De schilderkunst in de Santa Croce 3/6

Taddeo Gaddi in de Baroncelli-kapel in de Santa Croce 1/2

Klik hier voor een overzicht van de Santa Croce: architectuur, beeldhouw- en schilderkunst.

Taddeo waarschijnlijk geboren in dertienhonderd in Florence leerde het schildersvak al vroeg van zijn vader: Gaddo Gaddi. Hij gaat in de leer bij Giotto, bij wie hij vierentwintig jaar blijft als assistent, althans volgens Cennino Cennini die een handboek voor schilders had geschreven.43 Taddeo Gaddi had een belangrijke positie in het schildersatelier van Giotto.Toch werkte hij ook buiten het atelier van Giotto om. Zijn zoon Agnolo Gaddi schilderde later ook nog fresco’s in de koorkapel in de Santa Croce (Hier te zien bij Web Gallery of Art). De fresco’s voor de grafkapel van rijke familie Baroncelli maakte Gaddi nog tijdens het leven van Giotto.

Voor vele afbeeldingen van de Baroncelli kapel zie Wikipedia Italiaans.

Baroncelli-kapel
voorzijde
altaarwand
Taddeo Gaddi Baroncelli kapel S. Croce

Foto: jean louis mazieres

De Baroncelli-kapel is nooit zoals de Peruzzi- en Bardi kapellen met de witkwast overgeschilderd. Wel was er in 1961 een grootscheepse restauratie. Hierbij zijn enkele later geschilderde delen verwijderd. Deze plekken zijn opengelaten. De originele toestand moet aanzienlijk kleurrijker zijn geweest. Veel van de a secco opgebrachte kleuren zijn afgebladderd. Dit is goed te zien op de westmuur bij de ontmoeting van Joachim en Anna en de geboorte van Maria. Toch is het geheel veel beter bewaard dan de fresco’s van Giotto in de Santa Croce.

De grafkapel is gewijd aan Maria en dat wordt natuurlijk aan de kerkbezoekers duidelijk gemaakt. Zo zijn verhalen van Maria op de oostelijke muur, de aangrenzende zuidzijde met het altaar en het glas in loodraam afgebeeld. Het hele iconografische programma is erg uitgebreid. Aan de voorzijde zijn fresco’s, in de bogen, maar ook op worden onder meer de deugden, profeten, figuren uit het Oude Testament en de evangelisten weergegeven.

linkerwand
gewelven 
Taddeo Gaddi Baroncelli kapel S. Croce

Foto: CJ74

De weigering van het offer van Joachim

Boven in de lunet begint het verhaal met de ouders van Maria: Joachim en Anna. In het linkerdeel van de lunet wordt Joachim uit de tempel verdreven en rechts is de aankondiging aan Joachim. Taddeo baseert zich op de teksten van Jacobus de Voragine in zijn Legenda Aurea. Hier is te lezen: ‘een priester zag hem en stuurde hem de tempel uit terwijl hij hem een fikse uitbrander gaf dat hij zo dicht bij het altaar van God durfde te komen.’ Joachim houdt het lam dat hij wilde offeren nog tegen zich aangedrukt, terwijl hij wegvlucht en achterom kijkt naar de priester. Giotto, die dit verhaal al eerder geschilderd had in de Arenakapel te Padua, gebruikte alleen rudimentaire vormen om een tempel aan te duiden.

Taddeo Gaddi
weigering van het offer van Joachim
Giotto
Taddeo Gaddi Baroncelli kapel S. Croce weigering van het offer van Joachim

Taddeo schildert een echte tempel waarbij, aldus kunsthistoricus Gardner, al rekening is gehouden met waar de kijker in de kapel staat: di sotto in su.44 Het perspectief klopt echter niet. Het altaar in de tempel is uiterst merkwaardig als je dit vergelijkt met de ruimte waarin het staat. Ook de vloer van de tempel is niet juist. De verschillende houdingen van de drie figuren direct rechts van het altaar doen denken aan ‘de Hemelvaart van Johannes’ in de naburige Peruzzi-kapel. De achterste figuur, een priester, staat rechtop. De figuur voor hem staat licht voorovergebogen terwijl de voorste figuur bijna ligt.

weigering offer van Joachim en de aankondiging
Taddeo Gaddi Baroncelli kapel S. Croce weigering van het offer van Joachim en de aankondiging

Gelukkig voor Joachim loopt het goed af zoals te zien is in het rechterdeel van de lunet. Hij mocht dan wel geen offer aanbieden in de hoop dat zijn vrouw zwanger zou raken, maar de engel kondigt hem de blijde boodschap aan. Net als Giotto is ook Taddeo een goede verteller. Met enkele simpele houdingen, gebaren en blikrichtingen wordt glashelder waar het hier om gaat. De herder maakt zijn metgezel duidelijk welke belangrijke goddelijke ingreep er plaats heeft. Hij wijst met zijn hand naar Joachim terwijl hij de andere herder aankijkt. De engel die met uitgestrekte arm op Joachim aankomt vliegen, maakt in één oogopslag duidelijk wat er gebeurt. De herder bij de dieren heeft niets door. Dit geldt ook voor de beesten op één na. De hond richt zijn kop op en kijkt naar boven naar de engel. Onder de lunet zijn twee scènes geschilderd en wel: de ontmoeting bij de gouden poort en rechts daarvan de geboorte van Maria.

Ontmoeting bij de gouden poort en de geboorte van Maria

Nadat Joachim van de engel vernomen had, dat zijn vrouw in verwachting was, zocht hij haar op. Bij de poort ontmoeten ze elkaar. Ook hier is onmiddellijk te zien waar het om draait. De vrouw direct achter Anna maakt de twee andere vrouwen met haar duim duidelijk wat er gebeurt. Anna en Joachim staan in het midden van het beeldvlak. Taddeo schildert het moment vóór de omarming. De leermeester van Taddeo, Giotto, die in Padua hetzelfde verhaal geschilderd heeft, gaf juist de omarming weer. Een vergelijking tussen deze twee fresco’s met hetzelfde onderwerp laat zien waarom Taddeo zijn leermeester nimmer overtroffen heeft. Diep menselijke emoties weet Giotto op eenvoudige en doeltreffende wijze te schilderen. Dit is iets waar Taddeo niet in slaagt. Zo doet de wijze waarop de Anna en Joachim op elkaar afkomen nogal vreemd aan. Het lijkt alsof hun hoofden tegen elkaar zullen gaan botsen.

Taddeo Gaddi
Ontmoeting Joachim en Anna
Taddeo Gaddi Ontmoeting Joachim en Anna bij de poort Baroncelli-kapel

Heel anders bij Giotto waar het echtpaar in een intiem moment van diep geluk elkander omhelst. Ook de reacties van de omstanders krijgt bij Giotto een complexe psychologische lading. De oude vrouw wendt bescheiden haar hoofd af, maar de vier andere jongere vrouwen vergapen zich ongegeneerd aan deze ontmoeting. De volgende stap, het roddelen, lijkt al in de lucht te hangen. Hierbij vergeleken zijn de drie vrouwen van Taddeo bij de gouden poort meer toevallige toeschouwers of figuranten die geen enkele emotie tonen.

Taddeo Gaddi Giotto
Taddeo Gaddi Baroncelli kapel S. Croce detail: vrouwen uit: Ontmoeting Joachim en Anna

Ook de reacties van de omstanders krijgt bij Giotto een complexe psychologische lading. De oude vrouw wendt bescheiden haar hoofd af, maar de vier andere jongere vrouwen vergapen zich ongegeneerd aan deze ontmoeting. De volgende stap, het roddelen, lijkt al in de lucht te hangen. Hierbij vergeleken zijn de drie vrouwen van Taddeo bij de gouden poort meer toevallige toeschouwers of figuranten die geen enkele emotie tonen

ontmoeting bij de gouden poort
Giotto en Taddeo Gaddi
mouseover
Taddeo Gaddi Ontmoeting bij de poort Joachim en Anna detail Baroncelli kapel

Het antwoord op de vraag waarom Giotto de omhelzing van Joachim en Anna laat zien en Taddeo dit niet doet ligt waarschijnlijk in de bron die Taddeo gebruikte: de Legenda Aurea. In dit werk staat over de ontmoeting van de ouders van Maria te lezen dat zij van ‘gezicht tot gezicht hun vreugde deelden.’46 De Franciscanen van de Santa Croce gaven Taddeo wat dit betreft waarschijnlijk niet de vrije hand. Volgens de kunsthistoricus, Meiss, deed Taddeo dit omdat zo de onbevlekte ontvangenis duidelijk wordt benadrukt.47 Bij Giotto leidt de innige omhelzing teveel af van de goddelijke ingreep. De orde der Franciscanen benadrukte in die tijd het dogma van de onbevlekte ontvangenis.

Een ander opvallend verschil is dat Taddeo de ontmoeting voor een stadsmuur plaats. Dit nu is wat Giotto in de Peruzzi -en Bardi-kapel ook deed zoals bij de opwekking van Drusiana of in de dood van Franciscus. Het schilderwerk in de Peruzzi-kapel vond trouwens plaats op het moment dat de kapel van Baroncelli in aanbouw was. Zowel Giotto als Taddeo plaatsen de figuren zo dat ze op een fries lijken. Ondanks deze overeenkomst is er toch een opmerkelijk verschil. Waar Giotto het oog van de kijker naar de centrale figuren leidt en de achtergrond weinig aandacht vraagt, kijk je bij Taddeo al snel naar de gedetailleerd uitgewerkte stad erachter. Volgens de auteur, Janson-La Palme, is wat dit betreft Taddeo sterk beïnvloed door Pietro Lorenzetti met zijn intocht in Jeruzalem.45

Op handige wijze wordt de aangrenzende scène waar de geboorte van Maria te zien is, afgescheiden van de ontmoeting. De figuren worden, slechts van elkaar gescheiden door een geschilderde zuil, als het ware spiegelbeeldig in beide scènes weergegeven. Hierdoor is de overgang van het ene naar het andere verhaal probleemloos te lezen.

De vrouwen nemen je mee naar de centrale gebeurtenis: de geboorte van Maria. Helaas heeft deze scène in de tijd het meest te lijden gehad. Zoals al eerder vermeld, zijn de later geschilderde delen bij de restauratie in 1961 weer verwijderd. Hierdoor zijn er aantal grote kale plekken. Zo is bijvoorbeeld Anna op haar bed helaas niet meer te zien. De ruimte waarin Taddeo de figuren plaatst, heeft hij overgenomen van de frescocyclus die Giotto in Padua schilderde. Gebouwen lijken op poppenhuizen net als bij Giotto’s, ‘Aankondiging aan Anna’, waarbij de voorkant is weggehaald zodat je naar binnen kunt kijken.

Geboorte van Maria
Taddeo Gaddi fresco 'Geboorte van Maria' Baroncelli kapel

De presentatie van Maria en haar verloving

Op de onderste band zijn twee episodes uit het verhaal van Maria. Links begint het met de presentatie van Maria. Dit fresco is wel het bekendste werk van Taddeo Gaddi.

Taddeo Gaddi Baroncelli kapel S. Croce Presentatie van Maria en de verloving

Het werd niet alleen in Italië, maar ook ten noorden van de Alpen al snel populair. Zo is de compositie onder andere terug te vinden in het beroemde gebedenboek, ‘Très Riches Heures,’ van Duc de Berry. De presentatie van Maria heeft ook op Giovanni di Milano indruk gemaakt. In de Rinuccini-kapel (koorkapel van de sacristie) niet ver van de Baroncelli kapel is dit goed te zien. Giovanni di Milano leunt in zijn werk zwaar op de presentatie van Taddeo Gaddi.

Tres Riches Heures
Duc de Berry
Presentatie van Maria in de tempel
en vóór de presentatie van Taddeo Gaddi
mouseover
Tres Riches Heures Duc de Berry Presentatie van Maria in de tempel

De gewaagde wijze waarop hij de tempel schildert, was voor die tijd volstrekt nieuw. Hier overtreft de leerling zijn leermeester. Dit is goed te zien bij de presentatie van Maria die Giotto een jaar of twintig eerder in de Scrovegni-kapel te Padua schilderde. Het indrukwekkende gebouw is diagonaalsgewijs op het beeldvlak gezet. Zo ontstaat er een x-vorm waarbij de priester het punt vormt waar de twee lijnen elkaar kruizen. Er is geen centrale as waarlangs de figuren noch de architectuur symmetrisch geordend zijn.

Presentatie van Maria
groot detail
mouseover
Taddeo Gaddi Baroncelli kapel S. Croce Presentatie van Maria in de tempel

Het effect van deze compositie is een sterke dynamiek en een grote ruimtelijke werking. Het is de eerste keer dat er sprake is van een verhaal dat zich in een ruimte afspeelt.48 Als je als kijker eerst naar de lunet kijkt waar Joachim uit de tempel wordt verjaagd en vervolgens naar de tempel waar de jonge Maria haar offer komt brengen, zie je dat Taddeo rekening gehouden heeft met het standpunt van de kijker. Er wordt in dit verband zelfs gesproken over de eerste belangrijke stap naar het echte perspectief zoals we dit rond 1425 in de Triniteit van Masaccio voor het eerst in Florence te zien is.49

Het aantal trappen, drie in totaal, met elk vijf treden, versterkt de ruimtelijke werking, maar is ook gebaseerd op de Legenda Aurea. Voragine schrijft over een tempel met vijftien treden. Hetzelfde aantal dat de gebroeders van Limburg in hun presentatie van Maria schilderden in de Très Riches Heures. Maria aarzelt om haar weg naar de priesters in de tempel te vervolgen. Zij kijkt achterom naar haar ouders. In het Louvre is nog een voorstudie van dit fresco.50 In deze tekening heeft Maria een boek in haar rechthand.

voorstudie presentatie van Maria
Louvre
fresco
groot detail
mouseover
Taddeo Gaddi voorstudie presentatie van Maria Louvre

In Taddeo’s, ‘presentatie van Maria,’ is er geen rust en stilte zoals bij de geboorte. Het is met vele figuren heel levendig. Er zijn maar liefst drieëntwintig personen geschilderd. Iedereen kijkt met spanning toe. Eén vrouw ziet vanuit haar raam wat er zich afspeelt. De drie kinderen rechts onder in het beeldvlak zijn wel erg klein in verhouding tot de volwassenen. Zij doen denken aan de kinderen die Giotto in de Bardi-kapel schilderde in het verhaal van Franciscus die de aardse goederen verwerpt. Het knaapje dat zijn hand uitsteekt en met zijn rechtervoet op de eerste trede staat, is in één dagdeel geschilderd. Ondanks zijn kleine postuur was het toch een echte difficultà voor de schilder. De twee knielende vrouwen, die zo van een altaarstuk lijken te komen, zijn waarschijnlijk de moeders van deze kinderen. Ook de priester die met gespreide armen op Maria wacht, is eigenlijk veel te klein in verhouding tot de andere figuren. Waarschijnlijk worstelde Taddeo met het gebouw waarin de priester staat. Dit maakte het voor hem onmogelijk om de priester veel groter te maken. Maria en Jozef zijn wel erg groot weergegeven. Zou hier de oude middeleeuwse traditie nog in doorklinken? In de Middeleeuwen was het de gewoonte om belangrijke figuren zoals heiligen groter af te beelden dan bijvoorbeeld de opdrachtgevers die vaak heel klein op een altaarstuk worden weergegeven. Eén blik op het altaarstuk uit het atelier in deze kapel illustreert dit goed. God die Maria kroont in het centrale paneel en Maria zijn beiden veel groter dan de engelen en heiligen.

presentatie van Maria
detail

Taddeo Gaddi Baroncelli kapel S. Croce Presentatie van Maria in de tempel detail

In de laatste scène, rechts naast de presentatie van Maria in de tempel, schilderde Taddeo de verloving van Maria. Uit onderzoek is gebleken dat Taddeo dit fresco eerder heeft geschilderd dan de presentatie van Maria.51 Hier is geen sprake van een spectaculaire ruimtewerking. Eerder een vrij ondiepe ruimte met een muur die parallel loopt aan het beeldvlak terwijl de personen als waren ze een fries geschilderd zijn. In deze beperkte ruimte zijn maar liefst zesentwintig mensen. Wat dit fresco van Taddeo zo bijzonder maakt, is dat hij niet een voor de hand liggende centrale compositie schildert zoals Perugino of Raphaël dit later zouden doen. Toch is direct duidelijk waar alles om draait: Maria.

Verloving van Maria
groot formaat

Taddeo Gaddi Baroncelli kapel S. Croce Verloving van Maria

Een beweging van de figuren naar rechts leidt het oog naar Maria. Natuurlijk staat zij hoger dan haar verloofde en kijkt de priester alleen haar aan. Volgens Ladis, die een monografie en een catalogue raisonnè over Taddeo Gaddi heeft geschreven, wordt in dit fresco ook een oud gebruik uit die tijd uitgebeeld de zogenaamde mattinata.52 Drie dagen vóór en na het huwelijk achtervolgde een rumoerige menigte met muziekinstrumenten en gezang een paar dat wilde gaan trouwen. Zelfs tot in een kerk werd een dergelijk stel nog achterna gezeten en natuurlijk ’s nachts ook.53 Dit gebeurde alleen met trouwerijen die niet gezien werden als een werkelijke echtverbintenis. Het is bij Jozef en Maria niet alleen het grote leeftijdsverschil. De maagdelijkheid van Maria, die zij ook na de trouwpartij hield, maakte dat een dergelijk huwelijk niet serieus genomen werd. Trompetgeschal, doedelzak -en orgelklanken achtervolgden zo’n stelletje. Dit zijn ook precies de instrumenten die we terugzien in het fresco bij het huwelijk van Jozef en Maria.

Een paar dat achtervolgd werd door de mattinata met lawaaierige muziek en allerlei spottende opmerkingen kon hier maar op één manier een einde aan maken namelijk door het af te kopen. De lichte spot is door Taddeo op een inventieve manier weergegeven. Volgens het verhaal wordt de verloofde van Maria aangewezen door een tak die spontaan bloeide.

Taddeo Gaddi Baroncelli kapel S. Croce Verloving van Maria detail

Een duif boven de bloeiende tak benadrukt deze goddelijke ingreep nog eens extra. Achter de rug van Jozef maken een aantal mannen, die niet waren uitverkoren, ruzie. Op de voorgrond breekt een man uit woede een tak onder zijn voet. Naast hem komt een jonge man aanlopen met een twijg die wel enigszins buiten proporties is. Hij heeft nog niet door dat hij te laat komt. De man naast Jozef legt de hand op zijn rug alsof hij zijn steun wel kan gebruiken. Rechts geven vrouwen commentaar op dit huwelijk net als de twee kinderen voor hen. Je hoort daarbij als het ware nog het rumoer en commentaar van de menigte en de klanken van de muziekinstrumenten. Muziek en zang spelen trouwens ook op het altaarstuk in de Kroning van Maria een belangrijke rol.

Klik hier voor het vervolg van dag 5