De Brancacci kapel: Masolino, Masaccio en Filippino Lippi (Santa Maria del Carmine) 3/6

De fresco’’s in de kapel van Brancacci

Brancacci kapel
Brancacci kapel Santa Felicita Florence

foto: The Ellis School

Video hoorcollege professor Vida Hull (22.31 –  102.49 minuten)

Plattegrond van de frescocyclus

a. Verdrijving uit het Paradijs (Masaccio) 
b. Paulus bezoekt Petrus in de gevangenis (Filippino Lippi) 
c. Cijnspenning (Masaccio) 
d. Opwekking van de zoon van Theophilus (Masaccio) 
e. Preek van Petrus (Masolino)
f. Petrus geneest met zijn schaduw (Masaccio)
g. Petrus doopt (Masaccio)
h. Het geven van aalmoezen (Masaccio)
i.  De genezing van de kreupele en de opwekking van Tabita (Masolino en Masaccio?)
j.  Dispuut met Simon Magus en de kruisiging van Petrus (Filippino Lippi)
k.  Zondeval (Masolino)
l.  Petrus wordt uit de gevangenis bevrijd (Filippino Lippi)

De zondeval en de verdrijving uit het Paradijs

Masolino schilderde de zondeval en Masaccio de verdrijving uit het Paradijs. Deze scènes worden vaak met elkaar vergeleken om duidelijk te maken hoe groot het verschil in stijl is tussen beide kunstenaars. De elegante en rustige figuren die Masolino schilderde, verschillen sterk van die van Masaccio. Zo houdt Eva haar arm om de boom terwijl de menselijke kop van de slang probeert haar aandacht te trekken. De wijze waarop de stand van de voeten wordt geschilderd door Masolino is niet realistisch: zo sta je niet. De jonge schilder Masaccio laat zijn Eva en Adam wel echt staan. Zo staat de rechtervoet van Adam nog op de drempel van de poort. De oudere Masolino (1384-1447) staat met zijn stijl dichter bij het einde van de gotische traditie. Masaccio (1401-1428) daarentegen schildert in de nieuwe stijl: de Renaissance.

 Verdrijving uit het paradijs
detail
Video Khan Academy (4.59 minuten)
Masaccio
mouseover
Zondeval
detail
Masolino
mouseover

Van rust en sierlijkheid is in de verdrijving absoluut geen sprake, integendeel. De engel komt in volle vaart, dreigend en dwingend met een zwaard in zijn hand aangevlogen terwijl hij met zijn linkerhand de vluchtende Adam en Eva het Paradijs uit dirigeert. Geen God zoals vaak te zien is in middeleeuwse manuscripten, maar alleen lichtstralen die doen denken aan de donderende stem van de Heer. Licht valt op beide figuren, licht dat bovendien ook werkelijk van rechts door de vensters naar binnen stroomt. De parallel lopende donkere schaduwen van Eva en Adam kondigen een sombere toekomst aan. Adam loopt voorovergebogen en bedekt met zijn handen zijn gezicht. Eva heeft haar hoofd naar achteren gegooid, haar mond is geopend alsof zij haar wanhoop uitschreeuwt. Hier is sprake van lijden, angst en vertwijfeling.

Verdrijving uit het Paradijs
Middeleeuwen en Masaccio
mouseover

Er zijn vele suggesties gedaan op welke visuele bronnen Masaccio zich baseert voor zijn figuren. Zo wordt ondermeer Brunelleschi’’s paneel genoemd dat hij voor de competitie voor de deuren van het Baptisterium maakte. De geopende mond van Izaak, die op het punt staat door zijn vader te worden gedood, stond model voor Masaccio’’s Eva. Voor haar houding wordt vaak gewezen naar Giovanni Pisano en de Venus Prudentia (een kopie naar een klassiek beeld in het Uffizi). Toch is er een opmerkelijk verschil de Eva van Masaccio lijdt echt en is vertwijfeld. Ook voor de figuur van Adam zijn vele voorbeelden genoemd. Zo lijkt de kop van de gekruisigde Christus van Donatello (Santa Croce) veel op die van Adam.

Adam
Kruisbeeld Donatello
mouseover
Eva
offer van Isaak
Brunelleschi
mouseover
Masaccio hoofd Adam Verdrijving uit het Paradijs Masaccio hoofd Eva detail uit Verdrijving uit het Paradijs

Beide fresco’’s, de zondeval en de verdrijving uit het Paradijs, waren oorspronkelijk hoger. Dit is nu nog goed te zien als je naar het aangrenzende deel kijkt. Na de restauratie van 1983-1989 zijn de bladeren die in de zeventiende eeuw zijn aangebracht weer verwijderd. De fresco’’s vooral de verdrijving uit het Paradijs bleken in slechte staat te zijn. Het grote kleurverschil in blauw bij de figuur Adam is niet te wijten aan een fout van de schilder. Masaccio heeft zijn kleuren in het dagdeel van Adam niet anders gemengd dan in de rest. Het verschil is eenvoudig te verklaren doordat de originele kleuren verdwenen zijn.176

 

De cijnspenning

Bij de opzet van het formaat van de verschillende scènes is gekozen voor vier brede liggende formaten op de zijwanden. Dit had Ghiberti bij zijn tweede paar voor het Baptisterium ook gedaan. Hij deed dit heel anders dan bij zijn eerste deur, waarbij hij met maar liefst achtentwintig kaders, in de vorm van een gotische vierpas, werkte.

Cijnspenning
Video Cijnspenning Khan Academy (8.03 minuten)

Masaccio Cijnspenning Brancacci kapel

Binnen dit kader kon Ghiberti zijn verhaal vertellen. Bij de zogenaamde ‘gouden poort’, zijn tweede deur, had hij slechts tien kaders, zij het dat deze aanmerkelijk groter waren dan de vierpassen. Zo’n breed liggend formaat heeft grote voordelen, maar ook nadelen. Het voordeel is dat de kunstenaar een ruim podium heeft waarop hij zijn figuren, de gebouwen en het landschap kan schilderen. Bovendien sluit zo’’n breed formaat ook aan bij de wijze waarop wij mensen kijken. Het grote probleem ontstaat als de kunstenaar veel verhalen moet afbeelden in een beperkt aantal kaders. In de Brancacci kapel zijn slechts tien kaders beschikbaar voor de vele verhalen (oorspronkelijk zestien zonder het gewelf). Hoe dit op te lossen? Ghiberti beeldde vier scènes uit het scheppingsverhaal in één paneel af zoals je hieronder kunt zien. Masaccio koos een andere oplossing.

Ghiberti
Schepping Adam en Eva, Zondeval en Verdrijving uit het paradijs
paneel van de Gouden Poort

Hij gebruikte de simultaanmethode. Dit betekent dat door één figuur in de voorstelling meerdere keren af te beelden je daarmee ook een tijdsverloop introduceert. Zo zie je de belastingophaler twee keer. De eerste keer als hij Christus verzoekt om belasting te betalen en de tweede keer, later in het verhaal, staat hij bij de poort en ontvangt het geld. Petrus zien we precies zoals de evangelist Matteüs (17: 27 nieuwe bijbel vertaling 2004) het beschrijft: ‘ga naar het meer, werp daar je hengel uit en haal de vis die het eerst bijt van de haak. Als je zijn bek opent, zul je een vierdrachmenstuk vinden. Neem dat mee en betaal hun voor ons allebei.’

Christus die tot Petrus spreekt dat hij een vis moet gaan vangen, zien wij links van het midden. Petrus moet wat verbaasd hebben opgekeken van de woorden van Christus gezien zijn gefronste wenkbrauwen. De linkerhand van Petrus gebaart dat hij zal doen wat er van hem gevraagd wordt. De andere hand van Petrus wijst naar de zee waar het verhaal verder gaat. Links is Petrus te zien terwijl hij het vierdrachemenstuk uit de bek van de vis haalt. Het geldstuk is trouwens sinds de grote restauratie weer te zien. Rechts zien we opnieuw Petrus als hij betaalt. Petrus is hier ook een symbool van de kerk. Omdat hij betaalt, erkent de kerk dat zij aan de staat belasting moet betalen. De cijnspenning zou ook nog een protest zijn tegen de invoering in 1425 en 1427 van een nieuwe belasting, de catasto, in Florence. Felice de Brancacci was fel tegen deze belasting.177

Het verhaal is ondanks de zeventien levensgrote figuren goed leesbaar. Het landschap als een rustige achtergrond leidt niet af van het verhaal. Het douanehuis rechts doet denken aan de loggia die Donatello eerder gehakt heeft in de predella bij zijn Sint-Joris. De lijnen van de dakranden, de kordonlijsten en de treden van de trap komen bij het gezicht van Christus bij elkaar. Hiermee wordt het oog van de kijker al snel naar het begin van het verhaal gedirigeerd. Christus staat niet in het midden van het beeldvlak, maar links daarvan. Over de opzet moet goed nagedacht zijn. Zo is de cijnspenning precies zes keer zo breed als de aangrenzende verdrijving uit het paradijs. Verder beslaat de groep apostelen rond Christus precies de helft van het geheel. Terwijl het gedeelte waar Petrus geld uit de bek van de vis haalt exact het éénzesde deel van de cijnspenning is.

Drie keer Petrus in de Cijnspenning
 

 

Masaccio
Cijnspenning
perspectieftekening met verdwijnpunt
mouseover

Het rechterdeel waar Petrus het geld aan de belastingophaler betaalt, beslaat tweezesde deel van dit fresco.178 Het heidense karakter van de belastingbetaler die alleen in het rechterdeel van de compositie te zien is, wordt door zijn Romeins tuniek onderstreept. Khan Academy video: Masaccio Cijnspenning ( minuten).

De figuren staat stevig op de grond zeker als je dit vergelijkt met manier waarop de Adam en Eva van Masolino staan. Om dit te kunnen bereiken, heeft Masaccio bij het schilderen van zijn figuren gebruik gemaakt van een handig hulpmiddel, namelijk door loodlijnen in de intonaco te krassen. Deze lijnen beginnen iets boven de hoofden en zijn precies op de as van de figuren gezet tot aan de hiel van de voet van het standbeen. Deze manier om de staande figuren op overtuigende wijze te schilderen is door Masaccio als eerste gebruikt. Dit werd later de gangbare methode in de schildersateliers.179

Zondeval Masolino
Petrus
(detail Cijnspenning)
Masaccio
mouseover

 

Petrus wekt de zoon van Theophilus tot leven en wordt de eerste bisschop van Antiochië

Dit fresco is ook gebaseerd op de Legenda Aurea.180 Volgens de Voragine was Petrus in Antiochië aan het preken en werd in opdracht van de Romeinse gouverneur, Theophilus, gevangen genomen. Hij kreeg geen water en brood in de gevangenis. Paulus zocht Petrus in de gevangenis op. Dit verhaal heeft Filippino Lippi na 1481 direct naast en voor het verhaal dat zich Antiochië afspeelde, geschilderd. Paulus vroeg Theophilus om Petrus vrij te laten. De gouverneur stemde daarmee in op één voorwaarde: Petrus moest zijn zoon, die al veertien jaar dood was, tot leven wekken. Dit is wat Masaccio in het midden van zijn fresco laat zien. De botten naast de jongen, die net tot leven is gekomen, maken duidelijk dat hij vele jaren dood was. De gouverneur bekeerde zich net als de inwoners van de stad tot het enige ware geloof: het christendom.

Opwekking van de zoon van Theophilus

Zij bouwden een kerk en Petrus werd tot bisschop benoemd. Rechts zit Petrus voor de kerk op een troon. Hij zit natuurlijk wel hoger dan de Romeinse gouverneur links. Ook in dit fresco wordt Petrus vaker afgebeeld, maar ook Theophilus is te zien. Links op de troon met de staf en de bol in zijn hand en rechts op de grond knielend voor de bisschop Petrus. De geestelijke macht is immers hoger dan de wereldlijke, en zoiets moet in een kerk als de Carmine natuurlijk aan de gelovige duidelijk gemaakt worden.

Petrus op zijn troon
Theophilus knielt voor Petrus op zijn troon
mouseover

Portretten van tijdgenoten in de opwekking van Theophilus en de Sagra

De kerkbezoeker moet hebben opgekeken van de vele tijdgenoten die hij of zij zag. Zo zie je niet alleen Masaccio, maar ook Brunelleschi, Alberti en Masolino. De leden van de familie Brancacci waaronder Felice, waren oorspronkelijk ook geportretteerd. Na de verbanning van de familie Brancacci uit Florence in 1435, zijn de portretten in opdracht van de Medici in de opwekking van de zoon van Theophilus verwijderd of door andere gezichten overgeschilderd.181

kopie van Sagra van Masaccio
laat zestiende eeuw
Uffizi

Op 19 april 1422 namen Masaccio, Brunelleschi, Donatello en Masolino deel aan een feestelijke processie, die in rijen van vijf en zes voortschreed over het plein voor de Santa Maria del Carmine. Later heeft Masaccio deze processie vereeuwigd en wel in de kloostergang boven de deur die naar het klooster leidde. Volgens Vasari was dit de bron voor de latere portretten in de kapel van Brancacci.

Sagra Masaccio reconstructie Santa Felicita

Dit fresco in terra verde (groene kleuren) is in de zeventiende eeuw vernietigd. Vasari is lovend over de Sagra. Hij schrijft het volgende over dit wijdingsfeest:

‘[..] zoals het heeft plaatsgevonden, en hij portretteerde daarbij talloze burgers die gehuld in mantel en kap de processie volgen, onder wie Filippo Brunelleschi op klompen, Donatello, Masolino da Panicale, die zijn leermeester was geweest, Antonio Brancacci, die hem opdracht had gegeven voor de kapel, Niccolò da Uzzano, Giovanni di Bicci de ’Medici en Bartolomeo Valori, die allen, ook door zijn hand, staan afgebeeld [……]
tekening naar Massaccio’s Sagra
16e eeuw
geheel

Deze schildering is werkelijk van een grote volmaaktheid, daar Masaccio erin is geslaagd deze mensen heel goed en ordelijk neer te zetten op het door het plein gevormde vlak, in rijen van vijf of zes, en hij heeft ze zo oordeelkundig naar evenredigheid kleiner gemaakt, dat het voorwaar een wonder is: net zoals het oog het waarneemt; en vooral ziet men met welk onderscheidingsvermogen Masaccio deze mannen schilderde, als leefden ze: hij heeft ze niet allemaal even groot gemaakt, maar een onderscheid aangebracht tussen hen die kort en dik, en hen die lang en dun zijn, en allen staan zij met de voeten op de grond, in zo goede verkortingen naarmate de rijen verlopen, dat het net de werkelijkheid is.’

Giorgio Vasari, ‘De levens van de grootste schilders, beeldhouwers en architecten Van Cimabue tot Giorgione’, Contact, Amsterdam, 1992 deel I 153

Processie ter ere van Maria van Carmine in Putignano en het beeld van Maria
mouseover
Processie ter ere van Maria van Carmine in Putignano

foto’s: bizob

In de kapel plaatst Masaccio voor het eerst zover bekend tijdgenoten in een religieus verhaal. Alberti (zelfportret) die ook in de opwekking te zien is, was trouwens zeer enthousiast over het werk van Masaccio. Zo schrijft hij in zijn boek uit 1436 over de schilderkunst (Italiaanse versie) als hij na lange tijd in Florence terugkomt:

‘[……] begreep ik dat velen, maar vooral jij, Filippo [Brunelleschi], en onze boezemvriend Donatello, en anderen zoals Nencio [Ghiberti], Luca [della Robbia] en Masaccio, voor iedere lovenswaardige zaak een talent hebben dat niet onderdoet voor dat van degenen die in de oudheid in deze kunsten beroemd zijn geweest.’182

Niet onderdoen voor de Oudheid was het grootste compliment dat je in de Renaissance kon krijgen.

Masaccio heeft zichzelf afgebeeld: rechts bij de openstaande deur. Hij kijkt de toeschouwer aan. Direct naast en voor hem staat Alberti en hierachter met hoofddeksel Brunelleschi. Het hoofd van de man rechts van Masaccio is van Masolino. Verder is aan de andere zijde, links dus, Theophilus op de troon een portret van Giangaleazzo Visconti die in 1402 stierf. De man die beneden hem zit, is Coluccio Salutati.183

v.l.n.r.
Masolino, Masaccio, Alberti en Brunelleschi
v.l.n.r: Masolino, Masaccio, Alberti en Brunelleschi detail uit: 'Opwekking zoon van Theophilus' Brancacci kapel

De gewoonte om tijdgenoten in een religieuze voorstelling te schilderen, werd na dit werk gangbaar in Florence. In de Brancacci kapel is dit al te zien bij Filippino Lippi. Hij heeft zichzelf na 1481 geportretteerd in de kruisiging van Petrus precies tegenover de opwekking van de zoon van Theophilus. Lippi kijkt net als Masaccio de kijker aan. Veel andere schilders zouden het voorbeeld van Masaccio volgen zoals goed te zien bij de fresco’’s van Ghirlandaio in de kapel van Tornabuoni.

Filippino  Lippi
zelfportret
Dispuut Magus en Kruisiging Petrus
detail
Filippino Lippi zelfportret Dispuut Magus en Kruisiging Petrus Brancacci kapel

Volgens Vasari stierf Masaccio voor hij het werk aan De opwekking af had. Het is later, na 1481, door Filippino Lippi voltooid.184 De ingrijpende restauratie van 1983-1989 heeft wat dit betreft een flink aantal gegevens aan het licht gebracht. Duidelijk is dat de vijf figuren geheel links van de hand van Lippi zijn.

portretten
detail uit de Opwekking van de zoon van Theophylus
Filippino Lippi (vier koppen) en Masaccio (alleen de tweede man van rechts)
portretten detail uit de Opwekking van de zoon van Theophylus Brancacci kapel

Met uitzondering van de man van wie alleen het hoofd te zien is dat nog wel door Masaccio is geschilderd. Lippi heeft wel vergeten deze man nog voeten te geven. Hierdoor zien wij nu vijf mannen met acht voeten. In het midden van de compositie zijn onder meer de rechter voorarm, het lichaam van de knielende Paulus en vele figuren ten voeten uit door Lippi geschilderd.185

 

Opwekking van de zoon van Theophilus
portretten Karmelieten
Opwekking van de zoon van Theophilus
portret Karmeliet
 Opwekking van de zoon van Theophilus portretten Karmelieten Brancacci kapel  Opwekking van de zoon van Theophilus portretten Karmelieten Brancacci kapel

De stelling van de kunsthistoricus Spike, die een monografie over Masaccio geschreven heeft, is dat Filippino Lippi veel meer heeft geschilderd dan tot nu is aangenomen. Sterker nog Lippi heeft de originele compositie van Masaccio niet intact gelaten zoals hier onder in de mouseover te zien is.186

these van Spike
werk van Lippi
mouseover
Opwekking van de zoon van Theophilus Brancacci kapel

Een belangrijk argument van Spike is het verdwijnpunt van het perspectief. Niet de zoon noch Petrus is het verdwijnpunt van de perspectieflijnen, maar een toevallige toeschouwer. Wat gezien de andere werken van Masaccio onaannemelijk is. Zo verdwijnen de lijnen van het dak en de treden van de trap in de cijnspenning bij het hoofd van Christus omdat hier het verhaal begint. Vermoedelijk heeft Masaccio een verdwijnpunt genomen bij een poort of landschap tussen de twee verhalen in: de opwekking van de zoon van Theophilus en Petrus op de troon. Hiermee zouden beide verhalen op een logische en goed leesbare wijze uit elkaar worden gehouden.187

Klik hier voor het vervolg van dag 5