De schilderkunst in de Santa Maria Novella 8/11

Domenico Ghirlandaio en de Tornabuoni-kapel 2/5

Ghirlandaio een betere verteller dan Gozzoli

Cadogan laat door een vergelijking tussen twee kunstwerken: ‘De verdrijving van Joachim uit de tempel’ uit 1486 van Ghirlandaio en Gozzoli’s ‘Aankomst van de heilige Augustus in Milaan’ uit 1464 zien, dat Ghirlandaio superieur is in het schilderen van een verhaal.147 Er zijn nogal in het oog springende verschillen tussen het ‘toneel’ dat beide kunstenaars gebouwd hebben voor hun figuren en het verhaal. Gozzoli gebruikt een simultaanvoorstelling. Augustinus treedt drie keer op: in het midden komt hij aan en is hij net van het paard gestapt en helpt zijn bediende hem om zijn reiskleding af te doen. Iets rechts van het midden in de loggia knielt Augustinus voor Symmachus, terwijl de menigte toekijkt.

Benozzo Gozzoli
‘Aankomst van Augustinus in Milaan’
1464
Sant’Agostino
San Gimignano

En geheel rechts tenslotte, aan de onderkant van het beeldvlak, begroet Augustinus Ambrosius. Deze laatste begroeting vindt plaats op het plein voor de loggia. Deze galerij lijkt veel op het Ospedale degli Innocenti en is drie traveeën breed en vijf diep. Het verdwijnpunt van de lijnen ligt onder het midden van het beeldvlak. De horizontale as ligt op ongeveer eenderde van de hoogte van de verticale as. Zo worden voorgrond, het midden en de achtergrond (oprijzende torens) duidelijk gemarkeerd. Augustinus verschijnt dus op drie verschillende plaatsen in evenzovele episodes van het verhaal.

Domenico Ghirlandaio
‘Verdrijving van Joachim uit de tempel’
1486
Domenico Ghirlandaio 'Verdrijving van Joachim uit de tempel' 1486 Tornabuoni kapel

Ook Ghirlandaio heeft een loggia als achtergrond geschilderd, maar die is nu wel precies in het midden van het beeldvlak geplaatst. De traveeën hebben een plat plafond en geen kruisgewelven. Net als Gozzoli heeft Domenico het centraal perspectief gebruikt. De horizontale lijn (ooghoogte) wordt door een verticale doorsneden: het verdwijnpunt ligt bij de elleboog van de priester. De belangrijkste handeling, de verdrijving van Joachim uit de tempel heeft plaats aan de voorzijde iets rechts van het midden. De tweede handeling is in het midden van het beeldvlak gezet in de tempel zelf.

Gozzoli
Aankomst Augustinus in Milaan
Augustinus drie keer afgebeeld
Ghirlandaio
Weigering van het offer van Joachim
mouseover

Het grote verschil in het werk van Gozzoli en Domenico is de architectuur. Ghirlandaio’s tempel lijkt monumentaal in tegenstelling tot die van Gozzoli. Het indrukwekkende effect ontstaat omdat Domenico pijlers schildert in plaats van zuilen. Daarnaast strekt de tempel zich over een groot deel van het beeldvlak uit. De verhoudingen tussen het gebouw en de mensen zijn bij Gozzoli merkwaardig. De mensen lijken wel dwergen als je ze vergelijkt met de tempel. Door het hogere verdwijnpunt dat Ghirlandaio gebruikt, passen de figuren veel beter in de architectuur.

Gozzoli
Aankomst Augustinus in Milaan
 Gozzoli Aankomst Augustinus in Milaan detail fresco

Niet alleen het gebouw is overtuigender, maar het werk van Domenico is beter leesbaar dan dat van Gozzoli. Dit ligt niet zozeer aan het gebruik van minder figuren: vijftien figuren tegenover achttien bij Gozzoli. Ghirlandaio toont twee gebeurtenissen en Gozzoli drie. De leesbaarheid wordt ook nog eens verhoogd door de heldere ruimtelijke indeling en de twee handelingen die zeer effectief in het beeldvlak gezet zijn. Tenslotte heeft Domenico de voor -en middengrond scherp afgebakend met architectuur. De hiërarchie is meteen duidelijk: het centrale thema, de verdrijving van Joachim uit de tempel, is op de voorgrond gezet. Daarnaast heeft Domenico deze gebeurtenis van de omringende figuren geïsoleerd. Dit is bij Augustinus die voor Symmachus knielt niet het geval. Deze twee maken deel uit – net als Augustinus die van zijn mantel en sporen wordt ontdaan- van een menigte waardoor de aandacht niet direct op de drie gebeurtenissen valt.

De tempel van Ghirlandaio is voor de kijker direct te doorgronden: een Grieks kruis bestaande uit vijf traveeën. Op de achtergrond sluit een loggia met zeven arcaden geflankeerd door twee gelijke palazzi de ruimte af. Hierdoor wordt de blik van de kijker al snel naar de voorgrond getrokken. Bij Gozzoli kan het oog van de kijker wegvluchten in de verte. Dit effect wordt nog eens extra versterkt door de diagonalen en de flinke afname in de hoogte van de zuilen naarmate deze verder naar achteren staan. De diepte van de loggia verhoudt zich vreemd tot het gebouw rechts. Dit bouwwerk blijkt bij nadere beschouwing geen onderdeel van de loggia, maar een apart gebouw met een muur die veel te dun is. Kortom, het gebouw van Gozzoli verwart de kijker.

Door de heldere opzet van de ruimte en wijze waarop de figuren op het toneel gezet zijn, is het fresco zo overtuigend. De manier waarop Ghirlandaio de handelingen schildert, draagt in hoge mate bij aan de leesbaarheid. Het thema, de verjaging van Joachim, valt niet alleen direct op, maar maakt ook indruk op de kijker. Joachim wordt door de priester van de trappen geduwd. Hij draait zijn hoofd om en kijkt verbaasd naar de priester terwijl hij zijn offer omklemt dat niet geaccepteerd wordt: het lam. De blik en houding van de priester en zijn geopende lippen die lijken te spreken, verraden een nogal doortastend zo niet agressief optreden. In het midden daar waar alle lijnen verdwijnen is de tweede gebeurtenis in het verhaal te zien. De priester achter het altaar ontvangt met open armen het offerlam. De man van wie het offer wel geaccepteerd wordt, staat in het midden terwijl Joachim uit het centrum gejaagd wordt. Beide verhalen, het accepteren en het afwijzen van het offer, zijn om de middenas gezet. De toekijker, voorbijgangers en de andere deelnemers zijn aan beide kanten van deze gebeurtenissen symmetrisch verdeeld.

.

Domenico Ghirlandaio
‘Verdrijving van Joachim uit de tempel’
1486
Domenico Ghirlandaio 'Verdrijving van Joachim uit de tempel' 1486 Tornabuoni kapel

Gozzoli geeft drie episoden uit het verhaal van de heilige Augustinus binnen één kader weer. Augustinus is te herkennen aan de muts die hij draagt in de drie scènes. Het idee tijd wordt door Gozzoli gesuggereerd door de drie gebeurtenissen op verschillende plekken op het toneel te schilderen. Het is de architectuur die elk verhaal bepaalt: voor en in de loggia en tenslotte voor de arcade van de gang (geheel rechts). Ook hier zijn net als bij Domenico figuren afgebeeld die door gebaren en houdingen ‘spreken’. Doordat Gozzoli’s schilderkunstige ruimte en architectuur onduidelijk zijn en de figuurgroepen niet helder genoeg zijn gedefinieerd, worden de verschillende periodes uit het verhaal niet met elkaar verbonden. Bovendien wordt de volgorde van de drie gebeurtenissen niet duidelijk. Je kunt als kijker het verhaal alleen begrijpen als je het leven van Augustinus kent.

Benozzo Gozzoli
‘Aankomst van Augustinus in Milaan’
1464
Sant’Agostino San Gimignano

De geboorte van Maria

Het interieur waarin de geboorte zich afspeelt, kan zo uit één van de Florentijnse palazzi komen. Vasari beschrijft dit tafereel als volgt:

‘Het tweede tafereel verbeeldt de geboorte van Onze-Lieve-Vrouw, met grote zorg gedaan; onder de verschillende opmerkelijke dingen die Domenico hier tot stand bracht is er, in het perspectivisch weergegeven gebouw, een raam waardoor er licht valt in het vertrek, hetgeen de toeschouwer misleidt. Bovendien bracht hij hier enkele vrouwen aan die – terwijl Anna in bed ligt

en een aantal dames op bezoek heeft – heel voorzichtig de Madonna in bad doen: de een brengt water, een ander zorgt voor de windsels, de een doet dit en de ander weer iets ander iets anders, en terwijl elk zich aan haar taak wijdt, is er een vrouw die het kindje op haar arm draagt en het aan het lachen maakt door gezichten te trekken, met een vrouwelijke gratie een dergelijke schildering werkelijk waardig, nog afgezien van de vele andere uitdrukkingen in alle verschillende figuren.’

Giorgio Vasari, ‘De Levens van de grootste schilders, beeldhouwers en architecten Van Cimabue tot Giorgione’, Contact, Amsterdam, 1990 deel I blz. 251-252 (oorspronkelijke uitgave 1568).

Geboorte van Maria
Ghirlandaio ' Geboorte van Maria' Tornabuoni kapel

De vrolijke dansende en muziek makende putti boven de lambrisering zijn gebaseerd op de cantorie van Donatello en Luca della Robbia die vijftig jaar eerder gemaakt zijn. De belichting van de putti komt niet alleen door de natuurlijke lichtval van de drie gotische vensters in de kapel van rechts, maar ook door een geschilderd raam waar licht naar binnen stroomt. Dit licht dat natuurlijk ook van rechts komt, verdeelt de band met putti in een groep die in de schaduw valt en een tweede die veel licht vangt.

Ghirlandaio detail putti uit Geboorte van Maria Tornabuoni kapel

Onder de voeten van deze putti staat in het Latijn: U geboorte O Maagd en Moeder van God, brengt vreugde in de wereld. Onder deze tekst in de twee buitenste panelen signeerde de schilder met: GRILLANDAI en links de naam van zijn familie: BIGHORDI. Volgens Vasari dankte Ghirlandaio zijn naam aan de ghirlanda: de bloemenkrans. Domenico had als eerste een ghirlanda als hoofdsieraad bedacht voor de dames uit Florence.148 Boven bij de trap is de ontmoeting van de ouders van Maria te zien: Joachim en Anna.

Ghirlandaio
Anna en Joachim
detail geboorte van Maria
Ghirlandaio Anna en Joachim detail geboorte van Maria Tornabuoni kapel fresco

Zij omarmen elkaar liefdevol wetende dat Anna ondanks haar hoge leeftijd en het geweigerde offer van Joachim een kind zal krijgen. Dit is de enige scène waarbij Ghirlandaio nog een tweede verhaal binnen één kader schildert. Dit tweede verhaal, waarbij de Gouden Poort een deur is geworden, is echter wel goed gescheiden van het centrale thema: de geboorte van Maria. Ghirlandaio past hierbij een handige truc toe door twee niveaus in het interieur te schilderen. Hiermee wordt op een tweetal plekken ruimte en tijd geschapen voor de ontmoeting van Joachim en Anna en de geboorte van hun dochter Maria. De schilder plaatst Joachim en Anna niet voor niets hoog en ver boven de voorgrond.

Bovendien zijn de ouders van Maria aanzienlijk kleiner dan de figuren in De geboorte van Maria die later plaatsvond. Alleen de halo en de kledij (wel een andere kleur) van Anna worden herhaald. Door dit alles maakt Ghirlandaio de kijker duidelijk wat zijn centrale thema is. Ludovica Tornabuoni loopt langzaam met haar gevolg naar het pasgeboren kind.Haar kaarsrechte houding en het prachtige rijke brokaten gewaad lijken wel een menselijke variant op de rijk versierde pijlers. De knielende vrouw bij het kind Maria ziet Ludovica binnenkomen

Ludovica Tornabuoni

Ghirlandaio Ludovica Tornabuoni detail uit de geboorte van Maria

Door haar gedraaide hoofd en blik wordt het bijbelse tafereel verbonden met de wereld van de Tornabuoni´s. De plechtige statische houding van de figuren rechts wordt doorbroken door de vrouw links die water in een bekken giet. Haar lichaamshouding, de stand van haar benen, maar vooral de naar achteren wapperende plooien van haar kledij verraden een en al beweging. Ghirlandaio heeft van deze vrouw nog een voorstudie gemaakt.

studietekening Geboorte van Maria
Uffizi
mouseover
Geboorte Johannes de Doper

Deze tekening van tweeëntwintig bij zeventien centimeter laat zien dat Ghirlandaio in de uiteindelijk geschilderde versie toch hier en daar iets afwijkt van zijn voorstudie voornamelijk bij de mouwen en de plooien. Op de tegenoverliggende wand bij de geboorte van Johannes de Doper komt rechts ook een vrouw het vertrek binnen die wat beweging betreft sterk doet denken aan de vrouw die water inschenkt.

Er is nog een studie bewaard gebleven van de hele compositie. Het fresco heeft beduidend minder diepte dan de compositietekening. Waarschijnlijk om meer nadruk op de figuren te leggen. Een diepe ruimte zou teveel afleiden van de figuren in het verhaal. Naast deze studietekening heeft Ghirlandaio nog een karton gemaakt van het hoofd van één van de vrouwen uit het gevolg van Ludovica. Op vele plaatsen in de kapel zijn trouwens kartons gebruikt.149 Ghirlandaio paste bij zijn kartons zelden de zogenaamde spolveri methode toe daar die nogal tijdrovend is. Er moeten dan immers langs de getekende lijnen vele gaatjes in het karton geprikt worden.

compositietekening van de Geboorte van Maria
Maria en kind
British Museum
Londen
Ghirlandaio compositietekening van de Geboorte van Maria British Museum Londen

Vaker kerfde hij met een priem de lijnen op het karton direct door op de gepleisterde wand. Deze minder bewerkelijke methode namen andere schilders, waaronder Signorelli, over. Het hoofd dat nu in Chatwick is, is waarschijnlijk een duplicaat van een gebruikt karton. Een karton werd op een vochtige pleisterlaag gehouden en moest vaak nog in hanteerbare stukken gesneden worden. Zo waren gebruikte kartons altijd verfrommeld, gescheurd en versleten. Het verhaal over Maria wordt vervolgd op de middelste band.

Geboorte van Maria karton
Chatworth Collection
mouseover
Geboorte van Maria karton Chatworth Collection

 

Klik hier voor het vervolg van dag 5