Benvenuto Cellini versus Baccio Bandinelli en de Perseus en Medusa

In augustus 1545 krijgt Cellini de opdracht voor een Perseus van brons.274 Perseus, een halfgod, werd beschouwd als de stichter van de Medicifamilie. Het onthoofden van Medusa laat zich makkelijk vergelijken met de wijze waarop hertog Cosimo zijn tegenstanders uitschakelde. Het bewind onder deze hertog was buitengewoon streng en er rolden heel wat koppen waaronder die van leden van belangrijke families. Voor Benvenuto  Cellini was deze opdracht een uitgelezen kans. Hij kon zich nu immers meten met de grootste beeldhouwers uit het quattrocento en cinquecento: Donatello en Michelangelo. Tevens kon hij laten zien dat zijn tijdgenoot Bandinelli met zijn Hercules en Cacus ver beneden zijn niveau stond. Op het moment dat Cellini de opdracht voor Perseus kreeg, stond de Judit en Holofernes van Donatello bij de westelijke boog van de Loggia dei Lanzi. Michelangelo’s David was links van de ingang op de ringhiera (verhoogd podium dat later is afgebroken) te vinden en rechts ervan ook op het podium stond de Hercules en Cacus. De Marzocco uit de dertiende eeuw stond geheel links op de ringhiera.

Cellini
Perseus
video Khan Academy (9.07 minuten)
mouseover
Cellini Perseus Loggia dei Lanzi

Foto’s: Σταύρος en mouseover Peter

Cellini versus Bandinelli

De verhouding tussen Benvenuto Cellini en Baccio Bandinelli was vriendelijk geformuleerd niet zo best.275 In zijn autobiografie verhaalt Cellini gretig en uitgebreid over elke gebeurtenis waarbij Bandinelli een nederlaag moest incasseren. Als Benvenuto in 1545 naar Florence terugkeert, ontdekt hij dat Baccio dé beeldhouwer in Florence is geworden. Cellini wordt daarmee natuurlijk de grote uitdager en concurrent van Bandinelli. Benvenuto: ‘Ik ben velen [kunstenaars] voorbij gestreefd en op een niveau aangekomen waarbij er nog maar één beter is dan ik.’276 Dit was natuurlijk Michelangelo Buonarroti. Benvenuto noemt Baccio een grote stomkop. In zijn boek schrijft Cellini, als hij voor de hertog Cosimo aan zijn Perseus werkt, onder andere over Bandinelli: ‘Uit razende afgunst blies Bandinelli echter de godganse dag de oren van zijne hoogheid vol met verhalen dat ik wel enkele beelden afzonderlijk kon gieten, maar dat het me nooit zou gelukken de groep [Perseus en Medusa] in elkaar te zetten daar ik een nieuweling in dat vak was; zijne hoogheid moest dus goed oppassen zijn geld niet weg te gooien.’277

 

Perseus en de kop van Medusa
Video Khan History Cellini Perseus (12.51 minuten)
mouseover

 

Perseus en het lichaam van Medusa zijn afzonderlijk gegoten

 

achterzijde helm Perseus
zelfportret Cellini
kop Perseus
mouseover

foto: fi_chince

Cellini heeft zichzelf ook afgebeeld en wel op de achterzijde van Perseus.  Bandinelli’s influisteringen hebben wel indruk gemaakt op Cosimo, want ‘de hertog die dikwijls naar de Medusa was komen kijken was doodsbang dat het gieten me niet zou gelukken en wilde daarom dat ik er een vakman bij zou halen om het beeld voor mij te gieten.’278 Natuurlijk liet ook Benvenuto zich niet onbetuigd als het over de kunstenaar Baccio Bandinelli ging zoals we in zijn autobiografie kunnen lezen:

‘Toen begon ik aldus: ‘Gij moet weten, mijn vorst, dat het blok, waaruit Bandinelli zijn Hercules en Cacus heeft gemaakt, werd uitgehouwen voor de goddelijke Michelangelo Buonarroti die daarvoor een model had ontworpen voor een Samson, een groep van vier figuren, welke het mooiste kunstwerk in de hele wereld zou zijn geworden. Die Bandinelli van u haalde er maar twee figuren uit, die bovendien nog slecht gemaakt en overal gestopt zijn; de verontwaardiging van onze doorluchte school [Florentijnse] over het grote onrecht dat het prachtige marmer aangedaan is dan ook nu nog niet geluwd.’ […] ‘De talentvolle kunstenaars van onze Florentijnse school zeggen dat, als men Hercules zijn haren afschoor, er niet genoeg schedel zou overblijven om zijn hersenen te bevatten.’

Benvenuto Cellini, ‘Het leven van Benvenuto Cellini’, Querido, Amsterdam 1969 (voor het eerst in 1728 in druk verschenen, eind 16e eeuw geschreven) blz. 397 en 354

Donatello’s Judit stond toen in de Loggia dei Lanzi op de plek waar nu de Sabijnse Maagdenroof van Giambologna te zien is. Perseus is zo ontworpen dat het beeld in de bogen van de Loggia dei Lanzi past.

Loggia dei Lanzi
detail
geheel
mouseover


Twee modellen van de Perseus

We hebben in het Bargello al even twee modellen bekeken, één van was en de ander van brons, die Cellini maakte voor zijn Perseus. In het wasmodel is te zien dat Cellini’s ontwerp van Perseus duidelijk gebaseerd is op de Judit en Holofernes van Donatello. Beide helden staan met opgeheven arm en het slachtoffer beneden hen, hoewel hier een kussen nog niet is te zien in het model van was. Dit wasmodel overtuigde Cosimo en hij gaf, nadat hij dit model gezien had, Cellini de opdracht voor een bronzen beeld van Perseus. Hierbij sprak de hertog: ‘Mijn beste Benvenuto, als je dit kleine modelletje precies zo op grote schaal kunt uitvoeren zal het ’t mooiste beeld van het plein worden.’278

Cellini
model van brons
model van was zijkant voorzijde
mouseover

Foto’s: Peter

De Perseus werd door tijdgenoten bewonderd. Benvenuto schrijft er zelf het volgende over: ‘Wat me evenwel de grootste voldoening schonk en tevens hoop op gunstbetoon van de hertog, was dat kunstenaars, beeldhouwers zowel als schilders, wedijverden wie mijn werk de hoogste lof zou toezwaaien.’279

Hierna maakte Cellini een gipsmodel van Perseus op ware grootte, maar de kunstenaar besloot dit niet te gebruiken, want het was veel te omslachtig en zou teveel tijd kosten. Vervolgens (Medusa en Perseus zijn apart gegoten) begon hij ‘met de figuur van de Medusa en maakte daarvoor een armatuur van ijzer; hierover modelleerde ik de figuur in klei en toen ik daarmee klaar was, bakte ik dit model. Als enige hulp had ik een paar leerjongetjes, van wie één, een zoontje van een lichtekooi, La Gambetta genaamd, bijzonder mooi was. Ik gebruikte dat jongetje ook als model, want de Natuur is het enige boek waaruit we de kunst kunnen leren.’280

Het gieten van Perseus: een uiterst riskante onderneming

De Perseus is voor die tijd het meest complexe beeld ooit gegoten. Donatello had zijn Lodewijk van Toulouse in maar liefst elf delen gegoten. Het was niet voor niets dat de opdrachtgever, de hertog Cosimo, Benvenuto aanraadde om er een vakman bij te halen. Tijdens het gieten zou het brons vast afkoelen zodat in de lager gelegen delen zoals de benen of voeten het brons niet zou doordringen. Cellini gaf de vorst te kennen dat hij wel degelijk zou slagen, maar dat er bij de voeten van Perseus misschien wel een probleem zou kunnen ontstaan. Vergeet niet dat men in die tijd de temperatuur van brons nog niet zo hoog kon krijgen dat stollingen bijna niet voor kwamen. Cellini gebruikte voor het gieten de directe (of verloren was) methode. Dit gaat als volgt:

1. Eerst wordt de binnenste kern (het model) gemaakt iets kleiner dan het beeld. De samenstelling van deze kern wisselde en kon uit klei – vermengd met stukken stof, doeken, haar, urine en paardenmest – bestaan. Belangrijk is dat deze kern niet barst of scheurt terwijl hij droogt en toch gemakkelijk te modelleren is. Bovendien moet de kern poreus genoeg zijn om de gassen die bij het smelten van het metaal vrijkomen in zich op te nemen.
2. Over de binnenste kern komt een laag was, precies zo dik als het beeld moet worden. Benvenuto spreekt in zijn boek over een halve vinger dik. De waslaag wordt verfijnd gemodelleerd. Deze laag smelt bij het gieten van het brons.
3. De derde en buitenste laag is van zeer fijne klei, bijna vloeibaar en wordt met lagen op de waslaag opgebracht en er als het ware ‘in geborsteld’, laag na laag zodat deze laatste laag dikker en ruwer wordt. Vervolgens worden er verschillende dunne stokken of twijgen door de buitenste mantel tot in de binnenste kern gestoken, om te voorkomen dat er tijdens het gieten iets gaat glijden en de buitenste mantel tegen de binnenste gaat schuiven.
4. Tenslotte worden er dunne luchtkanalen gemaakt voor de afvoer van gas en warme lucht, maar ook om de was weg te laten vloeien. Aan de bovenzijde komt de gietkop en hierin wordt het gloeiende en vloeibare brons gegoten. De buitenste mantel wordt verhit zodat de was langzaam smelt. Te snelle verhitting van was veroorzaakt brand waardoor de details verdwijnen. Het brons, een mengsel van koper, tin, lood en wat zink wordt dan via een gietkop in de hete mal gegoten. Als de buitenste mantel wordt weggehaald komt het beeld er nogal ruw uit. De gietkop en de luchtkanalen moeten eerst verwijderd worden en vervolgens moet er nog flink aan het ruwe gietmodel gewerkt moet worden. Dit is nog te zien bij een beeldje (56 cm) van een ruiter te paard uit de zeventiende eeuw van de Nederlandse beeldhouwer Martin van den Bogaert (ook bekend onder Desjardins).
Martin van den Bogaert of Desjardins
Lodewijk XIV
ca. 1688-1691

Benvenuto Cellini gaat in zijn boek uitgebreid in op het gieten van Perseus waarbij eerst alles mis leek te gaan. In de nacht nadat het brons in de mal gegoten was en hij was gaan slapen, werd Cellini ruw gewekt met de kreten:

‘[…] uw werk is bedorven en er is geen sterveling ter wereld die het nog kan redden. Nauwelijks had ik de woorden van die ellendeling gehoord of ik slaakte zó’n luide kreet dat men die in de hemel van het vuur had kunnen horen. Ik vloog mijn bed uit, pakte mijn kleren en begon mij aan te kleden; aan mijn meiden, mijn knecht en ieder die in mijn buurt kwam deelde ik trappen of vuistslagen uit, klagelijk uitroepend:Jaloerse verraders! Dit is een met boos opzet gepleegd verraad, maar ik zweer bij God dat ik de daders wel zal ontdekken en vóór ik sterf zal ik de wereld zo’n staal van mijn kunnen geven dat menigeen er versteld van zal staan.’ […] ‘Ik ging dadelijk naar de oven kijken en zag dat het metaal was gestold tot wat men in vaktermen een klomp noemt. Twee knechts stuurde ik naar de overkant, naar het huis van de slager Capretta om een vaam jong eikenhout te halen dat al meer dan een jaar had liggen drogen en dat madonna Ginevra, Capretta’s vrouw, me had aangeboden. Zodra de eerste armvol eraan kwam wierp ik die in de askuil; onder het rooster van de oven. Dat soort hout geeft een heter vuur dan welk ander hout ook en dus gebruikt men daarentegen elzen -of dennenhout voor het gieten van geschut, aangezien men daar voor een zacht vuur nodig heeft. O, hoe begon de klomp te glanzen en te gloeien. Intussen liet ik door enige werklieden de afloopkanalen [hierdoor kan de waslaag wegvloeien] in gereedheid brengen; anderen stuurde ik het dak op om de brand te blussen die door de grotere hitte van het vuur weer was aangewakkerd, terwijl ik aan de tuinkant planken liet spijkeren en tapijten en lappen ophangen om de regen buiten te houden.’

En ja hoor, de klomp begon aldus Cellini inderdaad te smelten, maar helaas de bronslegering was niet goed en …

‘Plotseling hoorden wij een hevige slag en zagen een geweldige vuurvlam, zodat het werkelijk leek of de bliksem in ons midden was ingeslagen. Iedereen schrok hevig van dit ongewoon en angstaanjagend verschijnsel en ik nog meer dan de anderen. Pas toen het hevige lawaai voorbij was en de lichtende vlammen verdwenen, keken we elkaar weer aan. Ik zag dat de deksel van de oven was open geknald en naar boven gevlogen met het gevolg dat het brons begon over te lopen en dus liet ik onmiddellijk de monden van mijn gietvorm openzetten en tegelijkertijd twee proppen wegstoten.

Ik merkte echter dat het metaal niet zo snel als gewoonlijk naar beneden vloeide en dat de oorzaak hiervan misschien was dat de legering door het hevige vuur was verteerd. Daarom liet ik al mijn tinnen borden, schotels en schalen, ongeveer tweehonderd stuks, halen en een deel daarvan één voor één voor de afloop kanalen werpen, een ander deel midden in de oven. Daar iedereen zag dat de hele bronsmassa uitstekend was gesmolten en mijn vorm vol begon te lopen, hielpen en gehoorzaamden al mijn medewerkers me vol vuur en vreugde.’

Benvenuto Cellini,‘Het leven van Benvenuto Cellini’, Querido, Amsterdam 1969 (voor het eerst in 1728 in druk verschenen, eind 16e eeuw geschreven) blz. 362-364

De figuur Perseus kwam er bijna in zijn geheel uit op een deel van de rechtervoet na. Uit chemisch- en materiaalonderzoek is gebleken dat Benvenuto in zijn autobiografie niet helemaal de waarheid spreekt. Zo zijn er geen sporen gevonden van de zestig pond tin, bestaande uit tafelgerei, die hij met gevaar van eigen leven nog later aan het brons toevoegde.281


P
erseus: een beeld met een oneindig aantal kanten?

Er is aldus Pope-Hennessy een wijd verbreide misvatting dat de Perseus een kinetisch kunstwerk is.282 Het beeld zou een oneindig aantal gezichtshoeken hebben, die elk even fantastisch zijn. Dit lijkt te worden bevestigd door een gedicht van Benvenuto waarin hij schrijft over een beeld met duizend gezichtshoeken. Toch ziet Cellini dit zelf heel anders. Zo schrijft hij in een brief uit 1549 dat: ‘[…] de kunst van het beeldhouwen is zeven keer zo groot als elke andere kunst die van een ontwerp afhangt, want een sculptuur moet acht gezichtshoeken hebben en die moeten allen even mooi zijn.’283 Cellini schrijft zelf ook over de meerdere kanten van een beeld. Als Cosimo I met het model van de Neptunesfontein geconfronteerd wordt, vermeldt hij in zijn boek: ‘liep eromheen, en bleef staan op de vier gezichtspunten, precies zoals een bij uitstek ervaren kunstkenner dit zou hebben gedaan.284 Net als de Judit van Donatello staat ook Perseus op een vierkante basis: het kussen en zo zijn er vier gezichtshoeken.

Cellini
Perseus
video Khan Academy (9.07 minuten)
mouseover

Foto’s: Σταύρος en mouseover Peter

Cellini
Perseus en Medusa
rugzijde

De Perseus werd door tijdgenoten bewonderd. Benvenuto schrijft er zelf het volgende over: ‘Wat me evenwel de grootste voldoening schonk en tevens hoop op gunstbetoon van de hertog, was dat kunstenaars, beeldhouwers zowel als schilders, wedijverden wie mijn werk de hoogste lof zou toezwaaien.’285


De sokkel van Perseus

Voor elk van de vier nissen van het hoge voetstuk maakte Cellini figuren die veel te maken hadden met de legende van Perseus: Jupiter de vader van Perseus en Athena, Mercurius die Perseus beschermden tijdens zijn zoektocht naar Medusa en Danaë de moeder van Perseus en Minerva. De originele beelden voor de nissen van de sokkel hebben we al even bekeken in het Bargello.

Cellini
Perseus groot formaat
sokkel
mouseover

Foto: Peter en mouseover oriana.italy

Het lukt Cellini toch deze beelden in de nissen van de sokkel te plaatsen. Hij deed dit op het moment dat Eleonora even niet in Florence was. De hertogin Eleonora was zo onder de indruk van de beelden dat ze deze in haar paleis wilde zetten.

Perseus, het lichaam van Medusa en de figuren in de nissen van de sokkel zijn goed op elkaar afgestemd. De vier beelden voor de sokkel.

Mercurius en Jupiter
mouseover
Danaë met zoon Perseus en Minerva
mouseover

Op het reliëf aan de voorzijde is, hoe kan het ook anders, wederom de held Perseus te zien. Hij duikt in volle vaart met opgeheven zwaard uit de lucht naar beneden om de arme prinses Andromeda te redden. Zij dreigt net door een akelig zeemonster te worden verslonden.

reliëf
geheel groot formaat
voorzijde

We bekijken nu het beeld dat geheel rechts in de Loggia dei Lanzi te vinden is van een beeldhouwer uit Vlaanderen die een succesvolle kunstenaar in Italië zou worden. Het model van deze Vlaming hebben we al in de Accademia bekeken.