De schilderkunst  in de Santa Maria Novella  11/11

Domenico Ghirlandaio en de Tornabuoni-kapel 5/5

De prediking van Johannes de Doper, de doop van Christus en het banket van Herodes

In de derde band boven zijn de prediking en de doop van Christus geschilderd. Na de naamgeving zien we Johannes de Doper terwijl hij preekt voor een menigte.

Ghirlandaio
De prediking van Johannes de Doper
 Ghirlandaio De prediking van Johannes de Doper fresco Tornabuoni

Johannes staat precies in het midden op een rotsblok terwijl hij spreekt over de komst van Christus. Achter Johannes links en hoog in het beeldvlak zien wij Christus afgebeeld terwijl hij er aan komt lopen. Hiermee worden de twee geschilderde verhalen die aan elkaar grenzen mooi verbonden. Dit geldt niet alleen voor de Christusfiguur, maar ook voor het landschap dat achter de geschilderde architectuur, die elk verhaal inkadert, doorloopt. Ghirlandaio maakt zoals we al gezien vaak hebben gezien, gebruik van klassieke architectuur waaronder triomfbogen zoals in de kindermoord of de aanbidding door de koningen. In de prediking nam hij voor het naakte kind onder de voeten van Johannes een klassiek beeld als voorbeeld.157

In het aangrenzende fresco zien wij Christus opnieuw, maar nu in een centrale positie in het midden. Ghirlandaio maakte gebruik van een eerder werk dat hij rond 1473 in de Sant’Andrea a Brozzi geschilderd had. De figuren in dit vroege werk en in het bijzonder Johannes de Doper en Christus zijn overgenomen van Andrea del Verrocchio.

Domenico Ghirlandaio
Doop van Christus
San Domenico
Sant’Andrea a Brozzi
Domenico Ghirlandaio Doop van Christus San Domenico Sant'Andrea a Brozzi

In de Cappella Maggiore probeert Ghirlandaio Verrocchio te overtreffen. De twee knielende engelen zijn ook duidelijk gebaseerd op de Doop van Johannes van Verrocchio. Deze engelen zijn echter niet van de hand van Verrocchio, maar van zijn leerling: Leonardo da Vinci.

Ghirlandaio
De doop van Christus
inzoomen
Ghirlandaio De doop van Christus Tornabuoni

God de vader en de heilige geest geven hun zegen aan deze doop. Naast Christus worden ook anderen gedoopt. Zo maakt de knielende man naast Johannes zijn rechterschoen los en is de linker rugfiguur al ontkleed: klaar voor de doop. Voor deze naakte dopeling moet Ghirlandaio wel haast gebruik hebben gemaakt van het werk van Masaccio in de Brancacci-kapel. Masaccio schilderde bij zijn doop een soortgelijk naaktfiguur dat enorm bewonderd werd omdat die figuur rilde van de kou.158

Het verhaal over Johannes eindigt in de lunet met het banket van Herodes. Wat er op het feestmaal dat Herodes voor zijn verjaardag gaf, gebeurde, beschrijft de evangelist Marcus als volgt: ‘De dochter van Herodias kwam binnen om voor Herodes en zijn gasten te dansen, wat bij hen erg in de smaak viel. De koning zei tegen het meisje: ‘Vraag me wat je maar wilt, en ik zal het je geven.’En hij bezwoer haar: ‘Wat je ook vraagt, ik zal het je geven, al was het de helft van mijn koninkrijk!’ Ze ging naar haar moeder en vroeg: ‘Wat zal ik vragen?’Haar moeder zei: ‘Het hoofd van Johannes de Doper.’ Haastig ging ze weer naar binnen, stapte recht op de koning af en zei tegen hem: ‘Ik wil dat u me nu meteen op een schaal het hoofd van Johannes de Doper geeft.’ Marcus 6: 22-26 (Nieuwe bijbelvertaling 2004)

Ghirlandaio
Banket van Herodes
Ghirlandaio Banket van Herodes fresco Tornabuoni

Ghirlandaio schildert het moment in het verhaal dat het hoofd van Johannes op een schaal ligt en aan Herodes wordt aangeboden. Dit tot ontzetting van de koning zoals uit zijn gezicht en handen valt af te lezen. Ghirlandaio houdt zich niet aan het contract. Afgesproken was dat hij niet alleen het feest zou schilderen, maar ook de onthoofding zelf.159 Links achter de tafel spelen muzikanten terwijl Salome op de voorgrond danst. Lang niet iedereen heeft door welk gruwelijk geschenk Salome krijgt. De gasten dragen eigentijdse kledij. De dwerg met zijn kleine staf treedt hier op als hofnar. Iets wat in het Florence uit de tijd van Ghirlandaio ook gebruikelijk was.

De feestmaaltijd is in een grote uitbundig gedecoreerde klassieke ruimte. De geschilderde tongewelven met cassetten in de zijbeuken vind je terug in de basiliek van Constantijn op het Forum Romanum. De zuilen met hun impostblokken zijn gebaseerd op de zuilen van Brunelleschi in de San Lorenzo en de Santo Spirito. Naast de klassieke en eigentijdse architectuur heeft Ghirlandaio ook gebruik gemaakt van het werk van Fra Filippo Lippi. Tussen 1452 en 1466 schilderde Lippi in Prato ook een feestmaal van Herodes. De opzet, de tafel met schalen, het fruit en de dansende Salome tegelijk met het aanbieden van het hoofd van Johannes keren terug in het fresco van Ghirlandaio.

Fra Filippino Lippi
Banket van Herodes 1452-1465
Duomo Prato
Fra Filippino Lippi Banket van Herodes 1452-1465 Duomo Prato

 

De kruisgewelven, de wand bij het altaar en het altaarstuk

Boven in de vier velden van het kruisribgewelf zijn de evangelisten weergegeven. De wand met het altaar heeft drie gebrandschilderde ramen. Hiernaast aan de onderzijde zijn Giovanni links van het raam en zijn vrouw rechts ervan te zien. Hierboven is rechts Johannes in de woestijn geschilderd en links een Aankondiging. Het muurvlak wordt beëindigd met twee verhalen uit het leven van Dominicus, wat in deze hoofdkerk van de Dominicanen een voor de hand liggende keus is. Geheel boven in de lunet is de Kroning van Maria te zien.

Giovanni Tornabuoni           Francesca Pitti-Tornabuoni
Ghirlandaio Giovanni Tornabuoni fresco Ghirlandaio   Francesca Pitti-Tornabuoni

In de achterwand zijn drie gebrandschilderde ramen die ontworpen zijn door Ghirlandaio. In de glas in lood vensters zijn gebeurtenissen uit het leven van Maria en de heilige Dominicus te zien. De hemelvaart van Maria is in het midden geheel boven te zien (voor meer afbeeldingen van de ramen zie Wikipedia).

 Ghirlandaio
Maria Hemelvaart
achterwand
  Ghirlandaio Maria Hemelvaart achterwand Tornabuoni fresco
gebrandschilderde ramen
Tornabuoni kapel gebrandschilderde ramen

Ghirlandaio schilderde ook een groot altaarstuk. Dit nu bevindt zich niet meer op zijn oorspronkelijke plaats zoals in de Sassettti kapel. Het altaarstuk, een triptiek, is in 1816 uit elkaar gehaald. Een deel van de voorzijde is tegenwoordig in München te zien (Alte Pinacotheek) en de achterzijde, een Verrijzenis, in Berlijn (zie Wikipedia).

Ghirlandaio
Pala Tornabuoni
 mogelijke reconstructie
middenpaneel van altaarstuk 1490-1496
Alte Pinakothek
München

De opening van de Tornabuoni-kapel voor het publiek

In vier jaar tijd tussen 1486 en 1490 is de kapel geschilderd tot grote tevredenheid van de Tornabuoni’s. Zo’n immens karwei was alleen mogelijk als de kunstenaar beschikte over een groot atelier en de hulp van zijn broers, zwager, assistenten en meerdere leerlingen (in dit geval zelfs de jonge Michelangelo). De familie Ricci was absoluut niet tevreden integendeel zij was geschokt toen de kapel voor het publiek geopend werd. Volgens hen had Giovanni Tornabuoni zich niet aan de afspraken over het familiewapen gehouden toen hij de rechten van hen had gekocht.

‘Maar bij de onthulling van de kapel had men de poppen aan het dansen, want met veel misbaar zochten de heren Ricci naar hun wapen, en toen ze dat niet vonden, gingen ze ten slotte met hun contract naar de Raad van Acht. Waarop de Tornabuoni erop wezen dat het wapen op de meest in het oog springende, eervolste plaats was aangebracht; en hoewel de anderen uitriepen dat het daar [op het frontispice onder een boog die de top van dat paneel vormt, bracht hij een onbenullig schildje aan van de Ricci] niet te zien was, kregen ze te horen dat ze ongelijk hadden, want omdat Giovanni het had laten aanbrengen op een zo eervolle plaats, namelijk vlak bij het Allerheiligst Sacrament, moesten zij zich daarmee tevreden stellen.’

Giorgio Vasari, ‘De levens van de grootste schilders, beeldhouwers en architecten Van Cimabue tot Giorgione’, Contact, Amsterdam, deel I 1992 blz. 250-251 (oorspronkelijke uitgave 1568).

Klik hier voor het vervolg van dag 5