Museo dell’Opera del Duomo: Donatello ‘s  Habakkuk en Maria Magdalena 3/4

Het laatste beeld dat Donatello voor de Campanile hakte, was de profeet Habakkuk. Deze profeet die vanuit zijn nis naar de mensen beneden hem kijkt, is minder dreigend dan Jeremia. De ene arm is bloot en zijn rechterhand is in een lus die over de heup loopt gestoken. De zware mantel aan de linkerkant is een tegenwicht tegen de wat iele andere kant van het lichaam.

Donatello
Habakkuk
achterzijde
Donatello Habakkuk Museo dell'Opera del Duomo Florence

Als je de mantel wegdenkt, krijgt het lichaam een onnatuurlijke lengte en kloppen de verhoudingen ook al niet. Bij een latere maniëristische schilder zoals Pontormo zie je ook zoiets, maar deze schilder doet dit, in tegenstelling tot Donatello, heel bewust. Het is een kenmerk van het Maniërisme zoals we op de dagen van de schilderkunst nog zullen zien.

De grote kale kop van Habakkuk heeft veel weg van een pompoen [It: zucca is pompoen ofwel domkop] vandaar de bijnaam Zuccone. De pezen in de nek lopen tot aan de schedel en zijn uitermate realistisch. De lippen van de profeet zijn iets geopend alsof hij zijn profetie uitspreekt met een bijna manische uitdrukking.

Donatello
Zuccone
Donatello Zuccone detail hoofd

Vanaf de grond gezien is Zuccone ‘de meest indrukwekkende spreker’ van de twee profeten. Hier heeft dit beeld dan ook de vele anekdotes aan te danken.52 Vasari schrijft over de Habakkuk het volgende:

‘Omdat dit laatste beeld als iets heel bijzonders werd beschouwd, en als mooier dan alles wat hij ooit had gemaakt, placht Donatello als hij wilde dat men hem geloofde, te zweren met de volgende woorden: Bij mijn geloof in mijn Zuccone!; en terwijl hij aan dit beeld werkte, keek hij het steeds maar aan en dan zei hij: Spreek, spreek toch, of krijg de pest!

Giorgio Vasari, ‘De Levens van de grootste schilders, beeldhouwers en architecten Van Cimabue tot Giorgione’, Contact, Amsterdam, 1990 deel I blz. 197 (oorspronkelijke uitgave 1568).

Donatello
Maria Magdalena
oude opstelling
huidige opstelling
Donatello Maria Magdalena opstelling in Opera dell'Duomo

foto: Gausss

We bekijken nu een houten beeld van Donatello in dit museum en wel de Maria Magdalena. Dit beeld verschilt nogal van wat we net hebben gezien. Deze Magdalena heeft Donatello op oudere leeftijd gemaakt, waarschijnlijk was hij op dat moment zesenzestig jaar.

Donatello
Maria Magdalena
nieuwe opstelling
voor- en achterzijde
mouseover
Donatelleo Maria Magdalena in Museo dell' Opera del Duomo

Kenmerkend voor het late werk van Donatello is zijn pessimistische kijk. Bovendien trekt hij zich dan niets meer aan van de gangbare conventies over kunst. Hij is buitengewoon eigenzinnig zoals we nog kunnen zien als we zijn preekstoelen in de San Lorenzo bekijken. Het Libro van Antonio Billi suggereert dat dit beeld in competitie is gemaakt met een Magdalena van Brunelleschi.53

Het beeld dat Brunelleschi van Maria Magdalene gemaakt had, is in 1471 door een brand verloren gegaan. Volgens de ‘LegendaAurea’ leefde Magdalena dertig jaar in de woestijn zonder voedsel en kleding om boete te doen voor haar zondige jeugd. Haar haren groeiden zo dat het een kleed werd.

Als je oog in oog met Maria Magdalena staat, lijkt het alsof de dood zich al bij haar aankondigt. Een huid als perkament, vel over been, holle ogen en een mond die prevelt, maar geen verstaanbaar geluid kan maken. Het haar is vies en vol klitten. En net als in de middeleeuwse legende een kleed dat enkel uit haren bestaat. Vasari was zeer enthousiast over dit beeld:

Video Khan Academy Donatello Maria Magdalena (4.05 minuten)

‘In datzelfde godshuis [Baptisterium], tegenover deze tombe, ziet men van de hand van Donatello een boetvaardige Maria Magdalena van hout, heel mooi en heel goed gemaakt: een door vasten

voor- en zijaanzicht
mouseover
Donatello 'hoofd van Maria Magdalena' in Museo dell' Opera del Duomo

en onthouding uitgeteerde gestalte, terwijl toch al haar delen een volmaakt geheel vormen, van een in ieder opzicht zeer goed begrepen anatomie.’54

Tot 1966, het jaar van de grote overstroming in Florence, heeft het beeld in het Baptisterium gestaan. Onder de monochrome kleur bleken na deze ramp polychrome kleuren te zitten. Zo was de huid vleeskleurig en waren de haren verguld.

Dit beeld van Donatello is, net als veel andere beelden van Maria Magdalena, in Toscane uit hout gesneden. Oude beeldhouwers die met hout werkten, brachten altijd een kalklaag (gesso) aan. Dit was nodig om een stabiele ondergrond voor de verf te krijgen. Donatello gebruikte gesso soms met stukken doek om bijvoorbeeld de strengen van de lange haren die over haar armen lopen te maken.55 De kalklaag wordt dus gebruikt als ware het klei om te modelleren. Bij de restauratie na de grote overstroming bleek dat sommige haarstrengen uit niet meer dan gesso bestonden. Zo is het snijden van hout door Donatello verrijkt met de mogelijkheid om te boetseren en iets aan het hout toe te voegen.

Bij Maria Magdalena (en Johannes de Doper) heeft Donatello de houten figuren niet zo als gebruikelijk was van achteren deels uitgehold. Hij zorgde ervoor dat er een ruimte in het onderlichaam kwam waardoor het hout kan werken zonder scheuren te veroorzaken. Hoewel beide figuren niet bedoeld zijn om eromheen te lopen, staan zij veel vrijer dan soortgelijke beelden van zijn voorgangers.

De wijze waarop Donatello het blok hout behandelde, was nieuw (niet meer een holte aan de achterzijde van het beeld), maar het werken met polychrome kleuren niet. De gebruikte kleuren zijn naturalistisch. Donatello bracht op de haren goud aan waardoor ze zelfs als het vrij donker is nog goed te zien zijn. Het effect van goud, vergulden, in een donkere ruimte is verbazingwekkend groot. Het goud springt naar voren en door het reflecterende licht lijkt het constant te veranderen.

Naar de volgende bladzijde