De schilderkunst in de Santa Maria Novella  1/11

Andrea da Firenze of Andrea da Bonaiuto  en de Spaanse kapel 1/1

Links van de kerk is de ingang naar het Chiostro Verde, de groene kruisgang. Aan de achterzijde van dit kloosterhof ligt de Spaanse kapel.86 Het is eigenlijk een kapittelzaal net als de later gebouwde Pazzi-kapel in het kloosterhof van de Santa Croce en is tussen 1343 en 1350 gebouwd. In de zestiende eeuw kwam de kapittelzaal in handen van de Spaanse kolonie die in Florence gevestigd was. Dit verklaart ook de benaming van deze zaal: de Spaanse kapel.

Chiostro verde
zicht op de ingang van de Spaanse kapel
twee kanten
mouseover
Chiostro verde Spanish chapel Santa Maria Novella
bovenaanzicht
Chiostro verde Santa Maria Novella

 

Chiostro verde facade Spanish Chapel

foto: TomStardust

ingang van de kapittelzaal
zicht op de kruisgang en kruisiging
blik vanuit de kapittelzaal
mouseover

ingang Spaanse kapel Chiostro verde Santa Maria Novella

De rijke koopman Buonamico di Lapo Guidalotti gaf één jaar na het overlijden van zijn vrouw in het beruchte jaar dat de pest uitbrak in Florence geld, zevenhonderd gouden florijnen, voor de bouw. In Guidalotti’s testament staat nog vermeld dat hij driehonderdenvijfentwintig gouden florijnen van zijn nalatenschap voor meubilair en het schilderen van de kapittelzaal had bestemd.87 

Buonamico di Lapo Guidalotti
krijgt de zegen van Dominicaan Fra Jacopo Passavanti
 Andrea da Bonaiuto Spaanse kapel Buonamico di Lapo Guidalotti Fra Jacopo Passavanti

Als dank mochten hij en zijn familie in de kapel begraven worden in de kamer achter het altaar. Deze is later door toedoen van Eleonora van Toledo, groothertogin van Toscane, verbouwd en van nieuwe eigentijdse fresco’s voorzien uit de school van Alessandro Allori. De originele fresco’s zijn hier dus verdwenen.

Voor vele afbeeldingen zie:
1. Wikipedia
2. Web Gallery of Art

Spaanse kapel
linker- en altaarwand
 Andrea da Firenze, Andrea da Bonaiuto Spaanse kapel
rechter- en altaarwand
 Andrea da Firenze, Andrea da Bonaiuto Spaanse kapel Santa Maria Novella
gewelven
plafond
 Andrea da Firenze, Andrea da Bonaiuto fresco's gewelven Spaanse kapel

Het grafopschrift op de originele tombe ligt nu in de vloer vóór het altaar en luidt:

‘Hier ligt Mico, de zoon van wijlen Lapo Guidalotti, een koopman die ervoor gezorgd heeft dat dit kapittelhuis samen met de kapel werd gebouwd en beschilderd. Hij is begraven volgens de gewoonte van de orde. In het jaar van de heer 1355, op 3 september. Hij ruste in vrede.88

Niet alleen het grafopschrift herinnert aan Guidalotti. Hij is ook te zien in de fresco’s. Op de wand, rechts van de ingang, ongeveer in het midden, knielt hij voor zijn vriend en biechtvader de Dominicaan Fra Jacopo Passavanti. De kapel is gewijd aan het Corpus Domini of het lichaam van Christus en dit is dan ook het centrale onderwerp van de frescocyclus. Bekend is dat Mico Guidalotti regelmatig bijdragen aan de feesten van de Corpus Domini gaf. In 1346 werd dit een officieel feest in Florence. Er is een altaarstuk van Bernardo Daddi uit 1344, dat ondermeer aan de Corpus Domini gewijd is. Dit altaarstuk stond eerst in een andere kapel in de Santa Maria Novella en werd later in de Spaanse kapel geplaatst. Ook in dit altaarstuk zijn allerlei toespelingen op de Eucharistie.

Tien jaar na de dood van Mico Guidalotti is op 30 december 1365  Andrea da Firenze ook wel Andrea da Bonaiuto genaamd met het schilderen begonnen. Ook dit werk is geschilderd in wat eerder al ‘de nieuwe stijl’ werd genoemd. Het is niet zozeer een verhalende cyclus van Giotto of Taddeo Gaddi zoals te zien in de Santa Croce, maar veel meer de uitdrukking van een kerkelijke doctrine. Het gaat over de verlossing door Christus en hoe de ware weg naar de zaligheid te bereiken met behulp van de kerk en natuurlijk de Dominicanen. Vergeet niet dat de Dominicanen naast het prediken en de zielzorg ook de taak hadden ketters op te sporen. Zij namen sinds 1232 de taak van de Inquisitie op zich. Dit betekende dat zij het enige ware geloof verdedigden en afwijkende meningen voor de rechtbank moesten brengen en natuurlijk veroordelen. Tot hun grote woede hadden juist in Florence niet zij, maar de Franciscanen het recht om geloofsafvalligen te veroordelen. Het leven van één inquisiteur, de Dominicaan Petrus Martyr, kun je zien op de wand bij de ingang. Hij kwam trouwens op een nare manier aan zijn einde, want hij werd door een zwaard in zijn schedel dodelijk getroffen.


De fresco’s van Andrea da Firenze
(ook wel Andrea da Bonaiuto genaamd)

Alle muren en het grote kruisribgewelf zijn beschilderd. Op de muur rondom het altaar zijn de weg naar de Golgotha, de Kruisiging en Christus in het voorgeborchte van de hel te zien. Bij de wand er tegenover zijn zes verhalen uit het leven van Petrus Martyr te zien, maar wel zwaar beschadigd. Links wordt de Christelijke leer getoond en rechts de ware weg, de Via Veritas, die leidt naar de verlossing. In de vier gewelfvelden zijn de Opstanding, Hemelvaart, Pinksteren en direct boven de Via Veritas tenslotte de Navicella. De keus voor vier verhalen in de grote gewelfvelden is ongewoon.89 In de Baroncelli kapel zijn alleen figuren als personificaties van deugden geschilderd. Drie van de vier verhalen spelen zich af in de hemel en de lucht. Deze scènes zijn boven in de kapel geplaatst. Het voorgeborchte van de hel, dat zich op de aarde bevindt, is aan de onderzijde geschilderd.

Vasari merkte dit al op. Zo prees hij Simone Martini (Vasari schreef het werk in de Spaanse kapel toe aan deze kunstenaar uit Siena) dat hij de aarde onder de lucht schilderde. Dit werd namelijk vaak fout gedaan. Er waren aldus Vasari zelfs kunstenaars uit die tijd die wel vier of vijf keer de aarde boven de lucht plaatsten.90

De weg naar de Calvarieberg, de Kruisiging en Christus in het voorgeborchte van de hel

Links van de boog is de tocht naar Golgotha geschilderd. Bij Christus in de kruisiging gaat het niet om het verdriet zoals dit in de eerste helft van het trecento gebruikelijk was.91

 weg naar Calavarieberg, kruisiging, Christus redt zielen uit voorgeborchte van de hel
  Andrea da Bonaiuto Spaanse kapel De weg naar de Calvarieberg, de Kruisiging en Christus in het voorgeborchte van de hel

In de grote mensenmassa reageert niemand verdrietig, zelfs Maria niet. Het accent ligt bij deze kruisiging volledig op de verlossing, de redding van de mens of het besef dat Christus zijn menselijkheid heeft afgelegd en God is geworden. Sommigen laten dit zien door hun armen op te heffen en weer anderen spreken over het belang van wat er zich voor hun ogen afspeelt. Rechts hangt de goede dief aan een kruis. Zijn ziel wordt al door een engel naar boven gedragen. Links wordt de andere dief door duivels belaagd. Zie hier het verschil tussen de twee: slechts één van hen heeft voor de goede weg gekozen. Het kleine groepje rondom het kruis van de berouwvolle dief ziet wat er gebeurt en praat hierover. De groep rondom het kruis van de dief die geen schuldbesef toonde, kijkt met ontzetting naar wat er met de van pijn kronkelende man aan het kruis gebeurt. Hier is duidelijke sprake van een nieuwe inhoud bij de kruisiging. Niet het verdriet, maar de verlossing van de mens, als hij tenminste de goede weg kiest, is hier de inhoud of boodschap.92

Kruisiging
grafopstanding

 Andrea da Firenze, Andrea da Bonaiuto Spaanse kapel Kruisiging en grafopstanding

Het thema van de verlossing keert terug in het voorgeborchte van de hel rechts onder de kruisiging. De resten van de ingetrapte poorten van de hel zijn nog onder de voeten van Christus te zien. Hij redt de zielen van onder meer Johannes de Doper en Mozes uit het voorgeborchte. De duivels staan machteloos bij dit goddelijke geweld, zij kijken vanuit hun spelonk toe.

 

Christus redt zielen uit het voorgeborchte van de hel
Christus weg naar Golghota
Andrea da Firenze of Andrea da Bonaiuto Spaanse kapel Christus redt zielen uit het voorgeborchte van de hel


De rechterwand: de ware weg naar de verlossing

Het fresco op dit muurvlak gaat over de instituties, kerk en de kloosterorden, die door God zijn aangewezen als predikers van de verlossing. Daarnaast speelt de keuze die de mens heeft tussen goed en kwaad ook een rol. De mensen kunnen de boodschap van de geestelijken accepteren of verwerpen.

De weg naar de verlossing
bovenzijde

 Andrea da Firenze, Andrea da Bonaiuto Spaanse kapel De weg naar de verlossing

Rechts van de Heer is het goede en links het kwaad. De kerk die Andrea da Firenze laat zien is de Duomo van Florence. De schilder was, terwijl hij van 1366 tot 1367 werkte aan zijn fresco’s, lid van een commissie die zich met de bouw van de Duomo bezighield. In slagorde staan de paus, keizer, kardinalen, koning, bisschop, ridders en andere belangrijke autoriteiten opgesteld. Hier omheen staan weer andere vertegenwoordigers van de kerk, religieuze orden, het stedelijk bestuur en de gelovigen. De honden stellen natuurlijk de Dominicanen voor. Het wit en zwart van de honden is terug te zien in de kleuren van de habijten die Dominicanen dragen. Bovendien is de afbeelding ook nog een woordspeling op ‘domini canes’ ofwel de honden van God. De vrome schapen worden bewaakt door de honden. Er is een duidelijke rangorde binnen de groep voor de kerk.

   Innocentius VI
Gil Albornoz                                   Karel IV
Andrea da Firenze of Andrea da Bonaiuto Spaanse kapel Innocentius VI Gil Albornoz   Karel IV

foto: Richard Mortel

De paus steekt boven iedereen uit en zit hij precies in het midden van de boog. Hij is frontaal afgebeeld en zijn houding heeft niets natuurlijks, hij lijkt eerder op een embleem. De keizer naast hem zit iets lager en niet precies in het midden van de boog. De burgerij zit natuurlijk niet op een troon, maar staat. Het lagere volk is geknield weergegeven. De man die je aankijkt bij de rechter en laatste travee van de kerk is waarschijnlijk de schilder zelf.

Geheel rechts van de kerk is een groep met heidenen en ketters. Dit wordt duidelijk bij de man met oosterse kleding die een bladzijde uit het boek van Aquino scheurt. Petrus de Martyr en Thomas van Aquino proberen de ongelovigen te overtuigen van de boodschap van de Heer. Thomas heeft succes: twee joden zijn bekeerd; zij knielen en vouwen hun handen in gebed voor de Heilige Schrift die Thomas voor hen openhoudt. Links is Dominicus, hij jaagt de honden van God op om de wolven te vangen die de schapen willen aanvallen.

bijbel
Andrea da Firenze of Andrea da Bonaiuto Spaanse kapel verscheuren van de bijbel

Boven de heidenen, geheel rechts, zijn mensen die zingen, dansen en fruit eten. Een vrouw pakt een kind stevig bij de arm en weerhoudt hem, duidelijk tegen zijn zin, van deze aardse geneugten. Zij kiest voor het pad naar de hemelpoort. Bij het midden van de compositie knielt Buonamico di Lapo Guidalotti de opdrachtgever van deze frescocyclus voor de dominicaan, Fra Jacopo Passavanti, die de biecht afneemt.

 Andrea da Firenze, Andrea da Bonaiuto Spaanse kapel

Dit is zoals al beschreven Buonamico di Lapo Guidalotti. De man die hem zegent, is zijn vriend Fra Jacopo Passavanti. Het gebaar van Passavanti wordt overgenomen door Dominicus die de gelovigen de goede kant uitwijst. De zielen nemen vlak vóór de poort waar Petrus staat de vorm aan van kinderen. Engelen leggen bloemenkransen op de hoofden van de kinderen.

 Andrea da Firenze, Andrea da Bonaiuto Spaanse kapel

Aan de binnenzijde van de poort zijn er geen kinderen meer. Hier staan figuren uit het Oude Testament waaronder Mozes, Noach, David en heiligen als Laurentius en natuurlijk Thomas van Aquino met zijn geschriften. Alleen zij hadden het voorrecht om God in de hemel te mogen zien.93  Zij allen kijken op naar de Heer boven hen. Christus zit op een troon in een Mandorla met onder hem de symbolen van de vier evangelisten en een lam op het altaar. God houdt in zijn ene hand de sleutels en in de andere een geschrift. De sleutels verwijzen naar Petrus: de eerste paus en stichter van de kerk. Het open boek slaat in deze context niet zozeer op de bijbel, maar op de geschriften van Thomas van Aquino.94 De kiem van deze voorstelling van Christus ligt in het altaarstuk van Strozzi in de Santa Maria Novella. Hier krijgt Dominicus van zijn geschriften en Petrus de sleutel aangereikt van God.

Thomas van Aquino krijgt een geschrift van de Heer
Strozzi-altaarstuk
detail

Strozzi altaarstuk detail: Thomas van Aquino krijgt een geschrift van de Heer

De boot waarmee de apostel voeren is in de predella te zien. Dit is wat Andrea da Firenze in het gewelf direct boven de tronende Christus schildert. De boot en Petrus symboliseren de bestemming van de kerk en Petrus als voorganger van hen die de verlossing willen. In het beroemde mozaïek van Giotto in de Sint-Pieter stond ook, net als in dit fresco, een visser met hengel (hier een kopie van Francesco Berratta naar de Navicella van Giotto). Zijn vangst bestond uit zielen. Simon de Langres die op dat moment de generale overste van de Dominicanen was, werd niet voor niets ‘de visser van de mens’ genoemd.95

kruisgewelven
 Andrea da Firenze, Andrea da Bonaiuto Spaanse kapel gewelven

Kruisgewelven:
1. Christus visvangst
2. Grafopstanding
3. Hemelvaart Christus
4. Pinksteren

De boot waarmee de apostel voeren is in de predella te zien. Dit is wat Andrea da Firenze in het gewelf direct boven de tronende Christus schildert. De boot en Petrus symboliseren de bestemming van de kerk en Petrus als voorganger van hen die de verlossing willen. In het beroemde mozaïek van Giotto in de Sint-Pieter stond ook, net als in dit fresco, een visser met hengel (hier een kopie van Francesco Berratta naar de Navicella van Giotto). Zijn vangst bestond uit zielen. Simon de Langres die op dat moment de generale overste van de Dominicanen was, werd niet voor niets ‘de visser van de mens’ genoemd.95

ribgewelf
detail
geheel

 Andrea da Firenze, Andrea da Bonaiuto Spaanse kapel detail Christus visvangst gewelf


De linkerwand: Thomas van Aquino en de goddelijke openbaring van alle kennis

Thomas van Aquino schreef de liturgie voor het feest van Sacramentsdag. Een dergelijke dag voor het Corpus Domini ontstond als antwoord op vragen of tijdens de eucharistie de wijn en de hostie ook werkelijk veranderden in het bloed en lichaam van Christus. Ja, aldus een besluit van het vierde Concilie van Lateranen. Als militante verdedigers van de kerkelijke doctrines verkondigden de Dominicanen dit nieuwe christelijke dogma. De Dominicanen zagen zichzelf als pugiles fidei ofwel de verdedigers en verkondigers van het enige ware geloof. Thomas wordt net als Christus op de tegenoverliggende wand vergezeld door de vier evangelisten die naast hem zitten. Verder zijn er ook nog vijf profeten en één koning geschilderd. Thomas is gezien zijn positie in het fresco duidelijk de belangrijkste theoloog. Hij was een felle bestrijder van ketterse ideeën. Onder hem zitten drie ketters ineengedoken op de grond: Arius, Averroës in het midden en Sabellius. De Arabische filosoof, Averroës, uit de twaalfde eeuw heeft veel invloed in de dertiende eeuw gehad. Zijn commentaren op Aristoteles werden zeer gewaardeerd. Het was Thomas van Aquino die de opvattingen van Averroës fel had bestreden. Dit thema, het verslaan van ketters, speelt trouwens ook in de fresco’s bij de ingang een grote rol. Deze schildering gaat over de Dominicaan Peter de Martyr en zijn strijd tegen de ketterij.

 Thomas van Aquino en de goddelijke openbaring van alle kennis
Andrea da Firenze of Andrea da Bonaiuto Thomas van Aquino Spaanse kapel  Thomas van Aquino en de goddelijke openbaring van alle kennis

Thomas wordt hier ook gevierd als brenger van eenheid in alle kennis en niet alleen van de Christelijke leer. Vandaar dat hij als een heerser op de troon zit. Thomas is groter dan iedereen. De troon onder hem breekt door de lijst met namen. Dit is trouwens het enige illusionisme in deze frescocyclus. Thomas zit tussen figuren uit het Oude en Nieuwe Testament. Boven hem zijn de zeven deugden afgebeeld: liefdadigheid, geloof, hoop, voorzichtigheid, kracht en rechtvaardigheid. Helemaal boven is de bron van dit alles: Christus met uitgespreide armen. Van hem komt natuurlijk als belangrijkste deugd de wijsheid.

 

Thomas van Aquino
drie ketters
v.l.n.r.
Arius, Averroës, Sabellius.
Andrea da Firenze of Andrea da Bonaiuto Thomas van Aquino Spaanse kapel detail: Thomas en drie ketters

In het onderste deel zijn de zeven theologische wetenschappen en de zeven filosofische disciplines afgebeeld. Die worden weergegeven door de zeven traditionele vrije kunsten. De zittende dames hebben als allegorieën attributen. In het fronton van de troon zijn de giften van de heilige Geest en de zeven planeten. Onder de vrouwen zitten historische figuren die ook de goddelijke kennis symboliseren. Oorspronkelijk waren deze figuren voorzien van een onderschrift. In het aangrenzende gewelfveld is de heilige Geest in een scène van Pinksteren geschilderd. De Geest brengt de gift van de tongen waardoor de apostelen meer talen konden spreken om zo het geloof te verspreiden. Voor de Dominicanen was preken één van hun belangrijkste taken.

zeven theologische wetenschappen en de zeven filosofische disciplines
Andrea da Firenze Andrea da Bonaiuto Spaanse kapel

De fresco’s in de Spaanse kapel waren bestemd voor de Dominicanen zelf, die hier bijeen kwamen en vergaderden. Het studium generale moet in samenwerking met de schilder, Andrea da Firenze, het programma van de cyclus hebben uitgewerkt. Passavanti die in 1357 stierf, heeft misschien nog ideeën voor een schema aangedragen. Toch is hij zeker niet de Dominicaan die het volledige schema van deze frescocyclus bedacht heeft.96

Zes jaar na de voltooiing van de fresco’s in 1374 moest Katharina van Siena zich in de Spaanse kapel verantwoorden voor haar opvattingen. Zij werd van ketterij verdacht. Katharina verscheen met een raadgever, een kenner van de kerkelijk doctrines. Zou zij tijdens de ondervraging nog naar de drie ketters onder Thomas van Aquino op de linkerwand hebben gekeken? Gelukkig werd zij niet veroordeeld. Wel werd zij verplicht de juiste leer te onderschrijven. In 1461 werd Katharina van Siena door paus Pius II heilig verklaard zoals in een fresco van Pinturicchio in Siena te zien is.

Pinturicchio
Pius II verklaart Katharina van Siena heilig
Piccolomini bibliotheek
Duomo Siena
1502-1508
Pinturicchio Pius II verklaart Katharina van Siena heilig Piccolomini bibliotheek Duomo Siena 1502-1508

In het binnenhof, het Chiostro Verde, zijn ondermeer nog fresco’s van Paolo Uccello te zien als je links de Spaanse kapel uitloopt. Daar deze schilder zijn fresco’s na 1425 geschilderd heeft, dus in de Renaissance, worden deze later besproken. (Mocht u het nu toch willen lezen en bekijken klik dan hier)

binnen- en buitengevel
Spaanse kapel
mouseover

Spaanse kapel binnenzijde van de facade Santa Maria Novella

foto (mouseover): TomStardust

Klik hier voor het vervolg van dag 5