De schilderkunst in de Santa Croce 4/6

Taddeo Gaddi in de Baroncelli-kapel in de Santa Croce 2/2

Klik hier voor een overzicht van de Santa Croce: architectuur, beeldhouw- en schilderkunst.

De muur bij het altaar

Baroncelli-kapel
altaarwand

Taddeo Gaddi Baroncelli kapel altaarwand

Foto: jean louis mazieres

De zuidelijke muur heeft in het midden een lancetraam en rechts en links ervan gaat de frescocyclus verder met het verhaal over het leven van Maria. Gezien de beperkte ruimte zijn deze fresco’s kleiner. Bovendien is hier sprake van een ingetogen, ja zelfs bovennatuurlijke en magische sfeer. Het verschil met het luidruchtige huwelijk van Maria en Jozef is groot. Links van het glas-in-loodraam zijn drie Aankondigingen aan: Maria, de herders en de drie koningen. Rechts worden de aardse reacties op deze aankondigingen weergegeven zoals het bezoek van Maria aan haar nicht, de aanbidding door de herders en die van de drie koningen. Het verhaal over Maria begint ook op deze wand aan de bovenzijde bij de lunet.

Taddeo Gaddi Baroncelli kapel altaarwand ramen


Annunciatie aan Maria en het bezoek van Maria aan Elisabeth

Maria wordt twee keer weergegeven in de lunet. Eerst bij de aankondiging en rechts bezoekt zij haar oude nicht Elisabeth. De nederigheid van Maria wordt benadrukt door haar sobere kledij en het feit dat zij op de grond zit. Het boek zweeft tegenwoordig in de lucht, maar dat komt doordat er delen van de originele verf verdwenen zijn. De engel valt als een meteoriet uit de hemel en gaat direct op zijn doel af. Bij deze aankondiging zijn niet zoals gewoonlijk een duif, een witte lelie noch God de Vader geschilderd. Wel is er een opvallend bovennatuurlijk licht. Taddeo moet goed gelezen hebben wat er in Lucas 1: 35 en in de Legenda Aurea staat over de aankondiging. Op de vraag van Maria aan de engel hoe zij zwanger zal raken staat te lezen:

‘De heilige Geest zal over je komen en de kracht van de Allerhoogste zal je als een schaduw bedekken. Een schaduw wordt gevormd door het licht dat op uw lichaam zal vallen. De Maagd, als een menselijk wezen, kon de volheid van de Goddelijk niet bevatten; maar de kracht van het Hoogste overschaduwde haar, terwijl het onstoffelijke licht van zijn Godheid een menselijk lichaam in haar liet ontstaan en zo kon zij een God baren.’54

De menswording wordt hier dus uitsluitend door licht weergegeven. De witte lelie is dan wel niet in het fresco te zien, maar wel in de versieringsmotieven rond en aan de binnenzijde van het gotische lancetvenster. Volgens Lucas ging Maria direct na de annunciatie naar Elisabeth. Tegenover de Aankondiging aan de andere kant van het raam zien we hoe Maria Elisabeth ontmoet.

 Maria ontmoet Elisabeth
Taddeo Gaddi Maria ontmoet Elisabeth Baroncelli-kapel Santa Croce

Elisabeth was ondanks haar hoge leeftijd zwanger van een zoon. Deze zoon is Johannes de Doper, die Christus zou dopen. Maria bleef drie maanden om haar nicht te helpen. Dit past natuurlijk goed bij de opvattingen van de Franciscanen. De liefdadigheid staat bij deze orde immers centraal. In het bovenste deel van het glas-in-loodraam tussen de Aankondiging en het bezoek van Maria aan Elisabeth zien we Franciscus die de tekenen van het kruis krijgt door de engel in het aangrenzende venster.

Taddeo Gaddi Baroncelli kapel altaarwand Santa Croce


Aankondiging aan de herders en de aanbidding van het Christuskind

Direct onder de lunet zijn aan beide zijden van het venster weer een Aankondiging en een Aanbidding. Een aparte scène voor de aankondiging aan de herders is zeer zeldzaam in het trecento (veertiende eeuw). In dit nachtelijke tafereel is een heel bijzonder onaards bijna mystiek licht, dat de engel omgeeft. Het landschap, de beesten en de herders krijgen een onnatuurlijke tint. Schaduw is er niet. Lucas vermeldt in zijn evangelie dat de herders omgeven werden door een stralend licht waar zij hevig van schrokken (Lucas 2: 9). De hond kijkt verschrikt omhoog en blaft. Toch hebben de meeste beesten niet door wat er zich boven hun hoofd afspeelt, zij slapen nog. Slechts één van de twee herders kijkt naar boven met zijn uitgestoken rechterarm. Het lijkt alsof hij met zijn hand zijn ogen beschermt tegen het licht dat de engel uitstraalt. Door dit licht en deze nachtelijke scène onderscheidt Taddeo zich van zijn leermeester Giotto. Zoals hij dit ook al gedaan had met de tempel in de presentatie van Maria (oostelijke wand) met een voor die tijd ongekende dieptewerking. In deze twee opzichten overtreft Taddeo Gaddi de ‘vader van de schilderkunst’: Giotto. Door een vreemde afsnijding van de twee schapen en de glooiing van de helling die naar rechts afloopt, wordt het oog van de kijker snel naar het tegenoverliggende fresco geleid. Hier gaat het verhaal verder, want na de annunciatie gingen de herders op zoek naar het pasgeboren Christuskind.

In dit fresco geen open compositie. Hier een wereld die alleen naar zichzelf verwijst. De pleisterlaag rechts van en boven het hoofd van de herder blijkt van een steigerpaal te zijn. De latere a secco opgebrachte verf is afgebladderd. Ook hier, net als in de lunet bij de Aankondiging, zit Maria op de grond. Hiermee toont zij haar nederigheid. Dit is het enige fresco in de hele cyclus waar Maria naar de kerkganger in de kapel kijkt.

Taddeo Gaddi Baroncelli kapel fresco Aankondiging aan de herders

Foto: jean louis mazieres

De aankondiging van de drie koningen en de aanbidding

Dit onderwerp is uiterst zeldzaam in de late middeleeuwen in Italië. Bovendien is het de eerste keer dat de ster de vorm heeft van een Christuskind.55 De inspiratie voor dit werk komt direct uit de Legenda Aurea. In de binnenste boog, in het midden, direct bij de ingang, wijst de profeet Baladan naar de sterren. Voragine haalt de Griekse theoloog Johannes Chrysostomos aan die op zijn beurt verwijst naar de profetie van Baladan.

Aankondiging aan drie koningen
Taddeo Gaddi Aankondiging aan drie koningen Baroncelli kapel

Volgens de Griekse kerkvader waren de drie eigenlijk astrologen die van generatie op generatie drie dagen van elke maand op een berg doorbrachten om te wachten op de ster die Baladan voorspeld had. Taddeo schilderde inderdaad een berg met drie figuren erop.

Aanbidding
detail

aanbidding der koningen Taddeo Gaddi Baroncelli kapel

Helaas is dit fresco zwaar beschadigd, veel van de originele verf is er niet meer. Dit komt doordat een flink deel a secco is opgebracht. Ook hier, net als bij de aankondiging aan de herders, loopt de helling rechts naar beneden zodat je al snel naar het tegenoverliggende fresco kijkt. Hier wordt het verhaal vervolgd. Na de ster gezien te hebben gaan de drie koningen op zoek naar het nieuw geboren kind. Maria zit in de aanbidding van drie koningen nu wel op een kostbare troon. In dit fresco is het Jozef die nederigheid uitstraalt. Hij zit op de grond naast de troon. Boven het gebouw verschijnt weer de ster in de vorm van een Christuskind. Een paard kijkt naar dit opmerkelijke verschijnsel aan het firmament.


David en Jesse in de pilaster bij de zuidmuur

In twee geschilderde gotische nissen zijn Jesse met een bloeiende staf en David met het hoofd van Goliath in zijn handen.56 Het lijkt wel een geschilderde versie van de nissen met beelden bij de Orsanmichele. Jesse werd vroeger voordat de inscriptie met zijn naam ontdekt was, aangezien voor Jozef. Jesse kijkt naar de gelovigen in de kapel.

Taddeo Gaddi David Goliath Baroncelli kapel

Links van Jesse is de geboorte van Christus. Hoewel de opbloeiende knop uit de staf die Jesse vasthoudt wel verschilt van die van Jozef (oostwand) is er sprake van een visuele link tussen Jesse en Jozef. Daarnaast bestaat er ook een duidelijk verband tussen Jesse en de Maria met kind. In Jesaja 11 :1 staat: ‘Maar uit de stronk van Isaï [Jesse] schiet een telg op, een scheut van zijn wortels komt tot bloei.’ Jesse is de vader van David. Uit zijn lichaam groeit een boom, symbool voor de stamboom van Christus.

De zoon van Jesse is onder hem geschilderd. Hier is rond 1330, de datering van het werk in de Baroncelli kapel is wel omstreden, al een David te zien. Deze figuur zou buitengewoon populair worden in Florence zoals al beschreven in het verhaal over de beeldhouwkunst. David staat op het lichaam van Goliath. Het afgehakte hoofd van Goliath draagt hij in zijn hand. Deze geschilderde David moet grote invloed hebben gehad op beeldhouwers als Verrocchio en Donatello. Bij de restauratie is ontdekt dat Taddeo het zakje van de slinger heeft verplaatst om het beter te laten uitkomen.57 Waarom wordt eigenlijk de held David hier als een ridder afgebeeld? Volgens Janson-La Palme heeft dit alles te maken met de opdrachtgevers de Baroncelli’s. Twee broers van Bartolo Baroncelli, Bivigliano en Salvestro, zijn in 1331 tot ridder geslagen.58

De apotheose: het altaarstuk

Hoewel het paneel gesigneerd is met OPUS MAGISTRI IOCTI is het niet van de hand Giotto zelf, maar komt het uit zijn atelier.59 Waarschijnlijk is het wel door de meester zelf ontworpen. Na grondig onderzoek heeft Janson-La Palme kunnen vaststellen dat Taddeo het ook niet geschilderd heeft.60

 

Kroning van Maria
 Taddeo Gaddi altaarstuk Kroning van Maria Baroncelli-kapel

Helaas is niet zeker of het altaarstuk in het trecento ook werkelijk in de Baroncelli kapel stond. Zeker is dat de omlijsting van de polyptiek is veranderd. In het museum Fine Arts in San Diego bevindt zich het bovenste driehoekige deel van het originele altaarstuk, dat verwijderd is in verband met de later aangebrachte kroonlijst. In het ‘pinakel’ (San Diego) is goed te zien dat het goddelijke licht ook hier, net als in het fresco bij het lancetraam, een belangrijke rol speelt. Christus verschijnt in een gotisch vierpas met een open boek met de tekst: Alpha en Omega. Dit verwijst naar de openbaring aan Johannes waar het volgende te lezen is: ‘Het zal er geen nacht meer zijn en het licht van een lamp of het licht van de zon hebben ze niet nodig, want God, de Heer, zal hun licht zijn.’ (Openbaring 22: 5) De zes engelen beneden hem die opkijken naar hun Hemelse Vader beschermen hun ogen tegen het felle licht. Drie doen dit met hun handen zoals de ene herder bij de Aankondiging. De andere twee engelen die het dichtst bij God de Vader zijn, gebruiken zelfs lenzen om hun ogen te beschermen. Dit onderwerp uit de openbaring aan Johannes is uiterst zeldzaam en dit thema van goddelijk licht, wordt ook, zoals al beschreven, door Taddeo uitgewerkt in de fresco’s rondom het lancetraam.

originele deel van het altaarstuk

bovenstuk altaarstuk kapel Baroncelli Santa Croce Florence

In de vijf panelen is er nu natuurlijk geen mattinata met lawaaierige muziek en spottende opmerkingen zoals in het huwelijk van Maria en Jozef (oostwand). Hier klinkt muziek en gezang op om Maria te vereren, terwijl zij door de Heer wordt gekroond.

altaarstuk detail Kroning van Maria Baroncelli kapel Santa Croce Florence

In de predella zijn in zeshoeken van links naar rechts: Onofrius (of de profeet Elias), Johannes de Doper, Christus als man van smarten in het midden, Franciscus en Zenobius (?) geschilderd. De zeshoeken keren weer terug in de lijsten die Gaddi rond het lancetraam schilderde.

Christus als man van smarten

predella altaarstuk Christus als man van smarten Baroncelli kapel Santa Croce Florence

Volgens de kunsthistoricus, Julian Gardner, zijn er twee plekken van waaruit je de kapel moet bekijken.61 Eén plaats is als je enkele treden lager dan de kapel in het schip staat. De tweede plek is als je onder de ingangsboog staat ( klik hier voor het schema van Gardner). Als je in het schip bent, zie je de achterwand met altaar zoals het bedoeld is. Bij de tweede plaats kun je ook de aangrenzende ruimte goed zien. De fresco’s op het plafond zijn van Taddeo Gaddi, maar de muurschildering (westmuur) in deze aangrenzende ruimte is door Sebastiano Mainardi in 1495 naar een ontwerp van Ghirlandaio geschilderd. Oorspronkelijk was er een hek voor de kapel, een hekwerk zoals nu nog bij de Cappella Rinuccini staat.

Baroncelli kapel Santa Croce

Op de buitenmuur van de kapel zijn ook fresco’s. Michelozzo di Bartolommeo maakte een nieuwe doorgang naar de sacristie waardoor een flink deel van het fresco met Christus tussen de schriftgeleerden verdwenen is. Waarschijnlijk is juist dit verhaal uit het Nieuwe Testament uitgekozen, omdat de Franciscanen grote waarde hechten aan hun studium generale. In de studiecentrum in het klooster van de Santa Croce werden sinds de heilige Bonaventura de novicen van Franciscanen uit heel Italië opgeleid.62

Baroncelli kapel
detail
Baroncelli kapel S. Croce Taddeo Gaddi

foto: jean louis mazieres

Het geschilderde onderwerp is natuurlijk een prachtige verwijzing naar het belang van een goede opleiding. In zijn, ‘I Commentarii,’ prijst Ghiberti drie werken van Taddeo Gaddi in de Santa Croce. Slechts één van deze werken, en dan nog maar een deel ervan, is overgebleven en dat is Christus tussen de geleerden. Het is Ghiberti die later zelf dit onderwerp als eerste na Taddeo weergaf op zijn eerste deur voor het Baptisterium.63

Rechts van de ingang is het graf van de familie Baroncelli. Niet alleen de rijke familie Baroncelli gaf Taddeo opdrachten, maar ook de Franciscanen van de Santa Croce. Zo is er nog een kruisiging geschilderd door Taddeo te zien in de sacristie. Verder heeft Gaddi ook nog één wand in de refter geschilderd. Het is tegenwoordig een museum dat aan het binnenhof ligt waar ook de beroemde Pazzi-kapel van Brunelleschi is.

Klik hier voor het vervolg van dag 5