de martelaren

De wijze waarop Donatello de houdingen van de figuren weergeeft, gaf aanleiding tot het nodige commentaar van ondermeer Alberti en Filarete. De kritiek van de laatste was deels gebaseerd op Alberti’s, ‘De Pictura’, en luidde: ‘het past bij een hardloper om met zijn armen en benen te zwaaien, maar een filosoof die van gedachte wisselt, moet zijn houding beteugelen in plaats van zich als een schermer te gedragen.’ Terwijl Alberti vindt dat je omwille van het suggereren van beweging en het verkrijgen van levendige figuren geen onlogische houdingen moet laten zien. Zo mag je niet de voor -en achterkant tegelijk laten zien, want dat resulteert in ‘schermers en acrobaten zonder enige artistieke waardigheid.’138 Het is heel goed mogelijk dat Donatello in zijn linkerdeur ook echte filosofen en theologen heeft afgebeeld. De boeken, de gebaren, de wijzende vingers, de blikken en lichaamshoudingen doen denken aan theologische debatten. De bronnen waar Donatello zich op baseert, zijn waarschijnlijk net als de afbeeldingen in de tondo’s te vinden in Byzantijnse miniaturen.139

Apostelen in debat
groot formaat
Donatello Apostelen in debat oude sacristie San Lorenzo

De figuren op de rechterdeur zijn wel te identificeren, maar dit geldt slechts voor de twee panelen aan de bovenkant van de andere deur. Wel hebben de martelaren hun gebruikelijk attribuut: de palmtak gekregen. Sommige martelaren gebruiken deze tak als een pen. Volgens Pope-Hennessy zijn hier ook geen echte palmtakken afgebeeld, maar pennen.140 In de rechterdeur is Petrus te zien terwijl hij naar Paulus wijst. Paulus was boos om een opmerking van Petrus. Hij maakt een terugtrekkend en verdedigend gebaar met de hand op zijn zwaard.

Petrus en Paulus

Donatello Petrus en Paulus Oude Sacristie San Lorenzo

Petrus gaat tekeer tegen Paulus omdat hij zich niet Joods gedraagt. Dit is te lezen in het Nieuwe Testament en wel in Galáten 2: 11-14:

 ‘At aan tafel met heidenen, maar toen zij kwamen trok hij [Paulus] zich terug en zonderde zich af uit angst voor de besnedene [de joden].’

De bronzen reliëfs op ‘deur van de martelaren’ geven de indruk van een ‘zekere snelheid en lichtheid’. Hierbij vergeleken zijn de reliëfs van de andere deur een stuk minder en nogal middelmatig, aldus Pope-Hennessy.141 Donatello had slechts één deur voltooid, voor hij naar Padua vertrok. De ‘deur van de heiligen’ werd nogal kritisch ontvangen, die week waarschijnlijk toch teveel af van hoe een kunstenaar in die tijd geacht werd de werkelijkheid af te beelden. Donatello was nogal eigenzinnig. Hij blijft natuurlijk wel een kunstenaar uit de Renaissance. Toch wijkt zijn stijl hier en daar behoorlijk af van hoe andere kunstenaars zoals Ghiberti werkten, maar hierover meer als we de preekstoelen in het schip van de Santa Croce bekijken.

De deur met de heiligen is zeker van de hand van Donatello. De twee bovenste figuren rechts van de andere deur, Cosmas en Damianus, zijn niet van Donatello, maar waarschijnlijk van Michelozzo.142 Ze zijn gemaakt nadat Donatello naar Padua vertrok.

Donatello schept op een heel andere wijze de illusie van diepte bij de deurpanelen dan in zijn tondo’s. Twee figuren met een achtergrond waarin geen landschap, architectuur noch wolken te zien zijn, maar alleen gepolijst brons. De achtergrond is glad terwijl de figuren zelf ruw bewerkt zijn waarbij de tekenen van de beitel nog te zien zijn. De lijsten van elk paneel worden door Donatello gebruikt als verticale en horizontale ruimtelijke elementen. Door de voet van een figuur op de onderste lijst te zetten en zelfs te laten uitsteken, wordt zij tegelijkertijd ook een vloer. Op gelijke wijze gebruikt Donatello de verticale lijsten. In het onderstaande reliëf is bij de rechterfiguur zijn linkerarm en schouder achter deze lijst gezet en zijn rechterhand juist ervoor.

Apostelen
groot formaat
Donatello deuren martelaren Oude Sacristie San Lorenzo

Het effect hiervan is dat je onmiddellijk een doorlopende ruimte achter de verticale lijst ziet als was het de zuil van een loggia. In alle twintig scènes manipuleert Donatello met soortgelijke houdingen van de figuren en steeds met het effect dat er sprake lijkt te zijn van een echte ruimte.

We lopen nu weer naar het schip terug waar je aan beide kanten twee preekstoelen op vier zuilen met bronzen reliëfs ziet.

Naar de volgende bladzijde (naar dag 4)