De schilderkunst  in de Santa Maria Novella 9/11

Domenico Ghirlandaio en de Tornabuoni-kapel 3/5

De presentatie van Maria

Ghirlandaio
Presentatie van Maria
Ghirlandaio Presentatie van Maria fresco Tornabuoni

In de presentatie van Maria lijkt de ingewikkelde architectuur het oog af te leiden van het verhaal.150 Toch blijft het wel leesbaar. Precies in het midden snelt de jonge Maria met een boek in haar handen naar boven. De priester ontvangt haar met uitgestoken armen. Joachim en Anna blijven voor de trap staan, terwijl Joachim met zijn hand naar boven wijst. Dit alles maakt de kijker duidelijk wat hier het centrale thema is. De zittende en grotendeels naakte figuur rechts bij de twee oude mannen is uitsluitend geschilderd om een tegenwicht te vormen voor de groep vrouwen links.

In de aangrenzende scène, bij het huwelijk van Maria, is de compositie glashelder. In dit fresco leidt de architectuur niet af van het centrale thema, maar benadrukt het juist. De hele compositie is gericht op Maria en Jozef, terwijl hij haar de huwelijksring om de vinger gaat schuiven. Zij staat direct naast de in het midden geplaatste priester, precies voor de middelste boog. De priester houdt de handen van de verloofden vast, terwijl zij gedrieën aandachtig naar deze symbolische handeling kijken.

Ghirlandaio
Verloving van Maria en Jozef
Ghirlandaio Verloving van Maria en Jozef fresco Tornabuoni

Ghirlandaio heeft hier nog een tekening van gemaakt waarin hij de figuren en hun onderlinge verhouding bestudeert. Elke indicatie van de ruimte waar dit alles zich afspeelt, is weggelaten. Maria en Jozef zijn wel te zien, maar de priester niet. Maria is twee keer getekend. Hieruit blijkt dat Ghirlandaio op zoek was naar de beste houding voor Maria. Het fresco laat prachtig zien welke van de twee Maria’s Ghirlandaio uiteindelijk uitkoos: de Maria die lichtjes vooroverbuigt. Zo’n pose komt meer overeen met die van Jozef, waardoor beiden op gelijke voet worden gesteld. Heel anders dan de houding van de rechtopstaande Maria in de voorstudie direct naast Jozef.

Ghirlandaio
Verloving van Maria
studietekening voor de verloving van Maria
Uffizi

De eerste houding van Maria in de voorstudie lijkt te zijn gebruikt voor de twee vrouwen in het fresco links van Maria. De boze man met zijn arm en gebalde vuist in de lucht van de tekening wordt in het fresco ook iets gewijzigd. De houding van deze man wordt drie keer onder de loep genomen. Op de verso zijde van de studie van Maria en Jozef is een jongen met fluit geschetst. Deze figuur zien we ook terug in het fresco. Hoewel de gebeurtenis door muziek wordt begeleid, is niet iedereen blij. De figuur rechts voor de man met de fluit breekt uit woede zijn tak die niet wilde bloeien. Een andere afgewezen huwelijkskandidaat heft boos zijn vuist op. Volgens het verhaal zou de man wiens tak spontaan bloeide de man van Maria worden. De twee vrouwen links van Maria bespreken en becommentariëren het huwelijk. Aan de zijkanten zijn lopende kinderen te zien. De kleuren van hun kleren komen overeen met die van Maria en Jozef. 

De aanbidding van de drie wijzen, de kindermoord en de dood van Maria

‘In het vijfde tafereel ziet men de wijzen aankomen te Bethlehem, vergezeld van een groot aantal mannen, paarden en dromedarissen, en nog meer: beslist een passend tafereel.’151 Dit fresco op de derde band is door vocht zwaar beschadigd. Maria met haar kind zitten in het midden van een triomfboog. Zo’n boog of de resten ervan moet Ghirlandaio tijdens zijn verblijf in Rome hebben gezien. De jongste koning staat op het punt met de linkerhand zijn kroon af te nemen uit eerbied voor de pasgeborene.

Ghirlandaio
Aanbidding van de drie wijzen
 Ghirlandaio Aanbidding van de drie wijzen Tornabuoni

In zijn andere hand heeft hij een geschenk. De figuren op de voorgrond zijn als groep minder homogeen dan gebruikelijk bij Ghirlandaio en de houdingen van deze figuren zijn nogal stijf. Ook zijn in deze scènes geen portretten geschilderd. Dit alles wijst erop dat Ghirlandaio zijn assistenten hier veel meer de vrije hand heeft gegeven. Op deze hoogte direct onder de lunet waren deze kleine tekortkomingen nauwelijks zichtbaar voor de toeschouwer. De giraf rechts boven in het beeldvlak, is waarschijnlijk de giraf die de Medici cadeau hebben gekregen van een sultan.152

In het aangrenzende fresco schildert Ghirlandaio de dramatische gebeurtenis van de moord op de onschuldige kinderen. Het werk doet op het eerste gezicht denken aan een klassieke afbeelding van een veldslag. Dit wordt nog versterkt omdat Ghirlandaio een Romeinse triomfboog in het midden als achtergrond schildert.

Ghirlandaio
de moord op onschuldige kinderen
Ghirlandaio de moord op onschuldige kinderen fresco Tornabuoni

Ook hier, net als in vele scènes, fungeert de achtergrond als een decor waarvoor het verhaal zich afspeelt. De gruwelijkheden die de soldaten in opdracht van Herodes aanrichten: zij moesten alle jongetjes van twee jaar en jonger doden, worden in vele variaties weergegeven. Zo zijn lichaamsdelen als armen en koppen van de vermoorde baby’s tussen de voeten van de soldaten en moeders op de voorgrond te zien. Met alle macht proberen de vrouwen met hun kinderen aan de slachting te ontsnappen. Als dat niet mogelijk blijkt, probeert één moeder nog wraak te nemen. In de woorden van Vasari:

‘En dan is er nog een soldaat die met geweld een kind heeft weggenomen en het al rennend tegen zijn borst dooddrukt, terwijl men ziet hoe de moeder hem buiten zichzelf van woede bij het haar heeft vastgegrepen, zodat hij zijn rug moet krommen; en de beschouwer ontvangt van deze groep drie prachtige indrukken: eerst is er de dood van

het kind dat men ziet bezwijken, vervolgens de godvergetenheid van de soldaat die plotseling aan zich voelt trekken en zich kennelijk daarvoor wil wreken op dat kind, en ten derde de razernij, smart en verbolgenheid van de moeder die, als zij haar zoontje ziet sterven, ervoor wil zorgen dat de onverlaat niet straffeloos kan heengaan: dit is veeleer iets voor een wijsgeer met een bewonderenswaardig inzicht dan voor een schilder.’

Giorgio Vasari, ‘De levens van de grootste schilders, beeldhouwers en architecten Van Cimabue tot Giorgione’, Contact, Amsterdam, deel I 1992 blz. 252-253 (oorspronkelijke uitgave 1568).

In de lunet eindigt het verhaal over het leven van Maria: zij sterft en wordt in de hemel opgenomen. In het midden op een bed ligt Maria opgebaard, terwijl engelen en heiligen om haar heen staan. Het landschap doet sterk denken aan Toscane met zijn villa´s en steden en dit landschap verdeelt de twee gebeurtenissen. Boven het landschap wordt Maria ten hemel opgenomen. Haar zoon bevindt zich met uitgestrekte armen precies boven haar. Geen van de toeschouwers heeft oog voor wat er zich boven hen afspeelt. Waarschijnlijk heeft Ghirlandaio in deze twee verhalen het schilderwerk volledig overgelaten aan zijn assistenten en leerlingen.153 De Maria is weergeven in een bijna gotische mandorla terwijl de Christus in een vreemd perspectief geschilderd is. De armen van Christus zijn veel te lang en zijn lichaam is te kort. Fouten die de meester zelf nooit maakte.

Ghirlandaio
de dood van Maria en haar Hemelvaart
Ghirlandaio de dood van Maria en haar Hemelvaart fresco Tornabuoni


Klik hier voor het vervolg van dag 5