Giambologna ofwel Giovanni Bologna en zijn ‘Sabijnse Maagdenroof’

Giambologna
zelfportret gips beschilderd
zelfportret brons
Rijksmuseum Amsterdam
 Giambologna zelfportret Rijksmuseum Amsterdam

Op het moment dat Giambologna de opdracht krijgt een beeld uit één groot blok marmer te hakken wil hij de klassieke beeldhouwers overtreffen.286 Technisch gezien was het werk een ongekend hoogstandje van vakmanschap. Het voldeed geheel aan wat Plinius de Oudere al had aangeraden: ex uno lapide. Giambologna had een studie gemaakt van hellenistische beelden. Zo was de Laocoon, maar ook de Stier van Farnese volgens Plinius wel uit één stuk marmer gehakt, maar dit bleek bij de opgraving van deze beelden niet te kloppen.

Hagesandros, Athenodoros, Polydoros van Rhodos
Laocoon
Hagesandros, Athenodoros, Polydoros van Rhodos Laocoon

Deze beeldengroepen bestonden uit meerdere blokken. Bovendien was er in de Oudheid geen beeld waarbij een figuur door een ander omhoog werd getild. Daarnaast hebben de drie figuren waaruit de Sabijnse Maagdenroof bestaat, bepaald geen eenvoudige houdingen. De ver naar boven uitstekende arm van de vrouw is voor een beeldhouwer bepaald geen sinecure, de kans dat zo’n arm tijdens het hakken breekt, is niet gering. Zo’n difficultà, een uitgestrekte arm, hebben we al gezien bij de Bacchus van Jacopo Sansovino in het Bargello.

Sabijnse Maagdenroof
mouseover

Het echte thema was niet zozeer het verhaal, maar meer een staaltje van ongekend vakmanschap. In een brief van Giambologna, die weliswaar over een beeldje met twee figuren gaat, licht de kunstenaar zijn nieuwe benadering toe. Het beeld aldus de kunstenaar kan geïnterpreteerd worden als ‘de ontvoering van Helena, of zelfs van Proserpina, of de ontvoering van één van de Sabijnse vrouwen. Het onderwerp is gekozen om de reikwijdte van de kennis en studie van kunst te laten zien.’287 Als het besluit is genomen om het beeld in de Loggia dei Lanzi te plaatsen op de plek waar in die tijd de Judit van Donatello stond, wordt pas besloten om het beeld de naam ‘de Sabijnse Maagdenroof’ te geven. Het bronzen reliëf dat je ook bij de Perseus van Cellini aan de voorzijde vindt, werd toen ook pas gemaakt. Het onderwerp van Giambologna’s reliëf laat geen twijfel bestaan over het feit dat we hier inderdaad te maken hebben met het oude verhaal over de roof van Sabijnse maagden door de Romeinen.

Giambologna
reliëf
Sabijnse Maagdenroof

Het ontwerp voor het beeld van de Sabijnse Maagdenroof komt niet uit de lucht vallen. Al eerder maakte Giambologna een bronzen beeld dat hij in 1579 naar Ottavio Farnese, de hertog van Parma, zond. Ook hier geen attributen noch andere iconografische aanwijzingen en trouwens ook geen gevecht of drama. Giambologna had verder nog andere bronzen beeldjes gemaakt die wat hun houding betreft sterk doen denken aan de Sabijnse Maagdenroof, maar het waren wel altijd twee figuren.

Giambologna
Hercules verslaat Antaeus
groot formaat
51cm 22.5 cm brons
Kunsthistorisches Museum Wenen

Pas bij het grote marmeren beeld verschijnt er een derde figuur en wel precies op de plek die aan de zware figuren de noodzakelijke steun verleent. Het is de oudere man die onder en tussen de benen van de jongere man is te vinden. De laatste figuur houdt de verschrikte vrouw vast die boven hem uitsteekt. Er zijn nog twee wasmodellen bewaard die Giambologna als voorstudie voor zijn marmeren beeld maakte. Het eerste model (12,1 cm) heeft twee figuren, maar in een later model dat 47 cm hoog is, is de derde figuur al wel te zien.

Giambologna
Sabijnse maagdenroof
47.2 cm hoog
Victoria and Albert Museum
geheel
mouseover

 

Giambologna
twee voorstudies
groot formaat
Rijksmuseum Amsterdam
mouseover
Giambologna voorstudies tekening Rijksmuseum Amsterdam

Na deze voorstudies maakte Giambologna net als voor zijn ‘Florence overwint Pisa’ een zeer gedetailleerd model op ware grootte. Dit ontwerp werd als meetmodel gebruikt.

Giambologna
gipsen meetmodel

Om dit complexe beeld ook echt goed uit het marmer te kunnen halen, stond dit meetmodel in het atelier naast het gigantische marmerblok. Met behulp van een lattenconstructie met kieren en gaten rond het model kon met pinnen de diepte van alle mogelijke plekken steeds worden afgetast. Deze werd dan vergeleken met het marmerblok waarbij aan één kant ook een lattenconstructie was gezet.288 Hierdoor had de beeldhouwer de mogelijkheid om steeds te controleren hoever hij op bepaalde plekken in het blok kon hakken. Alleen zo is het mogelijk om drie figuren, die zo met elkaar verstrengeld zijn, uit één marmerblok te halen. Iets wat Michelangelo niet kon, daar hij geen meetmodel gebruikte. Buonarroti hakte immers zijn beelden op de middeleeuwse wijze, zoals eerder beschreven.

Het gezicht van de Sabijnse maagd is gebaseerd op een klassiek beeld van een Niobe dat tegenwoordig in het Uffizi te vinden is. Naast dit klassieke beeld heeft ‘de Overwinning’ van Buonarroti een grote invloed gehad op Giambologna. Het beeld van Giambolgna uit 1570, ‘Florence overwint Pisa,’ hebben we al even bekeken in het Bargello. In zijn ‘Sabijnse Maagdenroof’ is de spiraalwerking veel sterker dan in Giambologna’s beeld uit 1570 en ook veel geprononceerder dan bij het prototype: ‘de Overwinning’ van Michelangelo.

 Giambologna
Florence overwint Pisa
  Giambologna
Sabijnse Maagdenroof
Giambologna Florence overwint Pisa Bargello   Giambologna Sabijnse Maagdenroof

Het laatste beeld, de ‘Overwinning’, dat ook al om zijn as draait, is wel bedoeld om vanuit één punt bekeken te worden namelijk van de voorzijde. In de geschiedenis van de beeldhouwkunst is ‘de Sabijnse Maagdenroof’ de eerste beeldengroep die gehakt is zonder dat er sprake is van één kant waarbij het beeld het beste tot zijn recht komt. Sterker nog wil je ‘de Sabijnse Maagdenroof’ echt zien, dan moet je er als kijker omheen lopen, waarbij je bij elke stap die je zet een nieuw deel van het beeld ziet en zo alleen is het beeld echt te begrijpen. Hier ligt ook het grote verschil met de hellenistische beelden, die Giambologna bestudeerd had en die hem beïnvloed hebben. Beroemde hellenistische beelden zoals de Laocoon of de Stier van Farnese zijn wél zo gemaakt dat ze vanuit één hoek, de voorzijde, moeten worden bekeken.

Bernini is sterk beïnvloed door ‘de Sabijnse Maagdenroof’ zoals te zien is bij zijn beelden in de Villa Borghese (Rome): Pluto en Proserpina of Apollo en Daphne. De omhoog gestoken arm van de Maagd, de verschrikte en wanhopige uitdrukking op haar gezicht, maar ook de manier waarop de hand van de ontvoerde in de dijen van zijn buit is gedrukt, zie je terug bij Bernini’s hierboven vermelde beelden in de Villa Borghese.

  Giambologna Sabijnse Maagdenroof   Giambologna Sabijnse Maagdenroof   Giambologna Sabijnse Maagdenroof

Toch is er ook een opmerkelijk verschil tussen Giambologna enerzijds en anderzijds de beelden uit het hellenisme en die van Bernini. De hand van de jonge man op de linkerdij van de Maagd drukt weliswaar op overtuigende wijze in haar huid, maar er wordt geen verschil gemaakt tussen de textuur van de mannelijke hand en de vrouwelijk dij en dat deden hellenistische beeldhouwers en een barokbeeldhouwer als Bernini wel.289

Bernini
Pluto en Proserpina
detail
Bernini Pluto en Proserpina detail

In het dagboek van ene Settimani, een Florentijn, wordt het volgende over de Sabijnse Maagdenroof vermeld:

‘Op de plek waar Judit stond, werd een wonderbaarlijke groep met drie figuren geplaatst gemaakt door Giovanni Bologna: het stelde een van die jonge Romeinen voor die Sabijnse maagden ontvoerden. De figuren waren met stro bedekt alsof ze nog niet volledig gepolijst waren, en later werd er een muur rondom gebouwd, steen voor steen, zodat de beeldhouwer het beeld kon voltooien zonder dat iemand hem kon zien.’290

 

Sabijnse maagdenroof
inzoomen
Video Urs Fischer en Giambolgna 2011 (1.47 minuten)
mouseover

foto (mouseover): jnelas

Giambologna signeerde zijn werk met: IOANNIS BOLONI FLANDRI MDLXXXII. Het kunstwerk werd enthousiast ontvangen. Door de atletische lichamen en de manier waarop de roof wordt weergegeven, heeft dit beeld niets van een ‘maniertje’ zoals je wel eens ziet in het Maniërisme. Iets wat je niet kunt zeggen van een beeld van dezelfde kunstenaar dat we al bekeken hebben in het Palazzo Vecchio: ‘Florence overwint Pisa’. De Sabijnse Maagdenroof werd zo beroemd dat er een enorme vraag was naar replica’s. Kleine kopieën van dit beeld, naast die van de David natuurlijk, kom je vast tegen in de souvenirwinkels of marktkraampjes in het huidige Florence.

Giambologna model Sabijnse maagdenroof

Op een steenworp afstand van de Loggia dei Lanzi, heeft Giambologna voor hertog Cosimo I nog een ruiterstandbeeld gemaakt. Als Florence onder Cosimo I in 1530 een hertogdom wordt, wordt de ‘leeuw’ uit de klokkentoren gehaald. De grootste klok wordt demonstratief vernietigd zodat de inwoners direct wisten wie van nu af aan de baas was in de stad. De Romeinse keizer Domitianus had op het eveneens van oudsher republikeins plein, het Forum Romanum, ook al een ruiterstandbeeld van zichzelf neergezet. Na zijn dood, hij is vermoord, werd dit beeld door de burgers van Rome in gruzelementen geslagen. De Romeinse senaat sprak een damnatio memoria uit. Dit hield in dat alle inscripties en beelden van de Domitianus werden vernietigd. Zoals je kunt zien heeft het ruiterstandbeeld op dit republikeinse plein, de trots van de burgers van Florence, het overleefd. We bekijken nu nog de fontein van Neptunes.

ruiterstandbeeld van Cosimo I
voorzijde
detail en geheel
mouseover

foto’s: jake9190 en Yen-Ping aka YP

De Neptunesfontein op het Piazza della Signoria (Vecchio) van Bartolommeo Ammanati In de zestiende eeuw werden er in veel Italiaanse steden grote fonteinen gebouwd. De fontein van Orion in Messina die in 1550 gebouwd werd, was de grootste van Italië. Er is een duidelijke link tussen de fontein in Messina van Montorsoli en de fontein van Neptunes. Dit blijkt ondermeer uit een brief van Bandinelli waarin deze vermeldt dat hij de fontein in Messina goed bestudeerd had en ‘ik zal voor hem [Cosimo] een fontein maken die niet alleen beter zal zijn dan elke andere die op aarde bestaat, maar beloof plechtig dat de Grieken en Romeinen nooit zo’n fontein hadden.’291

Montorsoli maakte zeven jaar later nog een tweede fontein met in het midden een groot marmeren beeld: Neptunes met twee kleine figuren. Dit moet Bandinelli gehoord hebben. Hij beschouwde zich ook als een beeldhouwer die bij uitstek geschikt was voor grote figuren. Het stuk marmer dat Cosimo in 1558 had laten mijnen was meer dan tien braccia (580 centimeter) hoog. In de zestiende eeuw waren zulke uitzonderlijk grote blokken marmer zeer gewild bij beeldhouwers. Op het moment dat bekend werd dat Cosimo zo’n fantastisch groot blok marmer had gekocht begon de ellende.

Cellini en Ammanati eisten een open competitie voor zo’n blok en Bandinelli mocht hieraan natuurlijk ook deelnemen. Cosimo stemde hiermee in omdat hij door sterke onderlinge concurrentie een beter resultaat verwachtte. Bandinelli was oud en prikkelbaar. Hij had weliswaar een mooie carrière achter de rug, maar erkenning van het volk laat staan van vakgenoten had hij niet gekregen. Integendeel zijn ‘Hercules en Cacus’ was met hoon overladen. Uit woede over de competitie trok Bandinelli naar Carrara en beschadigde het grote marmerblok. Hierdoor werden mogelijke ontwerpen voor een Neptunes aanzienlijk beperkt.292 Zo schrijft Borghini anno 1584 in zijn ‘Il Ripose’: ‘Daar het blok marmer smal was bij de schouders, kon hij niet, zoals hij wilde de figuur een houding met opgeheven arm geven…’293 Hoewel Bandinelli eigenlijk zou moeten worden gediskwalificeerd, kon hij toch nog meedoen, maar het kwam er niet meer van, want hij stierf nog voor de competitie.

In 1565 werd een deel van de ringhiera afgebroken om ruimte te scheppen voor de nieuwe fontein. Voor de wateraanvoer moesten nogal wat leidingen van de Porta San Niccolò naar het Piazza della Signoria worden aangelegd. In oktober van datzelfde jaar zijn de fundamenten gelegd en in verband met het huwelijk tussen Francesco de’Medici en Johanna van Oostenrijk werd de Neptunes tijdelijk op het plein gezet.

Voor de competitie in 1560 werden modellen gemaakt en het beste werd uitgekozen: het model van Ammanati. Ammanati werd gesteund door Michelangelo. De wedstrijd ging alleen om de centrale figuur van Neptunes. Voor het waterbassin was vermoedelijk al besloten om het oude model van Bandinelli te gebruiken.

Neptunesfontein
groot formaat
mouseover

foto’s: midnightglory en taver

Ammanati zat met de grondvorm van een twaalfhoek. Bovendien was het blok marmer eigenlijk te groot in verhouding tot de omvang van het waterbassin. De Neptunes is zo gehakt dat de voor –en achterzijde vrij vlak zijn. Neptunes staat met zijn wapenstok in zijn rechterhand en kalmeert de golven. De god van de zee werd gekozen omdat Cosimo niet alleen hertog van Florence, maar van heel Toscane was. Hij beschermt de havensteden tegen zeepiraterij. De Neptunes is uit één stuk marmer gehakt en doet denken aan de David van Michelangelo en de Sabijnse Maagdenroof van Giambologna.

Neptunes
voor- en de achterzijde
mouseover

Ammanati was opgeleid in het atelier van Jacopo Sansovino. Deze Florentijnse beeldhouwer kreeg na een ruzie met Michelangelo weinig opdrachten meer. Hij heeft nog een tijd in Rome gewerkt, maar in 1527 na de Sacco di Roma is hij definitief naar Venetië vertrokken. Hier werkte hij de rest van zijn leven. De Neptunes van Ammanati heeft veel weg van de kolossale beelden bij de Scala dei Giganti in het Palazzo Ducale in Venetië.

De betekenis van alle figuren is nog niet ontcijferd, maar wel van twee nimfen: Thetis en Doris en twee goden van de marine. De bronzen figuren zijn tussen 1571 en 1575 gemaakt. Er hebben meerdere kunstenaars aan de fontein gewerkt, waaronder naast enkele assistenten van Ammanati Vincenzo de’Rosso en Guglielmo Fiammingo

Sater
mouseover

Sater
mouseover

Het gebruik van brons was niet echt handig, omdat het materiaal de beelden visueel kleiner maakt en dat terwijl de Neptunes toch al te groot is. De zeegod met de baard is zeker van de hand van Ammanati. Als je naar de bronzen vrouw kijkt, kun je duidelijk zien dat het Maniërisme al in de mode is. Haar onnatuurlijk langgerekte lichaamsdelen en met name de hals, zie je terug bij een schilder als Parmigianino. Zijn schilderij van de Madonna met de lange hals zullen we in het Uffizi bekijken.

Gaimbologna
Video Madonna met de lange hals  Khan  Academy (4.43 minuten)
Parmigiano
Madonna met de lange hals
mouseover
Ammanati Neptunes fontein vrouw met lange hals

Einde van dag 4

Klik hier voor dag 5 (schilderkunst)