De schilderkunst in de Santa Maria Novella 7/11

Domenico Ghirlandaio en de Tornabuoni-kapel 1/5

De kapel, de Tornabuoni’s en het contract

Ghirlandaio was na het schilderen van de Sassetti-kapel in de Santa Trinità de beroemdste schilder in Florence.138 Zijn werk werd zeer gewaardeerd, vooral door de rijke families, vanwege de prachtige en rijkelijk versierde fresco’s en de portretten van tijdgenoten. Ook het gewone volk was enthousiast omdat Ghirlandaio de bijbelse taferelen in een Florentijnse setting plaatste. De familie Sassetti had zelf de rechten van de hoofdkapel in de Santa Maria Novella willen kopen, maar de machtige familie Tornabuoni verhinderde dit. Zo was de zuster van Giovanni Tornabuoni, Lucrezia, getrouwd met Piero de Medici en werd de schoondochter van Cosimo Il Vecchio en de moeder van Lorenzo il Magnifico. Giovanni Tornabuoni verdeelde zijn leven tussen Florence en Rome. Hij was de pauselijke schatmeester en stond aan het hoofd van de Medicibank in Rome. Bij Web Gallery of Art zijn vele afbeeldingen van de Tornabuoni-kapel te zien.

Sassetti-kapel in de Santa Trinita
Ghirlandaio

Giovanni Tornabuoni kende het werk van Domenico goed. Hij had in de bibliotheek en de Sixtijnse kapel al werk van hem gezien. Bovendien had hij Domenico opdracht gegeven om de tombe van zijn vrouw in de Santa Maria sopra Minerva te decoreren.

Vasari schrijft over de fresco’s van de Cappella Maggiore (hoofdkapel) die al beschilderd was door Orcagno.139 De gewelven waren zwaar aangetast door vocht. Vele Florentijnen wilden de kapel op eigen kosten wel herstellen. De familie Ricci die de rechten op deze kapel had, kon het geld voor de herstelwerkzaamheden en een nieuwe frescocyclus niet opbrengen. Ricci en Giovanni Tornabuoni bereiken een overeenkomst waarbij werd afgesproken dat het familiewapen van de Ricci’s op een prominente plek zou komen.

Op 1 september 1485 wordt er een uitgebreid contract gesloten met twee schilders van Florence: Domenico en David Ghirlandaio voor de lieve som van twaalfhonderd goud dukaten en daarnaast nog tweehonderd als de kapel naar tevredenheid geschilderd was. Het beroemde contract leest alsof de opdrachtgever duidelijk wist wat hij wilde. Het onderwerp was een herhaling van de tombe voor de Santa Maria sopra Minerva, maar de schaal was veel groter. Het leven van Maria en Johannes de Doper werd het onderwerp. Veel details werden in de overeenkomst opgeschreven: een unicum in een contract uit het quattrocento.140

Schip Santa Maria Novella
Tornabuoni-kapel of Cappella Maggiore
Santa Maria Novella
mouseover

foto: britannica.com

Giovanni wilde vier evangelisten afbeelden op het kruisribgewelf op een achtergrond van azzurrino en goud. Vervolgens beschrijft de opdrachtgever de zeven hystorias van de Maagd (linkermuur, westzijde) en Johannes de Doper (rechterwand, oostzijde) die op de zijwanden moeten komen. Hierbij, en dat is heel ongewoon, somt hij precies op welke scènes waar moeten komen. Verder wordt in het contract voorgeschreven welke materialen gebruikt moeten worden zoals azzurro ultramarino voor de figuren en het minder kostbare Pruisische blauw voor de ornamenten en voor de achtergrond het zogenaamde azzuro magno. Giovanni vermeldt verder in welke techniek Domenico moet schilderen: posti in frescho. Hij vervolgt en dat is ook hoogst ongebruikelijk met hoe de verhalen moeten worden weergegeven; ‘figuren, gebouwen, kastelen, steden, villa’s, bergen, heuvels, vlakten, water, rotsen, gewaden, dieren, vogels en beesten.’

kruisribgewelf
mouseover

foto: f_snarfel


De frescocyclus in het algemeen

Het verbinden van de geschiedenis van Maria met Johannes de Doper was zeker niet nieuw; hiervan zijn vele voorbeelden in Florence te vinden, zoals in de Baroncelli en Rinuccini kapellen, in de Santa Croce, van respectievelijk Taddeo Gaddi en Giovanni di Milano en ook Orcagna’s altaar in de Orsanmichele. Het is goed mogelijk dat het schema van de cyclus is overgenomen van een doek dat voor het hoofdaltaar hing: de paliotto (altaarvoorhang). Beide de paliotto en de geschilderde fresco’s hebben exact dezelfde scènes uit het leven van Maria.141

Het leven van Johannes is in Florence vaak weergegeven, vaker dan dat van Maria, want Johannes de Doper was immers de stadsheilige. Voorbeelden hiervan zijn: de Peruzzi-kapel met de fresco’s van Giotto (Santa Croce), op de deuren van het Baptisterium (Andrea Pisano) of aan het vlak hiervoor gemaakte zilveren altaarstuk voor het Baptisterium (Museo dell’Opera del Duomo).

Tornabuoni kapel
Cappella Maggiore
mouseover
Tornabuoni kapel of Cappella Maggiore Santa Maria Novella Florence

foto (mouseover): jean louis mazieres

Op de linkerwand zijn de verhalen van Maria geschilderd en op de tegenoverliggende wand de verhalen over Johannes de Doper. Bij Web Gallery of Art (de linkerwand de rechterwand en de achterwand met de gewelven) zijn goede afbeeldingen te zien en wordt de juiste volgorde in cijfers van één tot en met zeven aangegeven). De leesrichting, als je de kapel betreedt, is van voor naar achteren en van onder naar boven (plattegrond en schema van de frescocyclus). Aan de onderzijde waar je als bezoeker de fresco’s op ooghoogte ziet, zijn de verhalen gedetailleerder geschilderd. Hier heeft Domenico zelf het penseel gehanteerd. De schilderingen in de tweede, maar voornamelijk in de derde band zijn minder uitgewerkt. Bovendien zijn hier ook meer landschappen te zien. Het schilderwerk is op deze hoogte door vele handen uitgevoerd.142 Geen enkele scène wordt met een andere verbonden. Er is één uitzondering op deze regel: de twee portretten van de opdrachtgever en zijn vrouw op de achterwand naast de drie grote ramen. Elke wand leest als een zelfstandig geheel en beide zijn even belangrijk. De zijwanden zijn niet met elkaar verbonden. De hele opzet van de frescocyclus is goed doordacht. Er is rekening gehouden met de natuurlijke lichtval door de drie grote ramen in de achterwand. In de scènes op de linkerwand komt het licht van rechts terwijl het bij de rechterwand van links komt, precies zoals het werkelijke licht door de drie gotische ramen in de kapel valt.

Ghirlandaio
Giovanni Tornabuoni
achterwand

Ghirlandaio
Francesca Pitti-Tornabuoni
achterwand

Het geschilderde architectonische raamwerk schept een heldere structuur voor de verschillende verhalen en bestaat uit klassieke details, met rijk materiaal bekleed zoals bladgoud voor de pilasters om inlegwerk van mozaïek te suggereren. Ook in de ribben is fictieve architectuur geschilderd waaronder eierlijsten. In verschillende scènes schilderde Ghirlandaio vele klassieke monumenten. Hiervoor maakte hij gebruik van de tekeningen in zijn schetsboek die hij tijdens zijn verblijf in Rome van 1481-1482 had gemaakt.

De geschilderde renaissance architectuur domineert in deze gotische kerk. Elke scène is een zelfstandige schilderkunstige werkelijkheid die goed is afgestemd op de kijker. De geschilderde pilasters en kapitelen lijken ook echt uit te steken en de kroonlijst valt iets terug. Ghirlandaio vergroot de figuren in de bovenste scènes: van honderdzestig aan de onderzijde tot tweehonderdveertig centimeter in de lunetten.143 Dit was ook wel nodig daar de kijker wel ver van deze fresco’s af staat. De meeste verhalen hebben een centraal perspectief. Je moet als kijker, wil je elk verhaal goed zien, wel steeds bewegen. Alleen bij de achterwand hebben de scènes een gemeenschappelijk perspectief.

Er is vaak over de overvloed aan architectuur en ornamenten geschreven alsof het buitensporig en teveel van het goede is. Al deze details zijn verwarrend en leiden de aandacht af van het verhaal aldus de kritiek. De zorgvuldigheid in de schildering van de architectuur zie je ook terug in de kleding, de meubels en andere huishoudelijke spullen.

De geboorte van Maria

Ghirlandaio De geboorte van Maria Tornabuoni kapel

Leuke kijkplaatjes en kleinigheden voor de kijker. Deze uitgewerkte realistische details hebben echter een belangrijke functie in het verhaal dat Domenico schildert. Zo schrijft Alberti in zijn, ‘De Pictura,’ hier het volgende over:

‘Het eerste dat in een voorstelling welbehagen oproept, is de overdaad en verscheidenheid aan details. Zoals in voedsel en in muziek nieuwe dingen en overvloed ons om verschillende redenen behagen maar vooral omdat ze anders zijn dan de oude waaraan we gewend zijn, zo beleeft de geest veel genoegen aan grote verscheidenheid en overvloed. Daarom is in een schildering de verscheidenheid van lichamen en kleuren aangenaam. Ik zou een voorstelling heel overvloedig noemen als er op de juiste plaats oude mannen, volwassen kerels, opgeschoten jongens, kinderen, moeders, meisjes, baby’s, vee, hondjes, vogels, paarden, schapen, gebouwen en bezigheden door elkaar aanwezig zijn; ik zal elke overdaad prijzen mits zij strookt met het onderwerp. Want het is zo dat als de toeschouwers stil blijven staan om de details te bekijken, dat dan de overdaad van de schilder waardering oogst. Deze overdaad zou ik wel getooid willen zien met enige verscheidenheid, maar wel ernstig en gematigd door waardigheid en waarachtigheid.

Gentile da Fabriano
Aanbidding der koningen detail
1423
Uffizi

Ik keur de schilders af [Gentile da Fabriano] die, om zich maar overvloedig te tonen of geen plekje leeg te willen laten, geen compositie volgen maar alles ongeordend door elkaar uitstrooien, waardoor de voorstelling geen handeling voltrekt maar in een algehele wirwar lijkt te verkeren.’

Alberti, L.B., ‘Over de schilderkunst,’ (vertaling Lex Hermans, Inleiding en annotaties Caroline van Eck en Robert Zwijnenberg) Boom, Amsterdam Meppel 1996 blz. 107

Ghirlandaio houdt zich perfect aan het advies van Alberti. Een detail is niet alleen plezierig, maar het identificeert ook de hoofdfiguren van de handeling en situeert het verhaal in de tijd en de ruimte. Daarom moet het ook herkenbaar zijn. Van ongeordendheid of wirwar is bij Ghirlandaio geen sprake.

Zeven verhalen over Maria op de linkerwand

De verdrijving van Joachim uit de tempel

Het verhaal over het leven van Maria begint direct als je de kapel betreedt onderaan op de wand links. Hier wordt het offer dat de vader van Maria, Joachim, wilde brengen, geweigerd. Hij wordt door de priester de tempel uitgejaagd. Ghirlandaio schildert slechts één verhaal uit de periode voordat Maria geboren is. Dus ook geen Aankondiging zoals gebruikelijk. Waarschijnlijk heeft Ghirlandaio, maar één verhaal van de moeder en vader van Maria gebruikt omdat Giovanni Tornabuoni oorspronkelijk, aldus het contract, met de geboorte van Maria wilde beginnen. Later heeft hij daar dan toch nog de verdrijving van Joachim uit de tempel aan toegevoegd. Vermoedelijk was er gewoon geen ruimte voor nog meer verhalen van Joachim en Anna, omdat de andere scènes immers al vast stonden. Ghirlandaio weet er toch nog op een handige manier een tweede verhaal van Joachim en Anna aan toe te voegen: de Geboorte van Maria. Ghirlandaio schildert niet twee, maar één verhaal binnen één kader. Gebruikelijk was het om de verdrijving uit de tempel en de Aankondiging te laten zien. Dit had Taddeo Gaddi ook had gedaan in de Baroncelli-kapel. Ghirlandaio schilderde slechts één scène om de leesbaarheid van het verhaal niet aan te tasten. Zo kiest hij voor een efficiënte en heldere manier van vertellen die sterk aan Giotto doet denken.144

De verdrijving van Joachim uit de tempel
Ghirlandaio De verdrijving van Joachim uit de tempel Tornabuoni kapel

De openingsscène op de rechterwand in het verhaal over Johannes de Doper begint met de Annunciatie: de engel bezoekt Zacharias (onder rechts bij het betreden van de hoofdkapel). Beide tegenover elkaar liggende fresco’s, ‘de verdrijving van Joachim uit de tempel’ en ‘de Aankondiging aan Zacharias,’ hebben nogal wat gemeen, zoals een tempel en voornamelijk mannelijke toeschouwers. Dit laatste geheel in tegenstelling tot De geboorte en De visitatie.

Ghirlandaio ‘de Aankondiging aan Zacharias' Tornabuoni kapel

foto: jean louis mazieres

Was het niet logischer geweest om als tegenhanger van de Aankondiging van Zacharias een Aankondiging van Joachim af te beelden? Ja, maar het was gebruikelijk om een cyclus over het leven van Maria met de verdrijving uit de tempel te beginnen.145 In het fresco, ‘De verdrijving van Joachim uit de tempel,’ zijn links vier figuren afgebeeld. De oude man met rode kap is de leermeester van Domenico: Alesso Baldovinetti. Domenico kijkt je aan en geheel links, de man met een kleine rode muts, is de broer van Domenico: David. De jongen rechts zonder hoofddeksel is een leerling en zwager van Domenico: Bastiano da San Gimignano (Sebastiano Mainardi). De toeschrijving van Vasari aan David en Domenico Ghirlandaio is algemeen geaccepteerd dit geldt echter niet voor de oude man: Alesso Baldovinetti. Deze oude man kan ook de vader van Domenico zijn: Tomasso Bigordi. De identificatie van de jonge man rechts zonder hoofddeksel is ook niet onomstreden. Is het de schoonzoon, Mainardi, of de jongere broer van Domenico: Benedetto Ghirlandaio? Hoe dan ook, vast staat dat Domenico zich afbeeldt terwijl hij omringd wordt door zijn familie.146

verdrijving uit de tempel
detail
Ghirlandaio verdrijving uit de tempel detail Tornabuoni kapel

Domenico en David zijn geen passieve toeschouwers en dat is zeer ongewoon. David heft zijn hand op als reactie op het verjagen van Joachim. De andere groep toeschouwers links is wel passief. De man in de linkergroep die naar de toeschouwer kijkt, is Lorenzo di Giovanni Tornabuoni, de zoon van de opdrachtgever van de frescocyclus. Hij staat niet voor niets onderaan in het beeldvlak dicht bij de kijker. Bovendien is dit het eerste fresco van de cyclus over Maria dat de toeschouwer ziet als hij in de kapel komt. De plooien van de mantel van Lorenzo onderstrepen de passieve houdingen en dit in tegenstelling tot de mantels van Domenico en David. De houdingen van Lorenzo en Domenico hebben veel met elkaar gemeen. Beiden lijken de beschouwer op te roepen naar het verhaal te kijken. Een raad die, zoals al eerder vermeld, Alberti in zijn boek over schilderkunst al aanbeval.

Volgens de these van Cadogan, die een monografie over Domenico Ghirlandaio heeft geschreven, verwijst Domenico naar zijn talent als schilder en Tornabuoni verwijst naar het geld dat hij aan deze kapel gaf. De Santa Maria Novella, een dominicaner kerk, was de parochie van Tornabuoni en Ghirlandaio. Domenico is genoemd naar de naamheilige Dominicus. Mocht de bovenstaande stelling kloppen, dan stelt Domenico en zijn familie zich hier op gelijke hoogte met de opdrachtgever.

Niet alleen de toeschouwers in de scènes zijn eigentijds en komen uit Florence, dit geldt ook voor de architectuur. Zo is op de achtergrond buiten de tempel waar de priester wel een offer van een ander aanneemt, een loggia geschilderd. De medaillons in de zwikken doen denken aan het Ospedale degli Innocenti en het Spedali dat tegenover de Santa Maria Novella ligt. Nadat Ghirlandaio deze frescocyclus voltooid had, is het Spedali di San Paolo gebouwd (1489-1498); het gebouw dat je ziet als je de Santa Maria Novella uitloopt.

Klik hier voor het vervolg van dag 5