De Santa Croce: het graf van Michelangelo en zijn Duomo Pietà

Buonarroti verliet in 1534 Florence voorgoed (Klik hier voor een overzicht van de Santa Croce architectuur, beeldhouw- en schilderkunst). Hij had de beelden voor de Nieuwe Sacristie kris kras over de vloer verspreid achtergelaten. De Madonna met kind werd pas jaren na zijn definitieve vertrek naar Rome in zijn atelier gevonden. Michelangelo is door de Romeinen in hun stad, Rome, in de Santi Apostoli met grote eer begraven. Hij was niet alleen een groot kunstenaar, maar was ook tot ereburger van Rome benoemd. Het spreekt voor zich dat de inwoners van Florence er niet blij mee waren dat hun eigen kunstenaar, Michelangelo Buonarroti, in een kerk in Rome lag. De Florentijnen vonden echter een goede oplossing. Zij hebben het lijk van Buonarroti in het holst van de nacht uit de kerk ontvoerd, het in balen stof gewikkeld en Rome uit gesmokkeld. Michelangelo Buonarroti werd met groot eerbetoon in zijn stad, Florence, begraven.

portret Michelangelo Buonarroti
onderdeel van graftombe

foto: Linda De Volder

Vasari wijdt, maar liefst twintig bladzijden aan de begrafenis van degene die hij beschouwde als de grootste kunstenaar aller tijden.233 Vóór de San Lorenzo werd een rouwpodium opgericht. Er werden vele toespraken gehouden en er was een begrafenisboek, iets wat voordien alleen aan keizers voorbehouden was. In de Santa Croce is direct rechts na de ingang zijn graftombe te zien. Het graf is door Vasari ontworpen. Aan de voorzijde zijn de personificaties van schilderkunst, architectuur en beeldhouwkunst te zien. De beeldhouwkunst heeft een marmerblok  in haar handen.

Foto: Hans van der Boom

v.l.n.r aan de onderzijde
schilderkunst
beeldhouwkunst
architectuur
Tombe Michelangelo Santa Croce

foto:  clare_and_ben


De Duomo Pietà

Niet in het Museo dell’Opera del Duomo, maar hier wordt de Pietà besproken vanwege de chronologie van het verhaal. De Duomo Pietà heeft Buonarroti voor zijn eigen graf gehakt.234 Op 75-jarige leeftijd werkte Michelangelo nog aan de Pietà, zijn hand trilde wel bij het tekenen, zoals uit zijn ontwerpen voor architectuur te zien is, maar de zware beitel kon hij niet laten liggen. Vasari vermeldt dat hij in opdracht van de paus tekeningen van Michelangelo moest ophalen en:

‘Michelangelo hoorde aan de klop op de deur wie daar was, hij hield op met werken en nam een lantaarn; nadat Vasari had uiteengezet waarvoor hij kwam, stuurde Michelangelo Urbino naar boven om het ontwerp te halen, en terwijl ze over iets anders spraken wilde Vasari een been bekijken van de Christus waaraan Michelangelo bezig was, een been dat hij trachtte te veranderen; maar om te verhinderen dat Vasari het zag liet hij de lamp uit zijn handen vallen, waarna hij in het donker Urbino riep het licht te brengen, en terwijl hij uit zijn afgeschotte werkgedeelte kwam zei hij: ‘Ik ben zo oud dat de dood me vaak aan mijn jas trekt om met hem mee te gaan; op een dag zal mijn lichaam vallen als deze lamp, en mijn levenslicht zal doven.’

Giorgio Vasari, ‘De levens van de grootste schilders, beeldhouwers en architecten Van Cimabue tot Giorgione’, Contact, Amsterdam, deel II 1992 blz. 289-290 (oorspronkelijke uitgave 1568).


De Duomo Pietà als overtreffende trap: vier figuren ex uno lapide

Een beeldgroep ex uno lapide (uit één blok marmer) werd gezien als een demonstratie van waar meesterschap. Michelangelo had al een Pietà (Sint-Pieter) gemaakt: twee figuren uit één marmerblok. Het werken met één blok was trouwens voor Michelangelo een imperatief. Latere beeldhouwers zoals Bernini gebruiken rustig meer blokken.

De Duomo Pietà
Museo opera del Duomo

Michelangelo De Duomo Pietà Museo opera del Duomo

Michelangelo
De Duomo Pietà
zonder been
Michelangelo De Duomo Pietà zonder been Bargello

Buonarroti wilde op oudere leeftijd zijn eerste Pietà overtreffen door maar liefst vier figuren uit één blok te hakken. In plaats van zijn beeldengroep te signeren zoals Buonarroti dit nog bij zijn eerste Pietà had gedaan, kreeg Nicodemus het uiterlijk van de kunstenaar.

Michelangelo
Duomo Pietà
Michelangelo Duomo Pietà detail

Leonardo vond signeren beneden zijn stand; het werk moet voor zich spreken. De Duomo Pietà die nooit door Michelangelo is voltooid, laat goed zien hoe Michelangelo te werk ging. Michelangelo maakte bij het hakken gebruik van wat hij geleerd had bij het ontleden van lijken in de Santo Spirito. Hij zocht een weg in het marmer door zijn enorme kennis van de loop van botten, aderen, pezen en spieren. Toch werd hij door zijn middeleeuwse werkwijze voor een onmogelijke opgave gesteld. Hier nog maar even een herhaling van wat al beschreven is: de oude werkwijze houdt in dat de kunstenaar eerst met houtskool op de voorzijde van het blok in grove lijnen de contouren van het beeld aangeeft. Vervolgens aldus Vasari:

‘[…] men doet alsof men een figuur neemt, van was of van een ander stevig materiaal, een figuur die men vervolgens languit in een kom water zou leggen, water dat aan de bovenzijde uiteraard vlak en glad is, waarna men de figuur stukje bij beetje naar het oppervlak zou opheffen, zodat eerst de meest uitspringende delen bovenkomen, terwijl de onderliggende, dat wil zeggen de laagste, delen verborgen blijven, net zo lang tot de figuur aldus in haar geheel aan het licht is gekomen.’

Giorgio Vasari, ‘De levens van de grootste schilders,beeldhouwers en architecten Van Cimabue tot Giorgione’, Contact, Amsterdam, deel II 1992 blz. 283

Vóór Michelangelo had Francesco da Sangallo een beeld gehakt met drie figuren uit één blok marmer. Dit beeld, ‘Anna-te-drieën’, hebben we nog gezien in de Orsanmichele. Buonarroti kende dit beeld natuurlijk en dat verklaart ook waarom Buonarroti koos voor juist vier figuren bij zijn Pietà. Vasari had de ‘Anna-te-drieën’ in zijn ‘Leven over Francesco da Sangallo’ geprezen en wel op de volgende wijze:

‘Behalve het werk dat hij maakte in Florence en elders van beeldhouwkunst of architectuur bevindt er zich van zijn hand in de Orsanmichele de Madonna met kind op haar schouder, die gezeten

is op de schoot van Anna, van marmer; en dit werk, met vrijstaande figuren uit slechts één blok, werd en wordt beschouwd als een fraai werk.’235

Dit soort staaltjes van vakmanschap, het overwinnen van een grote moeilijkheid, een difficultà, zoals we dat ook bij Sansovino’s Bacchus hebben gezien in het Bargello, werd hogelijk gewaardeerd. Binnen twee jaar had Francesco dit beeld voltooid en hij signeerde, zoals je op de gordel van Anna kunt lezen, met: FRANCISCVS FACIEBAT. De enige naturalistische dissonant aan het beeld is het wat vreemde rechterbeen van Anna dat geheel in strijd is met de menselijke anatomie. Blijkbaar was dit een noodzakelijk kwaad om de andere twee figuren, Maria met op haar schoot haar zoon, mogelijk te maken.236

 

Het meetmodel: een uiterst handig middel om de juiste weg in het marmer te vinden

In de zestiende eeuw kwam het gebruik van meetmodellen weer op. De Romeinen moeten al iets soortgelijks gekend hebben. Zij hebben talloze Griekse, vaak bronzen beelden, uiterst nauwkeurig omgezet in marmer. Dit is ondermeer goed te zien in het Pio Clementino in het Vaticaan. Kieft gaat in zijn proefschrift in op het gebruik van meetmodellen door kunstenaars en beargumenteert waarom Michelangelo dit hulpmiddel niet gebruikte, maar kunstenaars als Bandinelli of Giambologna wel.237

meetmodel
video puntapparaat gebruikelijk in de 19e eeuw  (2.51 minuten)
A is het model en B het blok marmer
Francesco Carradori, Istruzione elementare per gli studiosi della scultura, Florence, 1802

meetmodel Francesco Carradori, Istruzione elementare per gli studiosi della scultura, Florence, 1802

Meetmodellen zijn zeer nauwkeurige en gedetailleerde modellen van klei, gips of was die dienen als een controlemiddel voor het hakken in marmer. Het meetmodel werd vaak met behulp van een houten constructie voortdurend afgetast met pinnen om te kijken hoever en waar je precies in het marmerblok moet hakken. Het meetmodel staat in het atelier naast het ruwe marmerblok waar het beeld uit moet worden gehaald. Je vergelijkt steeds aan de hand van het meetmodel waar en tot hoever je de beitel in het marmer zijn werk kunt laten doen. Zo’n meetmodel is vooral bij het hakken van meer figuren uit een blok een absolute noodzaak. Hoewel Michelangelo een bijna griezelig goed visueel geheugen had, is het voor mensen onmogelijk om zich ruimtelijk meerdere figuren van alle kanten voor te stellen. Wat Michelangelo wel lukte bij één figuur, de David, of twee figuren, de Pietà (Sint-Pieter), lukte niet bij zijn Duomo Pietà. Condivi geeft een beschrijving van het beeld waaruit ondermeer blijkt hoe ingewikkeld de houdingen van de vier figuren ten opzichte van elkaar zijn:

‘Dit is een groep van vier figuren meer dan levensgroot, dat wil zeggen een Christus die van het kruis genomen is en aldaar gestorven door zijn moeder ondersteund wordt; men ziet haar het lichaam tegenhouden met haar borst, met haar armen en een knie in een bewonderenswaardige houding zij wordt aan de bovenkant geholpen door Nicodemus, die recht en stevig op zijn benen staande, het [lichaam] met een stoere kracht van zijn armen tilt, terwijl een van de Maria’s haar aan de linkerkant helpt, dewelke in de taak niet te kort schiet, waaraan de moeder overstelpt door een enorme smart niet kan voldoen, hoewel ook zij er zeer smartelijk uitziet. Omdat het leven hem verlaten heeft, hangt de Christus met al zijn ledematen ontzield…’238

Michelangelo werkte vaak ’s nachts aan zijn Pietà waarbij hij dan een vreemde muts droeg met een kaars erop voor voldoende licht. Een Franse bezoeker die Michelangelo op hoge leeftijd nog aan het werk zag, was verbaasd over zijn werklust: ‘Hij deed meer in een kwartier dan drie tot vier jonge steenhouwers, hij hakte stukken van drie en vier vingers dik zo weg tot dicht bij de markering.’239 Ondanks deze werklust en zijn enorme ervaring was Michelangelo niet in staat om aan de eisen van zijn tijd te voldoen namelijk: de figuren natuurgetrouw hakken en de verhoudingen van de verschillende lichaamsdelen goed proportioneren. Als hij – zoals de tijdgenoot Bandinelli – een levensgroot model had gemaakt en dit als meetmodel had gebruikt, was hem dit zeker gelukt.

 

De Duomo Pietà: een mislukking?

Michelangelo heeft het been dat hij bewerkte uiteindelijk kapotgeslagen. Volgens Vasari deed hij dit omdat:  ‘[…] Urbino, zijn bediende, die hem elke dag aanspoorde het af te maken; en dat het hem, onder andere, overkomen was dat een stuk van een elleboog van de Madonna afbrak, en dat hij daarvóór al in woede ontstoken was, en dat hij veel rompslomp om een haarscheur had gehad die zich daar bevond; en toen hij zijn geduld verloren had brak hij het, en hij had het helemaal willen breken, als zijn bediende Antonio hem niet overreed had om het hem, zoals het nu was, ten geschenke te geven.’240

Een andere mogelijkheid, maar die vermeldt Vasari niet, is dat Buonarroti niet tevreden was met het beeld, omdat het niet voldeed aan het gebod van de Renaissance: ‘imitatore della natura’ is ‘imitatione del vero.’ Als je goed naar de Pietà kijkt -je kunt in dit museum gelukkig nog dichtbij het beeld komen en er omheen lopen- dan zie je dat Buonarroti in zijn woede niet alleen het linkerbeen van Christus stuk heeft geslagen. Michelangelo werd het slachtoffer van zijn middeleeuwse werkwijze waarover Vasari juist zo enthousiast was. Bovendien gebruikte hij geen meetmodel. De verhoudingen van sommige lichaamsdelen waaronder de arm van Christus deugen niet. De houding van bijvoorbeeld Nicodemus is niet juist, maar dit kun je aan de achterzijde van het beeld ter plekke pas goed zien. De rechterelleboog van Nicodemus zou eigenlijk duidelijk moet uitsteken, maar dit is niet het geval. Het antwoord op de bovengestelde vraag is dan ook aldus Kieft: ‘Ja een mislukt kunstwerk, maar wel een mislukking met een enorme grandeur.’241

 

Michelangelo
Duomo Pietà
achterzijde
mouseover

Michelangelo Duomo Pietà detail: achterzijde Bargello

foto’s: Lee Sandstead

De beeldhouwer Calcagni heeft de verminkte Pietà afgemaakt. Kijk maar eens naar Maria Magdalena, de linkerfiguur, als je voor het beeld staat, dan wordt in één oogopslag duidelijk dat zij zeker niet van de hand van Buonarroti is. De hertog Cosimo weigerde om deze Pietà in zijn Nieuwe Sacristie te plaatsten. Hij vond het beeld niet mooi, het was immers niet voltooid.

Michelangelo
Duomo Pietà
zelfportret als Nicodemus
Michelangelo  Duomo Pietà zelfportret als Nicodemus

foto’s: Lee Sandstead

Na de Duomo Pietà zal Michelangelo nog een Pietà hakken die ook niet voltooid is. Opvallend is dat hij zich bij zijn ‘Pietà Rondanini’ beperkt tot slechts twee figuren: Maria en Christus. Dit laatste werk van Michelangelo Buonarroti is niet in Florence, maar in het Castello Sforza in Milaan. We lopen nu naar westen naar het Palazzo Vecchio.

Michelangelo
Pietà Rondanini
Michelangelo Pietà Rondanini

Naar de volgende bladzijde