De beelden van Michelangelo in de Cappelle Medicee of Nieuwe Sacristie van de San Lorenzo

Voor we naar de Nieuwe Sacristie gaan, werpen we nog even een blik op een werk van Bandinelli een tijdgenoot van Michelangelo van wie we later op de dag nog werk zullen zien. Bandinelli maakte een monument met Giovanni dalle Bande Nere ook zittend, net als de Lorenzo en Giuliano van Buonarroti, die we straks zullen zien. Bandinelli’s beeld staat rechts naast de gevel van de San Lorenzo.

Bandinelli
‘Giovanni dalle Bande Nere’

foto: Wikipedia

We lopen nu niet de San Lorenzo in, maar gaan langs de marktkraampjes naar het westen en komen dan bij de apsiszijde van de kerk, waar we de Vorstenkapel zien.

Cappelle Medicee

Hier is de entree van de Vorstenkapel en de Nieuwe Sacristie.221 Nu bekijken we, hoe kan het ook anders op de dagen van de beeldhouwkunst, de sculptuur van Michelangelo. (Klik hier voor de architectuur van de Nieuwe Sacristie wel even scrollen).

Vorstenkapel
ingang
Nieuwe Sacristie

Cappelle Medicee exterieur Nieuwe Sacristie San Lorenzo

foto: manelzaera

Na de mislukking van het gevelproject, krijgt Michelangelo de opdracht voor de Nieuwe Sacristie. Op het moment dat de Medici, Giovanni, tot paus Leo X is gekozen, wordt besloten om de graven van de Medici in hun kerk, de San Lorenzo, uit te breiden. De ouders van Cosimo de Oude liggen in de Oude Sacristie. Hijzelf ligt in de crypte onder de viering nabij Donatello en in het linkertransept liggen zijn zoons: Giovanni en Piero (klik hier voor de huidige opgravingen van de Medici in de San Lorenzo). De jongere broer van paus Leo X was Giuliano, hertog van Nemours. De neef van Leo X was Lorenzo, hertog van Urbino, hij stierf in 1519. Beiden, Capitani, zoals zij vaak genoemd worden, komen in de Nieuwe Sacristie, naast nog twee andere Medici en wel Lorenzo il Magnifico en Giuliano de Medici, die vaak Magnifici worden genoemd. Twee Lorenzo’s en twee Giuliano’s, Capitani en Magnifici dus.

Video’s:
1. Video: Hoorcollege William E. Wallace Michelangelo en zijn atelier in de  de nieuwe sacristie (begint bij 8.14 tot 14.04 minuten)
2. Video Khan Academy (6.37 minuten)


De ontstaansgeschiedenis van de beelden in de Cappelle Medicee (Nieuwe Sacristie)

In een pauselijke bul zorgde Clemens VII ervoor dat er drie missen per dag in de Nieuwe Sacristie door de monniken van de San Lorenzo gehouden werden, afgewisseld door het lezen van psalmen en gebeden voor de overledenen. Pas in 1629 verloste paus Urbanus VII de monniken van deze verplichting (klik hier voor het verhaal over de architectuur van de Nieuwe Sacristie).

Nieuwe Sacristie

Nieuwe sacristie San Lorenzo Michelangelo

Net als bij de bibliotheek van Laurenziana veranderde Michelangelo zijn ideeën en ontwerpen terwijl hij bezig was. Oorspronkelijk zou er een vrijstaand grafmonument in het midden van de sacristie komen; van deze tombe is nog een schets bewaard gebleven. Later is van dit plan afgezien: de ruimte rondom zo’n tombe zou veel te klein worden om een goed zicht op de beelden toe te laten, aldus Michelangelo in een brief op 28 december 1520.222  Tegelijkertijd speelde Michelangelo met het idee van vier graftombes, twee aan de beide zijwanden, zoals te zien is op tekeningen van Michelangelo in het British museum.

graftombe twee voorstudies
voorstudie
mouseover

Op deze tekening is links boven de sarcofaag ook nog een liggende riviergod geschetst. De staande figuren naast de nis lijken veel op de figuren die Michelangelo voor de graftombe van Julius II bedacht had en die we nog in de Accademia als slaven gezien hebben. De staande figuren zullen verdwijnen, maar de liggende figuur rechts op de sarcofaag niet. Nog later komt het idee om slechts één tombe per wand te maken: twee sarcofagen in totaal dus. Er is nog een studietekening in zwart krijt en gewassen inkt in het Louvre van de tombe van Giuliano de’Medici. Dit ontwerp, dat nog mogelijk is voorgelegd aan paus Clemens, verraadt waarschijnlijk wat Michelangelo uiteindelijk wilde.

De tombes aan de zijwanden zouden oorspronkelijk ook nog andere beelden krijgen zoals hurkende figuren en beelden in de twee kleinere nissen die nu leeg zijn. Eerst wilde Michelangelo onder de beide tombes nog riviergoden plaatsen. Deze figuren zijn weliswaar nooit gehakt, maar wel zijn er levensgrote kleimodellen gemaakt. In het Casa Buonarroti hebben we nog zo’n model van een riviergod bekeken.

Michelangelo kleimodel riviergod
voorstudie
British Museum Londen
mouseover

In april 1521 was het werk tot de architraaf voltooid. In hetzelfde jaar gaat Buonarroti naar Carrara om contracten af te sluiten met steenhouwers voor de marmerblokken bestemd voor de figuren in de kapel. Om sneller te kunnen werken, gebruikte Michelangelo een blok marmer uit zijn eigen atelier aan de Via Mozza. Dit blok was eigenlijk bestemd voor de beelden van de graftombe van Julius II, waar Michelangelo ook nog aan werkte. In oktober 1525 begon Michelangelo met vier figuren. In een brief van Michelangelo uit april 1526 aan Fattucci valt ondermeer te lezen:

‘De vier riviergoden voor de onderzijde van de graftombe, de twee Capitani en de Maagd en het Kind, dat zijn de figuren die ik zelf met mijn eigen handen wil hakken, en van hen ben ik met zes begonnen’223

In 1527 stopten de werkzaamheden aan de Nieuwe Sacristie: er kwam een nieuwe republikeinse regering in Florence. Michelangelo kreeg van deze nieuwe regering de opdracht een beeld te hakken van Samson en de Filistijn. De paus die het grillige gedrag van Buonarroti, maar al te goed kende, was bang dat de beelden voor de Nieuwe Sacristie nooit zouden afkomen. Hij zorgde er in 1533 voor dat de beeldhouwer Tribolo naar Florence gestuurd werd om Michelangelo bij te staan. Ook twee andere beeldhouwers, Rafaello da Montelupo en Montorsoli werden naar de Nieuwe Sacristie gedirigeerd. Niet alleen Tribolo, Montorsoli en Montelupo, maar ook Francesco da Sangallo heeft nog meegewerkt aan de grafsculptuur. Zo maakte Sangallo een deel van de fries onder de kordonlijst naar een model van de meester zelf, maar helaas Michelangelo vond het maar niets. Sangallo kon de zure blikken en de wijze waarop Buonarroti hem probeerde te ontlopen niet verdragen.224

Terwijl de beelden van Lorenzo en Giuliano, de Capitani, in de nissen werden geplaatst waren de vier beelden voor de deksels van de graftombes nog niet op hun plaats. In de zomer van 1534 verlaat Michelangelo Florence en gaat naar Rome waar hij tot aan zijn dood zou blijven. Elf jaar later plaatste Tribolo de vier figuren op de graftomben en veertien jaar later maakte Vasari de lelijke vloer. Cosimo deed in 1562 nog een verzoek aan Michelangelo met de vraag waar nu precies de beelden geplaatst moesten worden, maar Buonarroti gaf geen antwoord. Deze weigering is niet zo vreemd aldus Pope-Hennessy als je de beelden afzonderlijk bekijkt.

Lorenzo Giuliano

 

De vier beelden op de twee tombes in de Nieuwe Sacristie

Het marmerblok dat Michelangelo uit zijn atelier had gehaalde, is het blok waar hij de Dag uit hakte. De Dag is het eerste gehouwen en ziet er vanuit het altaar gezien om het vriendelijk te formuleren bepaald niet indrukwekkend uit.225  Waarschijnlijk heeft Michelangelo in het begin nog niet overwogen om de figuren zo op elkaar af te stemmen, dat ze vanuit het altaar het best tot hun recht komen en vanaf die plek bekeken moeten worden. Dit verklaart zijn weigering om op de vraag van Cosimo, waar de beelden nu het best geplaatst konden worden, in te gaan. Als je met je rug naar het altaar staat, zie je links de wand met in de nis boven de grafkist: Giuliano en op de sarcofaag twee liggende figuren: het zijn personificaties van de Nacht (vrouw) en de Dag (man). Bij de rechterwand is Lorenzo te zien en onder hem twee achterover liggende figuren: de man belichaamt de Schemering en de vrouw de Dageraad.

interieur
Nieuwe Sacristie Cappelle Medicee San Loenzo Michelangelo

De Nacht is gebaseerd op de klassieke sarcofaag van Leda, die later verdwenen is. Er is alleen nog een tekening uit de zestiende eeuw overgebleven. Nieuw is dat Michelangelo de rechterarm schuin naar de voorzijde van het blok laat lopen waar de elleboog op haar linkerbovenbeen rust. Bovendien verdwijnt de linkerarm bij Michelangelo bijna geheel. Dit laatste is niet met opzet gedaan, maar was een noodoplossing. Door een ongeluk werd deze arm namelijk zo beschadigd, dat de huidige vorm als enige mogelijkheid nog overbleef.226 Het ruwe stuk marmer direct boven het masker is de rest van wat eerst een deel van de linkerarm is geweest en die misschien wel leek op de arm van Leda in een schilderij van Michelangelo dat verloren is gegaan, maar waar nog wel een kopie van is. Het beeld van Ammannati, Leda en de Zwaan, is ook duidelijk geïnspireerd door het verdwenen schilderij met het gelijknamige thema van Michelangelo.

Leda en de Zwaan
kopie naar Michelangelo
Michelangelo’s Nacht
mouseover

Van de vier achteroverliggende beelden is de Nacht het enige beeld dat attributen heeft gekregen die geen twijfel laten over de betekenis van deze vrouw. Op haar hoofddeksel zijn een maan en een ster afgebeeld. Bij haar heup is een uil te zien en haar linkervoet rust op een zak met papavers. Het masker als attribuut is minder duidelijk. De biografen en tijdgenoten van Michelangelo, Condivi en Vasari, onderschrijven de betekenis van de Nacht en de Dag. Condivi schrijft het volgde:

‘[…] twee grote figuren meer dan levensgroot, een man en een vrouw die de Dag en de Nacht voorstellen en, voor beide personages, de Tijd die alles verwoest. En om duidelijker te maken wat hij bedoelde voegde hij aan de Nacht, belichaamd door een prachtige vrouw met de uil en andere passende symbolen, ook de Dag toe met zijn attributen, en om de Tijd uit te beelden wilde hij een kleine muis maken en voor dat doel had hij een stukje marmer opzij gelegd (maar het werd hem belet die te maken). En dat vanwege het feit dat, dat kleine beestje aan alles knaagt en alles opvreet, net als de Tijd die alles verslindt.’

Ascanio Condivi, ‘The life of Michelangelo,’ (edited by Hellmut Wohl), The Pennsylvania State University Press, University Park, Pennsylvania, 1999 blz. 67

Bekend is dat Michelangelo grote delen van Dante’s ‘La Divina Commedia’ of werk van Petrarca uit zijn hoofd kon citeren en hij gebruikte deze kennis voor zijn kunst zoals blijkt uit de volgende regels van Petrarca.

‘De dood maakt plaats voor de beroemdheid, maar de beroemdheid maakt op haar beurt plaats voor de dood.’227 De mens wordt door het knagen van de tijd ingehaald. Condivi – die een door Michelangelo goedgekeurde biografie over het leven van Buonarroti geschreven heeft – beschrijft hoe Michelangelo een muis uit een stuk marmer hakte. Vasari haalt in zijn Leven een gedicht aan over de Nacht en het antwoord daarop van Buonarroti: ‘De Nacht, die je zo lieflijk ziet slapen, werd door een Engel gehouwen uit deze steen; en daar zij slaapt, leeft ze. Wek haar, als je ’t niet gelooft, en ze zal tot je spreken’ Hierop, in de persoon van de Nacht, antwoordde Michelangelo aldus: ‘Dierbaar is mij de slaap, dierbaarder nog van steen te zijn, zolang tegenspoed en schande duren. Niet zien, niet horen is mij een groot geluk; Daarom, wek mij niet: Ach, spreek zachtjes.’

Giorgio Vasari, ‘De levens van de grootste schilders, beeldhouwers en architecten Van Cimabue tot Giorgione’, Contact, Amsterdam, deel 1I 1992 blz. 233-234 (oorspronkelijke uitgave 1568).

De Nacht is uit een iets groter marmerblok gehakt dan de andere drie personificaties die uit blokken van dezelfde afmetingen zijn gemaakt.

Ammanati
Leda en de Zwaan
Bargello
Ammanati Leda en de Zwaan Bargello

Foto: Elias Rovielo

De vier personificaties draaien spiraalsgewijs rond de middenas. Hoewel ze nogal gespierd zijn, maken ze een krachteloze indruk. Alleen de Nacht slaapt. Het lichaam van de Dag is gebaseerd op de beroemde torso van Belvedère. Deze torso heeft trouwens ook een grote invloed gehad op de geschilderde Ignudi van Michelangelo (zie Rome: Sixtijnse kapel plafond). De introverte houding van Lorenzo is terug te vinden bij de twee figuren op de sarcofaag onder hem: de Dageraad en de Schemering.

Michelangelo Dag voorstudie
detail
Video BBC met name over De Dageraad (3.52 – 7.53 minuten)
geheel
mouseover

Het lichaam van de Dageraard is veel vrouwelijker dan dat van de Nacht. De vrouwelijke personificatie van met name de Nacht heeft een lichaam dat eerder aan een man dan aan een vrouw doet denken. Haar borsten lijken wel attributen die alleen zijn toegevoegd om duidelijk te maken dat de Nacht toch echt een vrouw moet voorstellen. Trouwens er is volgens de oncoloog James Stark iets vreemds aan de hand met de borsten die Michelangelo vaak voor zijn vrouwen gebruikt. Een verklaring voor de wijze waarop Buonarroti zijn vrouwen vermannelijkt, iets wat je bijvoorbeeld ook in zijn fresco’s in de Sixtijnse kapel ziet, wordt gevonden in de vermeende homoseksuele geaardheid van de kunstenaar. Hierover wordt in de literatuur echter nogal verschillend geschreven en gedacht.

Hoe dan ook, een gespierd mannenlichaam is voor een beeldhouwer aanmerkelijk moeilijker te hakken dan een vrouwelijk naakt. Er is immers een aanzienlijke kennis nodig van pezen, spieren en aderen direct onder de huid, waarvan de jonge Michelangelo al een studie had gemaakt toen hij lijken ontleedde in het lijkenhuis van de Santo Spirito. Gebuikte Michelangelo juist de difficultà van een mannelijk lichaam bij de Nacht om te laten zien hoe goed hij kon beeldhouwen?

Dageraad (vrouw) en Schemering (man)
Nacht (vrouw) en Dag (man)
Nacht gedemonteerd
mouseover

De figuren op de tombe lijken wel van het deksel af te glijden. Dit is heel duidelijk te zien bij de Nacht en de Dag, waar de benen geen enkele steun hebben van het deksel. Bovendien is de houding van de Dag wel heel merkwaardig, je zult maar zo op een tombe liggen. Aan de achterzijde van de Dag (links onder) en de Schemering is goed te zien dat de ene figuur aan de onderzijde recht is en de andere een ronde vorm heeft die parallel loopt aan het ronde deksel van de sarcofaag.

Michelangelo
Achterzijde Dag groot formaat
Achterzijde Schemering
Nacht gedemonteerd
Michelangelo Dag achterkant Nieuwe Sacristie San Lorenzo

Een mogelijke verklaring hiervoor is aldus Pope-Hennessy dat de vorm van het deksel van de tombe later is gewijzigd: de onderkant en de grootte van de Dag en de Schemering zijn niet gelijk.228 Opvallend is dat Michelangelo bij zijn beelden het gebod van elke kunstenaar uit de Renaissance namelijk naturalistisch afbeelden, aan zijn laars lapt. De verhoudingen van de lichaamsdelen tot elkaar en tot het hele lichaam kloppen niet langer meer. Zo merkt de kunsthistoricus, Forcellino, in zijn biografie over Michelangelo het volgende op:

‘Zo is bij de meest bewonderde figuur van de Nacht het bovenlichaam onevenredig veel langer dan men zou verwachten, maar bereikt daardoor die uitdrukking van volmaakte concentratie die alleen een kunstenaar kan bewerkstelligen die in staat is de realistische grenzen te doorbreken. Ook de arm van de Dageraad krijgt eenzelfde onnatuurlijke verlenging. Zij opent haar sluier met een lieflijk gebaar waardoor een lijn ontstaat die wordt voortgezet in de gespreide benen. Eenzelfde afwisseling in de anatomie zien we bij alle andere sculpturen. Dit proces van verandering en vervorming van het lichaam, bedoeld om die volmaakte houding te bereiken waarmee de fysieke en psychologische beweging samenvallen, wordt pas geloofwaardig in de volmaakte details. De anatomische studies waren voor Michelangelo niet het doel van de uitbeelding, maar het uitgangspunt voor het bereiken van een ideaal waarbij alles van het lichaam werd weggelaten wat niet bijdroeg aan het weergeven van de essentie.’

Antonio Forcellino, ‘Michelangelo Een rusteloos leven’, Nieuw Amsterdam/Manteau 2005 blz. 215

De nissen met Lorenzo en Giuliano Capitani

De twee beelden in de nissen zijn niet van de Magnifici, maar van de hertogen ofwel Capitani. De hertog Lorenzo is aanvoerder van het pauselijke leger geweest. Giuliano houdt een staf vast en Lorenzo draagt een vreemde helm in de vorm van iets wat op een zeedier lijkt. Dit soort hoofddeksels komen van de Etrusken. Hoewel de beide beelden wel naar dezelfde kant kijken: naar Maria, zijn ze in veel opzichten een tegenpool van elkaar. Giuliano oogt krachtig, een zittende variant van de David, en zijn lichaam heeft een spiraalachtige contrapposto.229 De linkervoet is teruggetrokken waardoor het lijkt alsof hij wil opstaan. Zijn hele houding laat zien dat Giuliano gericht is op iets wat zich buiten hem bevindt. Heel anders is de houding van Lorenzo. De hand bij zijn kin en het licht voorovergebogen lichaam laten Lorenzo zien als iemand die in zichzelf gekeerd is. Gezien de positie van zijn voeten zou hij niet eens direct in actie kúnnen komen. Giuliano is een soort compromis tussen een zittend en staand figuur. Op beide figuren in de Nieuwe Sacristie valt een schaduw. De figuur Lorenzo stond in de achttiende en negentiende eeuw bekend als de Denker: de Pensieroso, er bestaat veel romantische literatuur over de diepere gedachte van deze figuur.

Beide figuren zijn zeker geen portretten: fysiek noch psychologisch. Vaak worden de twee figuren geïnterpreteerd als het Actieve en het Contemplatieve leven. Michelangelo schrijft over de hertog Giuliano:

‘De Hemel en de Aarde […] De Dag en de Nacht praten met elkaar en zeggen: voortsnellend hebben wij hertog Giuliano naar zijn dood geleid. Daarom is het terecht dat hij wraak neemt. Zijn wraak bestaat daarin dat hij, nu wij hem hebben gedood, ons van het licht beroofde en met zijn gesloten ogen ons de ogen sloot zodat ze niet meer stralen over de aarde. Wat had hij dan niet van ons kunnen maken, als hij was blijven leven?’230

Michelangelo heeft geen van de ogen van de beelden in deze sacristie voorzien van iets wat doet denken aan pupillen. Hierdoor lijken het wel de gesloten ogen’ waar hij over schrijft. Dit was in die tijd een unicum in de geschiedenis van de beeldhouwkunst. Een tijdgenoot hoorde Michelangelo over de portretten van Giuliano en Lorenzo het volgende vertellen: ‘maar gaf hen een grootheid, een proportie, een waardigheid .. . dat volgens hem meer eer bracht voor hen, over duizend jaar zal niemand meer kunnen weten dat ze er anders uitzagen.’231 De hertogen zijn dus duidelijk geïdealiseerd en zij worden door deze beelden in feite onsterfelijk gemaakt. Volgens de kunsthistoricus, Forcellino, die een biografie over Michelangelo heeft geschreven, was de ware aard van Lorenzo en Giuliano nogal verschillend van de manier waarop Michelangelo hun geportretteerd had.

‘Lorenzo, de eerste hertog van Urbino, stond vooral bekend om zijn gebrek aan militaire durf en zijn inschikkelijkheid jegens zijn zeer ambitieuze moeder. Nu werd hij voorgesteld als een jonge Caesar, onovertroffen in zijn fysieke schoonheid en zijn nobele voorkomen, waardoor werd verwezen naar denkbeelden die de oppervlakkige, vage jongeman in werkelijkheid nooit had gehad. Giuliano, die altijd ziekelijk was geweest en een zeer zwakke lichamelijke constitutie had, werd hier afgebeeld als een vurige legeraanvoerder die net van zijn paard was gestapt.’

Antonio Forcellino, ‘Michelangelo Een rusteloos leven’, Nieuw Amsterdam/Manteau 2005 blz. 196-197

Lorenzo

Giuliano

De Madonna met het Kind tegenover het altaar in de Nieuwe Sacristie

Het minst voltooide en meest afwijkende beeld in deze sacristie is: Maria en haar kind. Door de blikken van de beide hertogen in de nissen wordt de aandacht al snel naar Maria geleid. Het beeld is trouwens gebaseerd op een Romeinse kopie van een Grieks beeld van Penelope. Oorspronkelijk zou er een vrijstaande tombe in het midden van de sacristie komen. De Maria was gepland als deel van een groep beelden. Het kind stond in eerste instantie tussen haar benen en zij keek op haar zoon neer. Iets dergelijks had Michelangelo al bij zijn zogeheten: ‘Brugge Madonna’ gedaan. Aan de zuidelijke wand tegenover het altaar zijn nu drie beelden te zien: Maria met kind in het midden, geflankeerd door Cosmas en Damianus. Deze twee heiligen zijn de patroonheiligen van de Medici, vandaar dat ze in de sacristie geplaatst zijn. Cosmas (links) en Damianus (rechts) zijn niet door Michelangelo gehakt, maar door Montorsoli en Montelupo, maar wel naar een ontwerp van de meester.

Cosmas Maria met Kind
voorstudie
mouseover
Damianus

De Madonna kijkt nogal triest: is ze zich bewust van het lot dat haar zoon uiteindelijk te wachten staat? Jezus heeft niet meer het postuur en de lengte van een baby net als bij de ‘Brugge Madonna’. Het kind wendt zich af van de toeschouwer en wil duidelijk drinken. Dit was nogal gedurfd, zo’n Maria Lactans, precies tegenover het altaar waar de priester de mis opdraagt voor de overledene. Buonarroti heeft nog een voorstudie gemaakt voor deze Madonna met kind (Casa Buonarroti). Terwijl in de voorstudie de houding van het kind wel natuurlijk aandoet, is dit bij het beeld niet het geval: de positie van de linkerarm van het kind is onmogelijk.

Volgens Pope-Hennessy is dit beeld waarschijnlijk rond 1519 gehakt voor de graftombe van paus Julius II.232 Tijdens het werk aan de Nieuwe Sacristie werkte Michelangelo ook nog aan zijn beelden voor de graftombe. De Maria met kind moest dus eigenlijk neerkijken op het graftombe van de paus en niet zoals nu ergens naar het midden van de vloer kijken.

 

De grote ontdekking in de Nieuwe Sacristie

In 1976 zijn meer dan honderdtachtig tekeningen ontdekt, waarvan zeker zevenennegentig van de hand van Michelangelo zelf. Deze tekeningen zijn gevonden in een lange gang onder het altaar, in de altaarruimte zelf en in het kamertje rechts van de koorruimte.

tekeningen Michelangelo Nieuwe Sacristie

 

 

tekeningen Michelangelo Nieuwe Sacristie

Eén van deze tekeningen is de Opstanding van Christus. Michelangelo had een fresco gepland met dit onderwerp.

Het motief van de vier achteroverliggende beelden zoals reeds eerder beschreven, is de tijd die al het aardse uiteindelijk vernietigt. Hierbij past het thema van de Opstanding van Christus natuurlijk perfect. Bovendien ligt zo’n onderwerp voor de hand in een kapel waar de doden begraven zijn. De diepere betekenis van de Opstanding is natuurlijk dat er hoop is voor de mens. Daarnaast is er nog een voorstudie gemaakt waarbij de stand van de voeten en de benen van Giuliano d’Medici bestudeerd worden.

We verlaten nu de Nieuwe Sacristie en lopen naar het oosten naar de Santa Croce waar we de graftombe van Michelangelo zelf gaan bekijken.

Naar de volgende bladzijde