De twee deuren van Ghiberti voor het Baptisterium

De eerste deur van Lorenzo Ghiberti (1403-1424; noordzijde)

Pas twee jaar nadat Ghiberti de wedstrijd had gewonnen, werd op 23 november 1403 het contract getekend door Lorenzo Ghiberti en zijn stiefvader Bartolo di Michele. Elk jaar moesten er aldus het contract drie panelen worden geleverd tegen betaling van tweehonderd florijnen. Op Pasen 1424 werd de deur aan de oostzijde tegenover de kathedraal geplaatst. De deuren van Andrea Pisano verhuisden naar de zuidzijde. In 1452 zijn de eerste deuren van Ghiberti verplaatst naar de noordzijde: ze moesten plaats maken voor de mooiste van de drie deuren en wel de ‘Paradijsdeur’ ook van Ghiberti. De totale kosten voor de tweede deuren bedroeg de lieve som van 22000 florijnen. Voor meer afbeeldingen van de eerste deur (noordzijde) van Ghiberti zie Wikipedia)

 Baptisterium
Noordzijde

Baptisterium zuidzijde deuren Lorenzo Ghiberti Florence

Ghiberti had veertien jaar langer nodig dan Pisano om zijn deuren te voltooien. Deuren met dezelfde afmetingen en hetzelfde aantal panelen, beide met de gotische vierpas. Dit laat al zien dat Ghiberti langzamer werkte, maar ook wel heel precies. Zo stond in het contract uit 1403 dat het Calimala verwachtte dat Lorenzo ‘met zijn eigen handen de figuren, bomen en andere dingen in de reliëfs zou maken.’19 Hoewel de opdracht voor de prijsvraag een thema uit het Oude Testament was, het offer van Izaäk, is later besloten om toch het verhaal van Jezus als onderwerp te nemen. Twintig panelen zijn gewijd aan scènes uit het Nieuwe Testament en acht aan de evangelisten en de kerkvaders. Lorenzo Ghiberti heeft voor een andere opzet gekozen dan Pisano. De leesrichting was niet van boven naar onder zoals bij de eerste deuren, maar meer van onder naar boven. Het verhaal begint op ooghoogte (klik hier voor een overzicht van de panelen met de scènes) en loopt van links naar de andere deurvleugel rechts door. De volgorde van de eerste deur, het werk van Andrea Pisano, lijkt op het lezen van een boek waarbij elke deurvleugel één bladzijde is. Voor vele afbeeldingen van de deur van Piasano zie Wikipedia.

In het verhaal van Christus ligt de nadruk op de epifanieën (openbaringen). Hierbij wordt de ware aard van Christus onthuld voor de gelovige. In de scènes als: ‘De Aanbidding van de drie koningen’, ‘Christus tussen de schriftgeleerden’, ‘de intocht in Jeruzalem’ en tenslotte in ‘de Verheerlijking.’ In zes panelen wordt de lijdensweg getoond. In de Opstanding en Pinksteren wordt duidelijk dat Christus niet alleen zegeviert, maar ook voortleeft in de kerk.

In 1407 zijn er nog maar vier panelen voltooid, wel wat anders dan de drie per jaar die in het contract geëist werden.Vandaar dat er een nieuwe overeenkomst werd opgesteld. Het merendeel van de reliëfs is tussen 1407 en 1415 gemaakt. Pas hierna is het frame van de deurvleugels gegoten en werd alles gepolijst en verguld.

Lorenzo Ghiberti
groot formaat eerste deur Noordzijde
replica
origineel
mouseover
Lorenzo Ghiberti Baptisterium eerste deur Noordzijde

Er is twintig jaar in het atelier van Lorenzo aan de deuren gewerkt. Kunstenaars als Paolo Uccello, Michelozzo, maar ook de jonge Donatello hebben in het atelier van Ghiberti gewerkt.20 Ondanks de lange periode en de vele medewerkers is er toch sprake van een uniforme stijl. Blijkbaar had Lorenzo zijn atelier goed in de hand. Dit wil niet zeggen dat er geen sprake is van een ontwikkeling in het werk van Ghiberti. In het algemeen worden, al naar gelang het werk vorderde, de composities wat ruimte en beweging betreft complexer.

De tweede deur wijkt in wezen niet essentieel af van het werk van Andrea Pisano en vertoont duidelijk middeleeuwse kenmerken. Eén verschil is wel dat Ghiberti sterk beïnvloed is door de toenmalige internationale hofstijl uit Parijs, die later vaak de internationale (gotische) stijl is genoemd. Dit is ondermeer te zien bij de elegant gebogen figuren zoals in de vierpas waarin Maria van de engel de blijde boodschap ontvangt die luidt dat ze zwanger is. De sierlijke wijze waarop de plooien van de mantels van Maria en de engel vallen, is weinig realistisch, maar heeft wel een zekere bevalligheid.

Het tafereel, ‘de Aanbidding van de drie koningen’, is één van de eerste reliëfs en is in ieder geval voor 1410 gemaakt.21 Ook dit paneel laat plooien in de draperieën zien die kenmerkend zijn voor de internationale stijl. Typerend voor de late gotiek, iets wat je bij Pisano ook ziet, is de manier waarop een groep figuren wordt weergegeven: mensen worden verticaal en steeds iets hoger in het beeldvlak geplaatst. De voorste twee figuren links kijken naar de oude koning die voor het kind Jezus knielt. Hierdoor valt de blik snel op de koning. Ook de blikrichtingen van Jozef op de achtergrond en Maria met haar kind versterken dit effect nog.

Ghiberti
Aanbidding der koningen
groot formaat
Lorenzo Ghiberti Noordelijke deur Baptisterium Aanbidding door de drie Koningen

De architectuur waar Ghiberti zijn figuren in plaats, is complexer en overtuigender dan die van zijn voorganger Andrea Pisano. Zo is de ruimte waarin Maria zit in een hoek van vijfenveertig graden geplaatst. Andrea zette zijn architectuur soms wel in een lichte hoek ten opzichte van het beeldvlak, maar schiep hiermee lang niet zoveel diepte als Ghiberti. De onthoofding van Johannes bijvoorbeeld wordt door Pisano niet geloofwaardig in de architectuur gesitueerd, iets wat Ghiberti met de afbeelding van Maria veel beter afgaat. In dit paneel van Ghiberti staat Jozef bovendien achter de zuil terwijl zijn linkerhand de voorzijde van de pilaar vasthoudt. Pisano en Ghiberti mogen dan wel beiden kinderen van de Gotiek zijn, maar duidelijk is dat Ghiberti in realistisch opzicht verder was dan zijn voorganger Andrea. Ghiberti liet wel één zuil aan de voorzijde achterwege. Dit moge architectonisch niet logisch zijn, maar voor het zicht op Maria en een mooie compositie wel zo handig.

Andrea Pisano
deur Baptisterium
 Andrea Pisano onthoofding Johannes de Doper deur Baptisterium

In ‘de gevangenneming van Christus’ is een aanzienlijke vooruitgang te zien in het realistisch weergeven van een groep mensen. Hier niet een verticale opeenstapeling van figuren zoals Ghiberti dit nog deed in zijn ‘Aanbidding van de Koningen’, maar een realistische setting waarbij alle figuren met hun voeten op gelijke hoogte staan. Daarbij komt nog dat de drie rijen figuren achter elkaar alleszins overtuigen omdat de gezichten op gelijke hoogte zijn gezet. Dit doet al denken aan de Renaissance en dan met name aan de Cijnspenning van Masaccio.

Lorenzo Ghiberti 'Christus wordt gevangen genomen' Baptisterium eerste deur Ghiberti

Er is nog een beroemde tekening van Ghiberti waarin hij de man die Christus geselt, bestudeert voor een van zijn panelen.

tekening Ghiberti  Albertini Museum
paneel na de restauratie in het museum Opera dell’Duomo
Lorenzo Ghiberti Geseling van Christus Noord deur Baptisterium

Ghiberti signeerde zijn werk boven de Annunciatie en de Aanbidding van de koningen met: OPVS LAURENTII FLORENTINI ofwel ‘Een werk van Lorenzo de Florentijn.’ Bovendien beeldde de kunstenaar zich zelf ook nog af met tulband tussen de twee bovengenoemde scènes. Hij was één van de achtenveertig hoofden van profeten en profetessen.

Naast florale versieringen kwam op de achterzijde van de deur bij elk paneel nog een leeuwenkop.

In 1452 verhuisde het werk van Ghiberti naar de noordzijde van het Baptisterium. Het moest plaats maken voor deuren van dezelfde kunstenaar ‘vanwege haar schoonheid’, maar dan wel in een volstrekt nieuwe stijl: de Renaissance.22

Ghiberti
Paradijspoort
Museo dell’Opera del Duomo
oude opstelling

Paradijspoort Ghiberti Museo dell'Opera del Duomo

foto: Piękno Sztuki

Nadat de ‘Paradijspoort’ (tweede deur van Ghiberti)  gerestaureerd is  (in Museo dell’ Opera del Duomo te zien) wordt sinds 2013  de eerste deur van Ghiberti ook gerestaureerd. De restauratie bracht opmerkelijke verschillen aan het licht met name wat betreft de vergulde figuren die nu weer goed te zien zijn zoals bij het paneel: ‘De verleiding van Christus’. Verwacht wordt dat alle 28 panelen in de herfst van  2015  voltooid zullen zijn. De eerste deur komt dan net als de tweede van Ghiberti in het Museo dell’Opera del Duomo te staan.

Noordelijke deur Baptisterium eerste deur van Ghiberti:
1. Video van de restauratie (18.33 minuten)
2. Video:  Het maken van de replica (12.57 minuten)

Ghiberti
‘De verleiding van Christus’
voor de restauratie

Ghiberti Baptisterium de verleiding van Christus Baptisterium

 

Ghiberti
‘De verleiding van Christus’
na de restauratie
Ghiberti de verleiding van Christus na de restauratie Baptisterium

 

Het derde paar deuren: de ‘Paradijspoort’ (oostzijde)

Op 2 januari 1425 krijgt Ghiberti de opdracht voor het derde paar deuren van het Baptisterium. De kunstenaar schrijft in zijn, ‘I Commentarii’:

‘Mij werd de vrijheid gegeven om de deur op die manier uit te voeren die in mijn oordeel tot het meest perfecte resultaat zou leiden en de mooiste en rijkste deur zou opleveren.’23  Verder legt Lorenzo uit dat:  ‘De verhalen, met veel figuren erin, kwamen uit het Oude Testament. Met elk onderdeel erin bekeken, probeerde ik de natuur zo getrouw mogelijk na te bootsen, en met alle gezichtspunten die ik kon maken [om te krijgen] excellente composities rijk aan vele figuren. In sommige scènes plaatste ik honderden figuren, in andere minder, en in sommige meer. Ik voerde het werk met de grootste overgave en liefde uit. Er waren tien verhalen alle [verzonken] in lijsten, want het oog meet en interpreteert de scènes van een afstand op een wijze alsof ze echt rond lijken te zijn. De scènes zijn in het laagste reliëf en de figuren zijn in het platte vlak liggend te zien, zij die dichtbij zijn lijken groot, zij die veraf zijn lijken klein, net als in de werkelijkheid. Ik heb het hele werk volgens deze uitgangspunten uitgevoerd.’

Lorenzo Ghiberti in zijn ‘I Commentarii’.24

Voor meer afbeeldingen van de panelen en lijsten zie Wikipedia.

Baptisterium
Ghiberti
deur oostzijde
Baptisterium Florence

Ghiberti gaat in zijn beschrijving uit van een aantal opmerkelijke criteria, waaruit blijkt dat hij de oude stijl van zijn eerste deur, de Gotiek, achter zich heeft gelaten. ‘De natuur zo getrouw mogelijk na te bootsen’, ‘excellente composities rijk aan vele figuren en tenslotte het gebruik van perspectief ‘net als in de werkelijkheid’ zijn kenmerken van de nieuwe stijl: de Renaissance. Het ‘imitatore della natura’ is ‘imitatione del vero’ (imiteren van het ware) wordt voor elke kunstenaar in de Renaissance het opperste gebod en is tegelijkertijd ook de maatstaf om kunst te beoordelen. Hierbij hoort wel een kanttekening: moeder natuur moest wel in haar meest perfecte vorm worden weergegeven. We zullen later zien dat Ghiberti bij zijn eerste levensgrote bronzen beeld, Johannes de Doper, voor de Or San Michele nog werkte volgens de internationale stijl net als bij zijn eerste deur. Zijn tweede beeld, Mattheüs, ook voor de Orsanmichele is in alle opzichten een werk uit de Renaissance. Ghiberti Paradijspoort (oostzijde).

Video Khan Academy: Paradijspoort (8.31 minuten)

Dit keer niet de gebruikelijke achtentwintig panelen met de gotische vierpas, maar slechts tien en nu in een rechthoekige omlijsting. Ene Leonardo Bruni had in een brief van juni 1424 nog aanbevolen om net als de andere deuren achtentwintig reliëfs te maken, maar Ghiberti koos voor tien rechthoekige panelen.25 Door het beperkte aantal van tien moesten wel meerdere scènes in één paneel worden afgebeeld. Aan de achterzijde van de deurvleugels is nog te zien dat er oorspronkelijk uitgegaan werd van achtentwintig panelen en dat er pas later een andere beslissing is genomen.

Ghiberti
Paradijs poort
replica
groot formaat
origineel
Ghiberti Paradijs poort replica Baptisterium

Het verhaal van de deuren is traditioneel geordend. Het begint boven links en loopt over beide deurvleugels door om uiteindelijk rechts onder te eindigen. De eerste reliëfs gaan over Genesis en de volgende twee over Exodus. De laatste twee gaan over het leven van David en Salomon. Klik hier voor een overzicht van de reliëfs en hier bij Wikipedia voor vele afbeeldingen. Het algemene thema van de Paradijspoort zoals Michelangelo deze deuren betitelde, gaat over de belofte van de verlossing en de prefiguratie van de kruisiging van Christus. De verlossing wordt ondermeer aangekondigd in de reliëfs met de Ark van Noach of de Zegening van Jakob. Aan de bovenzijde zijn twee liggende figuren, Adam en Eva, te zien. Aan de onderzijde Noach en zijn vrouw Puarphera. Op de lijsten naast de panelen zijn twintig beeldjes van profeten en profetessen in nissen te zien. Bovendien zijn nog vierentwintig koppen te zien waaronder die van Lorenzo zelf en zijn zoon Vittore.

Lorenzo (links) en Vittore Ghiberti
replica
Lorenzo (links)   Vittore (rechts)
originele
Lorenzo (links) en Vittore Ghiberti replica Baptisterium

 

De schepping

Eva
detail van de schepping
op de voorgrond en in het middenplan
mouseover

Ghiberti Baptisterium Paradijspoort schepping Eva detail

De schepping is waarschijnlijk het eerst gemaakt. Drie scènes uit Genesis  worden op de voorgrond afgebeeld en wel de schepping van Adam, die van Eva en de Verdrijving uit het Paradijs. Op de achtergrond, in laagreliëf, worden de verleiding en de val van Adam en Eva getoond. In het midden op de achtergrond komt God met zijn schare engelen aangevlogen. De verschillende episodes van het verhaal worden tot een eenheid gesmeed door te werken met hoog- en laagreliëf.

 vóór en na de restauratie
mouseover

Ghiberti zelfportret Baptisterium Paradijs poort

De figuren op de voorgrond zijn in hoogreliëf uitgevoerd, bijna driedimensionaal. De scènes op de achtergrond lijken wel een tekening in brons ofwel gedrukt reliëf het zogenaamde rilievo schiacciato zoals we dit bij Donatello nog zullen zien. Atmosferische effecten werden bereikt door het vergulden niet overal in dezelfde mate toe te passen. Donatello zou dit later nog verfijnen door slechts die delen te vergulden die hij wilde benadrukken.

Adam

God

Ghiberti Baptisterium Schepping van Adam detail  detailGhiberti Baptisterium God Schepping van Adam detail

Het reliëf van het verhaal van Esau en Jacob is duidelijk later gemaakt. Ook in dit werk houdt Ghiberti zich aan wat hij in zijn, ‘I Commentarii,’ schrijft en hierboven al is vermeld: ‘zij die dichtbij zijn lijken groot, zij die veraf zijn lijken klein, net als in de werkelijkheid’. Dit effect bereikt hij niet alleen door  grote en kleine figuren op de achtergrond (in de verte) te gebruiken, maar ook door hoog -en laagreliëf. Zo staat het groepje vrouwen links onder in het beeldvlak grotendeels los van de achtergrond, het is bijna driedimensionaal: hoogreliëf dus. Rebecca die links op de achtergrond in haar kraambed ligt is daarentegen in laagreliëf  gegoten. De vrouw van Jacob komt trouwens nog drie keer in hetzelfde paneel voor: biddend op het dak, rechts als zij haar zoon op jacht stuurt en geheel rechts aan de onderzijde van het beeldvlak terwijl zij toekijkt hoe haar zoon, Jacob, de zegen van Isaak krijgt.

Verhaal van Esau en Jacob
repilica
origineel
vóór de restauratie

Lorenzo Ghiberti 'Verhaal van Esau en Jacob' replica Paradijspoort

De figuren worden heel overtuigend in een architectonische setting geplaatst die klassiek of beter gezegd ‘modern’ aandoet. Dit deed Ghiberti weliswaar ook al in zijn eerste paar deuren zoals we eerder gezien hebben, maar hier is het veel realistischer dan bijvoorbeeld in zijn ‘Aanbidding van de Koningen’.

 drie episoden uit het verhaal van Esau en Jacob
voorgrond
mouseover
middenplan
mouseover
Ghiberti Paradijspoort verhaal van Esau en Jacob voorgrond detail Ghiberti Paradijspoort verhaal van Esau en Jacob middenplan detail

De tien panelen zijn tussen 1435 en 1445 gemaakt. Het werk was zoveel omvattend dat  er nogal wat assistenten hebben meegewerkt waaronder Michelozzo, Gozzoli, Luca della Robbia, Donatello en twee zoons van Ghiberti: Tommaso en Vittore. De zoon, Vittore, speelde waarschijnlijk een steeds belangrijker rol. Hij is niet voor niets naast zijn vader op de deuren afgebeeld.26  

De laatste werkzaamheden aan de omlijsting vonden tussen 1449 en 1452 plaats. Lorenzo Ghiberti was toen al zeventig jaar. Vittore die het verdrag over deze werkzaamheden mee ondertekend had, heeft waarschijnlijk een grote rol gespeeld in de laatste fase van het werk.27 De lijsten rond de drie deuren zijn door Ghiberti en zijn zoon Vittore gemaakt. In het lijstwerk zijn allerlei florale motieven verwerkt in de vorm van trofeeën zoals bloemen, fruit, papavers met daartussen kleine dieren als vogels en eekhoorns. Dit zou, aldus de auteur Krautheimer, de rijke gave van de Heer aan de mensheid symboliseren, ‘die voortdurend belaagd en opgegeten worden door het Kwaad, in casu de kleine dieren die schuilen in de trofeeën van bloemen en fruit.’28

 

opstellingen originele deuren in het  Museo dell’ Opera del Duomo
gehele wand
 Museo dell'Opera del Duomo deuren Baptisterium Florence

Naar de volgende bladzijde