Het werk van Giotto, Ghirlandaio en Botticelli in de Ognissanti 1/5

Giotto’s Tronende Madonna met kind en Ghirlandaio’s Laatste Avondmaal 1/2

Ognissanti

De monniken van de humiliaten uit Lombardije zochten een plek in Florence om een kerk te bouwen. Het werd het Quatieri di Santa Maria Novella nabij de huidige Ponta alle Carraia.297 In 1250 begon de bouw van de kerk en het klooster en vijf jaar later was die voltooid. De monniken verwerkten schapenvachten voor de habijten van de vrouwelijke tak van hun orde. Daarnaast verhuurden zij een dertigtal huizen aan gezinnen van wolarbeiders.

‘Zij [humiliaten] hadden ook het beheer over de nabijgelegen brug, die zij in 1269 vervingen door een steviger bouwsel. Sindsdien staat de brug bekend als de Ponte alla Carraia vanwege de carri of karren die de ruwe en bewerkte wol heen en weer over de Arno vervoerden tussen de parochies van Ognissanti en de S. Frediano, waar de wolarbeiders zaten. De eerste molens van Ognissanti, die water in de achtergrachten pompten, werden gebouwd door twee feodale families –de Tornaquinci en de Frescobaldi –maar in de 14e eeuw werden ze opgekocht door de Umiliati.’

Eve Borsook, ‘Stergids Florence’, Agon, Amsterdam, 1993 blz. 192-193

Ponte alla Carraia
mouseover
foto’s: Wikipedia

De vestiging van de kerk in deze volkswijk paste goed bij de opvattingen van de orde. Het woord umiliati staat immers voor nederigheid. Voor meer informatie over de geschiedenis van de kerk en het klooster klik hier.

De Ognissanti bevat heden ten dage nog enkele kunstwerken waaronder een Kruisiging van Taddeo Gaddi uit 1366, een fresco van Botticelli, drie werken van Domenico Ghirlandaio, en een muurschildering van de zoon van Domenico: Ridolfo del Ghirlandaio. In de kerk zijn de kunstenaar, Botticelli, en de beroemde Florentijnse ontdekkingsreiziger, Amerigo Vespucci, begraven waarvan twee ronde grafstenen in de vloer nog getuigen.

Giotto

Het beroemde altaarstuk dat Giotto rond 1310 voor het hoofdaltaar van de Ognissanti schilderde, is helaas niet meer op de originele plek, maar in het Uffizi te zien.

Giotto
Tronende Maria met kind
groot formaat google art project
Video Khan Academy (4.04 minuten)
detail
mouseover

Tijdgenoten van Giotto waren niet alleen verbaasd over het voor hun tijd ongekend realisme, maar keken ook raar op van de heiligen.298 Het was ongepast om engelen onder de heiligen te plaatsen en dan ook nog eens twee knielende. De schilder Cimabue, tijdgenoot van Giotto, heeft zijn vier heiligen netjes zoals het hoorde onder in het beeldvlak gezet en schilderde zijn engelen daar waar zij hoorden: bovenaan en in de nabijheid van Maria met haar kind. Het opmerkelijke gegeven dat Giotto zijn heiligen zo hoog en dicht bij Maria op het paneel schilderde, heeft te maken met de opdrachtgevers: de orde van de Umiliati. Deze kloosterorde met hun hoofdkerk, de Ognissanti (lett: alle heiligen), had zoals de naam van de orde al zegt de nederigheid hoog in haar vaandel. Welnu, engelen die zich verlaagden tot een positie beneden hun waarde, gaven daarmee blijk van hun onderdanigheid. Dit nu is precies een eigenschap die de zoon van God ook had getoond door zijn kruisiging. Door dit gedrag verhieven de engelen zich juist in de ogen van hun Heer. Als je goed kijkt naar de heiligen in het altaarstuk van Giotto zie je rechts en links van de troon dat Giotto het woord Ognissanti in zijn voorstelling heeft verwerkt.

De suggestie wordt gewekt, door de afsnijdingen van de figuren geheel rechts en links, dat er zich nog veel meer heiligen achter de lijst bevinden. Door een aantal halo’s met slechts de aanduiding van plukjes haar aan de bovenzijde krijg je het idee dat we hier met wel heel veel heiligen te doen hebben. Meer over het hoofdaltaarstuk van Giotto? klik dan hier

Domenico Ghirlandaio en het Laatste Avondmaal in de refter van de Ognissanti

Links van de kerk is de ingang naar het kloosterhof met de refter. In hetzelfde jaar, 1480, als de bouw van de refter voltooid is, schildert Ghirlandaio zijn Laatste Avondmaal. Het jaar, MCCCCLXXX staat in de houten rand van de verhoging bij de voeten van Judas vóór de tafel. Het monogram van, OmmeS SanCtl.:OSSC (alle heiligen of ognissanti), van de kloostergemeenschap is drie keer in het fresco weergegeven. Twee keer bij de zijkanten, rechts en links van de zitbank en ook nog op de vaas met bloemen. Site,  Adres, openingstijden en ingang

foto: dvdbramhall

Ghirlandaio maakt handig gebruik van de bestaande architectuur. Het is voor de kijker moeilijk om te onderscheiden wat werkelijkheid is en wat geschilderd is. Zo dragen de middelste grote console en de twee kleine in de hoeken de gewelven, maar zijn de andere twee geschilderd. De kruisgewelven keren terug in de geschilderde versie.

Domenico Ghirlandaio
Laatste Avondmaal
1480
Ognissanti

Hierdoor lijkt de oostelijke wand van de refter volledig opgelost te worden en plaats te maken voor een eetzaal waar door open arcaden een uitzicht op een tuin is. De twee ramen in de zaal (een is later dichtgemetseld) keren terug in het fresco. In de muurschildering valt er meer licht door het linker dan door het rechter raam naar binnen. Het rechter raam in de refter vangt ook minder licht vanwege het aangrenzende en uitstekende dak van het klooster.299

refter
Laatste Avondmaal
1480
mouseover

foto: Wikipedia en L John Fung

Ghirlandaio schildert niet de gebruikelijke scènes bij het Laatste Avondmaal zoals Andrea del Castagno dit drieëndertig jaar eerder had gedaan in de eetzaal van de Sant’Apollonia. Boven Castagno’s Avondmaal was in het midden de kruisiging geschilderd en rechts en links ervan de graflegging en de grafopstanding.

Andrea del Castagno
Laatste Avondmaal
Sant’Apollonia
1447

Vier jaar eerder, in 1476, had Ghirlandaio in Passignano ook een Laatste Avondmaal geschilderd (Hier bij Web Gallery of Art te zien). In de lunetten waren al de verdrijving van Adam en Eva uit het paradijs en Kaïn die Abel doodt weergegeven. Door de eerste zonden van de mens te laten zien, blijkt hoe noodzakelijk het kruisoffer van Christus is. Bij de instelling van de eucharistie tijdens het Laatste Avondmaal wordt naar dit offer verwezen zoals dat in Marcus 14: 22-26 geschreven staat. Hierdoor kan de mens, als hij tenminste als een goed Christen leeft, weer in de hemel komen.

Domenico Ghirlandaio
Laatste Avondmaal
Passignano
1446

Waarom is er in de Ognissanti alleen een Laatste Avondmaal geschilderd en geen kruisiging? Waarschijnlijk omdat de vorm van de oostelijke wand in de eetzaal dit niet toeliet. De refters werden na het midden van de vijftiende eeuw niet alleen lager, maar kregen ook gewelven, waardoor de ruimte wel breed bleef, maar minder hoog werd.300 Ghirlandaio laat in zijn Laatste Avondmaal het moment zien dat Christus het volgende zegt:

‘Jezus, deze dingen gezegd hebbende, werd ontroerd in den geest, en betuigde, en zeide: Voorwaar, voorwaar, Ik zeg u, dat een van u lieden Mij zal verraden. De discipelen dan zagen op elkander, twijfelende, van wien Hij dat zeide. En een van Zijn discipelen was aanzittende in den schoot van Jezus, welken Jezus liefhad. Simon Petrus dan wenkte dezen, dat hij vragen zou, wie hij toch ware, van welken Hij dit zeide. En deze, vallende op de borst van Jezus, zeide tot Hem: Heere, wie is het? Jezus antwoordde: Deze is het, dien Ik de bete, als Ik ze ingedoopt heb, geven zal. En als Hij de bete ingedoopt had, gaf Hij ze Judas, Simons zoon, Iskariot. En na de bete, toen voer de satan in hem. Jezus dan zeide tot hem: Wat gij doet, doe het haastelijk. En dit verstond niemand dergenen, die aanzaten, waartoe Hij hem dat zeide. Want sommigen meenden, dewijl Judas de beurs had, dat hem Jezus zeide: Koop, hetgeen wij van node hebben tot het feest, of, dat hij den armen wat geven zou.’

Johannes 13: 21-29

In de drie andere evangeliën (Lucas 22: 7-23, Mattheüs 26: 20-30 en Marcus 14: 17-25) is er ook sprake van de instelling van de eucharistie. In Florence werden vaak het bekend maken van het verraad en de instelling van de eucharistie in het Laatste Avondmaal tegelijkertijd weergegeven. Christus maakt dan een zegenend gebaar. Marcus beschrijft dit als volgt:

‘‘En als zij aten, nam Jezus brood, en als Hij gezegend had, brak Hij het, en gaf het hun, en zeide: Neemt, eet, dat is Mijn lichaam. Hij nam den drinkbeker, en gedankt hebbende, gaf hun dien; en zij dronken allen uit denzelven. Hij zeide tot hen: Dat is Mijn bloed, het bloed des Nieuwen Testaments, hetwelk voor velen vergoten wordt.’

Marcus 14: 22-24

De glazen drinkbekers met wijn en het brood staan op tafel. Zo gaf Taddeo Gaddi dit anno 1360 ook weer in de refter van de franciscanen in het klooster van de Santa Croce. Ook bij Castagno zijn het zegenend gebaar bij de instelling van de eucharistie en het verraad te zien. Bij Taddeo Gaddi staat Judas op het punt brood uit de schaal te pakken, terwijl bij Castagno de verrader een stukje brood in zijn rechterhand heeft. Ghirlandaio maakt in zijn Avondmaal te Passignano het verraad van Judas duidelijk door zijn geldbuidel te schilderen en de instelling van de eucharistie met het zegenend gebaar van Christus.301 In de Ognissanti echter is er geen schaal met brood, geen stukje brood in Judas’ hand noch een geldbuidel te zien. Wel brood en karaffen met wijn, maar dan witte wijn.

Taddeo Gaddi
Laatste Avondmaal
detail
geheel
1360
Domenico Ghirlandaio
Laatste Avondmaal
1480
Ognissanti

klik hier voor het vervolg van dag 6