Benozzo Gozzoli en de drie koningen in de kapel van het Palazzo Medici-Riccardi Cappella dei Magi 6/6

3.3. De koorruimte en het altaarstuk

 Filippo Lippi
Video altaarstuk (2.25 -20 minuten)
groot formaat (Google Art Project)
Aanbidding van het kind in het bos
Staatliche Museen Berlijn

 Filippo Lippi Aanbidding van het kind in het bos Staatliche Museen Berlijn

De kapel is gewijd aan de heilige Drie-eenheid. In het altaarstuk is dit te zien: hoog in het midden van het beeldvlak zijn God de Vader en de heilige Geest geschilderd en onder ligt de pasgeborene: de incarnatie van de zoon van God. Er zijn meerdere interpretaties van de betekenis van Lippi’s altaarstuk. Eén ervan wijst op Dante’s, Goddelijke Komedie. In het deel over het paradijs, bij Canto XXXIII, wordt de heilige Bernardus van Clairveaux aangehaald (Bij Princeton edu. te lezen; klik bij eerste hokje op Paradise en bij tweede hokje op Canto XXXIII).273 Dit canto begint met een lofzang op Maria. Door Bernardus kreeg Dante een visioen van de Triniteit. De dichter, Dante, begint zijn reis in een donker bos op zoek naar kennis. Na vele omzwervingen en belevenissen eindigt de tocht met de openbaring van de heilige Drie-eenheid waardoor de mensheid gered wordt. Het bos is een allegorie voor de toestand waarin de mens, die beroofd is van het heilige licht, zich bevindt.274 De heilige Bernardus is door Lippi op de achtergrond geschilderd.

Bernardus van Clairveaux
Johannes de Doper
 Filippo Lippi Aanbidding van het kind in het bos Staatliche Museen Berlijn Bernardus van Clairveaux

Bernardus en Johannes de Doper waren belangrijke heiligen voor Florence. Beide heiligen werden vereerd in Florence: Johannes als stadspatroon en Bernardus in de Cappella dei Priori in het Palazzo Vecchio. De dag dat Bernardus stierf, twintig augustus, was één van de belangrijkste kerkelijke feestdagen in Florence. De aanwezigheid van Johannes de Doper is ongewoon in een tafereel rond de geboorte. Een mogelijke reden is dat Driekoningen op dezelfde dag valt als dag waarop Johannes Christus in de Jordaan doopte. Het originele altaarstuk is in opdracht van de vader van Piero, Cosimo, geschilderd. Het was waarschijnlijk al in situ voordat Benozzo Gozzoli in de zomer van 1459 aan de frescocyclus begon. Cosimo en zijn zoon Piero waren lid van de Compagnia de’Magi. Deze vereniging hield elk jaar een processie die van het Piazza della Signoria en de Via Larga naar de San Marco ging. Cosimo had, zoals eerder vermeld, aan deze religieuze optocht meegedaan. Hij was de koning en gekleed in een bontmantel met een kroon op zijn hoofd.275 Bij de stoet naar de San Marco werd een geïmproviseerde kribbe meegevoerd. Toneelspelers verkleed als Maria en Jozef en het kind, zaten in de kribbe.

Filippo Lippi
De aanbidding van het kind Jezus
Uffizi
Florence
Filippo Lippi De aanbidding van het kind Jezus Uffizi Florence

Lippi’s Aanbidding is heel anders dan de feestelijke processie. Hier geen kribbe en praal noch een verwijzing naar het verhaal van de geboorte. Het kind ligt in een bosschage met de jonge Johannes de Doper en de heilige Bernardus. Beiden zijn onopvallend aanwezig. De houding van Bernardus van Clairveaux lijkt de bezoeker van de kapel te verleiden om dezelfde positie in te nemen.

Filippo Lippi
Maria in het bos
detail
Staatliche Museen Berlijn
Filipp0 Lippi Maria in het bos Staatliche Museen Berlijn

De distelvink, de ooievaar met de slang, het waterstroompje en de donkere mystieke achtergrond worden genoemd in de geschriften van Bernardus van Clairvaux.276 Het zijn symbolen met een diepere betekenis. Zo is de distelvink al beschreven als een teken van het lijden van Christus. De ooievaar met een slang in zijn snavel is een allegorie van Christus die het kwaad overwint en het stromende water symboliseert de goddelijke genade.

Johannes staat en kijkt in de richting van de stoet met de drie koningen die er aankomt. De tekst op de banderol verwijst naar de reden van de incarnatie van de zoon van Christus. Bij de voeten en het hoofd van de pasgeborene worden wij door de distelvink herinnerd aan het lijden van de zoon van Christus.

Filippo Lippi Aanbidding van het kind in het bos Staatliche Museen Berlijn

De reden van de lijdensweg is te lezen op de banderol: ECCE AGNUS DEI en in het Nederlands: Zie hier het Lam Gods. Door zijn dood worden de zonden van de mensheid weggenomen, maar hier was de bezoeker van de kapel al op gewezen in het voorportaal boven de oorspronkelijke ingang door het fresco met het Lam Gods. Filippo Lippi signeerde zijn altaarstuk op steel van de bijl met FRATER PHILIPPVS P .

Benozzo Gozzoli
Lam Gods
voorportaal van de kapel

Cappella dei Magi

klik hier voor het vervolg van dag 6