Kunstenaars  Kijken volgens Parmenides en moderne waarnemingspsychologie 

Leonardo de Vinci 1452-1519   Portret van Gao Qipei 1660-1734       
Leonardo de Vinci Zelfportret   Portret van Gao Qipei

Beide kunstenaars zijn op zoek naar wat  Leonardo inventio (idee) noemde. Het bedenken is de waarlijke kunst niet de uitvoering (Jeff Koons laat zijn kunst door anderen maken zoals Het Varkentje Stedelijk). Leonardo vond het niet nodig om zijn werk te signeren.  Mijn stijl is mijn handtekening. 

In  zijn ‘De Praktijk van schilderen’ (508) schrijft Leonardo onder het kopje: Een manier om  de geest te prikkelen en te ontwikkelen om tot verschillende inventio’s  te komen

‘Een raad voor de studie dat hoewel het triviaal lijkt en bijna idioot, het toch zeer nuttig om in de geest verschillende inventio’s  op te roepen. En dat is als je naar een muur met allerlei vlekken of een muur met verschillende stenen kijkt, als je enige scenes moet  bedenken, dan kun je  waarschijnlijk een gelijkenis zien [vlekkerige muur mos] met verschillende landschappen, prachtige bergen, vlaktes, wijde valleien en heuvels in verschillende variaties, ook kun je veldslagen en figuren in actie zien, of vreemde gezichten en kostuums, en een eindeloze variatie aan voorwerpen, die je kunt  beperken tot complete en goed getekende vormen.’

De revolutionaire tekenmethode gebruikte Leonardo om op ideeën (inventio’s) te komen.

De traditioneel methode om te tekenen o.a. bij Villard de Honnecourt eind 12e en begin 13e eeuw

Villard de Honnecourt “Leeuw” begin 13e eeuw groot         Werken met geometrische schemata
Youtube Villard de Honnecourt (1.36 minuten)
Villard de Honnecourt "Leo Leeuw" begin 13e eeuw

Bijschriften: Underneath Leo it reads: Here is a lion seen from the front. Please remember that he was drawn from life.
The other inscription near the bottom of the page reads: This is a porcupine (stekelvarken), a little beast that shoots its quills when aroused.

Leonardo gebruikt zijn tekeningen om op nieuwe ideeën te komen  zoals dit te zien is in twee studietekeningen. De eerste tekening gaat over een veldslag in Anghiari en in de tweede wordt dit plotseling een fontein met Neptunes waarbij de knots verandert in een drietand.

Leonardo da Vinci ‘Studie voor de slag bij Anghiari’  Accademia Venetië
Leonardo da Vinci ‘Studie Neptunes’  Windsor Castle, Royal Library
Leonardo da Vinci 'Studie voor de slag bij Anghiari'  Accademia Venetië

 

Gao Qipei 

Er is veel bekend over het leven van Gao Qipei door het boek dat zijn kleinzoon, Gao Bing, in 1771 over hem schreef: ‘Traktaat over de vingerschilderkunst’. 

‘Tijdens mijn middagslaap droomde ik [Gao Qipei] dat een oude man mij meenam naar een huisje waarvan het plafond, de vloer en de vier wanden van aarde waren. Toen hij er water op spuwde verschenen er alle mogelijke vormen en afbeeldingen, geschilderd met een wonderbaarlijke kunstigheid. Het is uitgesloten dat de menselijke fantasie zoiets voor elkaar zou krijgen. Ik volgde ze met mijn vingers, en slaagde er vrij goed in het mysterie in me op te nemen. Toen ik wakker werd zocht ik naar die beelden in alle dingen, er was niets meer waar ik geen schildering van maakte.’

Aldus Gao Qipei zoals zijn kleinzoon, Gao Bing, dit in zijn Traktaat in 1771 beschrijft.

Gao Qipei ‘Drie buffels op een oever met wilgen’
Gao Qipei 'Drie buffels op een oever met wilgen’

Gao Qipei schilderde twee dagen in de maand van 9.00 tot 17.00 uur

Gao Qipei over het effect van het schilderen met de handen:

Ik schilder met mijn hand
Met alles: nagels, vlees, palm en rug.
Mijn hand begint: er staat nog niets
Maar ben ik klaar, dan is mijn hand op

Gao Qipei over het schilderen

‘Als men met de vingers inkt aanbrengt, ontstaan op plaatsen  waar nagel en vingertop beide het papier raken vanzelf een oog een oogkas. Met het penseel is zoiets volstrekt niet bereikbaar. Maar als men het bewust wil doen lukt het toch niet. Hieraan kan men zien dat schilderen uit schilderen [tekenmethode Leonardo] voortkomt en het ik uit het ik. Maar als men schildert los van het ik, dan is het zeker mogelijke, ook al doet men dan weer afstand van de vingers en gebruikt men het penseel.’

Geciteerd uit: Mus. Cat. Amsterdam, Rijksmuseum, Schilderen zonder penseel Gao Qipei 1660-1735 en de Chinese vingerschilderkunst, Snoeck-Ducalu& Zoon, Gent 1992 blz. 23-27

Hier beschrijft Gao iets dat Schopenhauer weliswaar anders verwoordt en hij over invallen en besluiten heeft, maar het lijkt een soortgelijk proces als bij het schilderen.

‘Het geschiedt in  de donkere diepte; het voltrekt zich bijna even onbewust als de spijsvertering. Tot onze eigen verbazing stijgen invallen en besluiten in ons op; juist van het ontstaan van onze diepste gedachten kunnen wij geen rekenschap geven.’

Schopenhauer uit:  H.J. Störig, Geschiedenis van de filosofie, deel II Het Spectrum, Utrecht 1985  blz. 174.

Goa Qipei  ‘Berglandschap met reizigers onder de pijnbomen’ h 27,2 cm × b 33,2 cm detail
Goa Qipei  'Berglandschap met reizigers onder de pijnbomen' h 27,2 cm × b 33,2 cm

Tekst: “Wanneer de lente zo intens is, is er overal kleur – op mijn reizen naar de uiteinden van de aarde, hoe kon ik me dit geurige moment met verlangen niet herinneren? Een man die geobsedeerd is door de Oudheid”  Zegel: Pei, Qieyuan

De Nederlandse schilder Cornels Ketel schilderde met handen en voeten. Voor de fijne details heeft hij waarschijnlijk zijn nagels laten groeien (Karel van Mander)

Cornelis Ketel detail ‘Zelfportret ‘ 1599
Cornelis Ketel detail 'Zelfportret' 1599

Gao werkt hier volgens een manier die in een oude Chinees handboek (band I uit 1679) voor schilders aanbevolen wordt. Eerste band van de hand van 王概 (Wang Gai) en 李流 (Li Liufang).

王概 en李流
Handboek voor schilders
Mustard Seed Garden Manual of Painting

Band 1: Bäume, Landschaften („Berge und Steine“) (1679)
Band 2: Orchideen, Bambus, Essigpflaumenblüte, Chrysanthemen
Band 3: Insekten und Vögel, alle übrigen Pflanzen (1701)
Band 4: Personendarstellungen (1818)

In de Chinese geschiedenis van de kunst werd gesproken over de expressie door de afwezigheid van het penseel of de inkt.

‘Figuren, ook al zijn ze  geschilderd zonder ogen, moeten lijken, zonder oren, moeten lijken te luisteren […]  Dit zijn dingen die tienhonderd penseelstreken niet kunnen weergeven, maar die met enkele simpele streken indien de juiste wel kunnen.’

Uit: The Mustard Seed Garden Manual of Painting; geciteerd uit:  E.H. Gombrich, ‘ Art & Illusion A study in the psychology of pictorial representation’, Phaidon, Oxford 1960 reprinted 1991 blz. 175

In het traditionele Chinees: í濤PI蒲濤  of ‘I tao pi pu tao’ wat zoveel betekent als ‘Waar het idee aanwezig is, hoeft het penseel zijn werk niet te doen.’ 

Goa Qipei

 

Uit: Mustard Seed Garden  1609    Fresco uit Stabiae    1e eeuw
Mustard Seed Garden 1609  

De werkwijze van Gao werkte het Chinese principe – í濤PI蒲濤 –  in de hand.

Het oog van de kenner Cornelis Hofstede de Groot 

Van Meegeren en vervalsingen. Beroemd Vermeer, maar ook Frans Hals.

Youtube Henk van Os over het oog van de kenner en de vervalsing van een Frans Hals door Van Meegeren

Parmenides

Hofstede de Groot twijfelde niet aan wat zijn ogen zagen zo niet de Griekse filosoof  Parmenides ca. 515 – 440 v. Chr.

Fragment van een gedicht van Parmenides
“Wil de mens de waarheid vinden, dan mag hij zich niet door de veel ervaren gewoonte laten dwingen om een beroep te doen op het blinde oog, het suizende oor of de tong, maar met de redenering de veel omstreden vraag beslechten die ik aan de orde gesteld heb.”     Strycker’Het werkwoord ‘worden’ gebruiken in aanwezigheid van Parmenides was zoiets als vloeken in de kerk: je liep het risico een schop onder je achterste te krijgen.”   Crescenzo

E. De Strycker, ‘Beknopte geschiedenis van de Antieke filosofie’  blz. 37  De Nederlandse Boekhandel Antwerpen 1967; Luciano de Crescenzo,’Geschiedenis van de Griekse filosofie Van de presocraten tot de neoplatonici,’ Bert Bakker, Amsterdam 1991 blz. 110

Probleem dat deze Griekse filosoof hier aansnijdt, is dat de zintuigen (blinde oog en het suizende oor) onbetrouwbaar zijn en niets over de wereld zeggen.

Kijken versus denken. Hengel in het water lijkt gebroken. Niet wat je ziet klopt, maar wat je beredeneert. Roes van de logica.

Optische illusie  ‘Eerst zien en dan geloven’ Onzin aldus Parmenides

Fraser spiraal (valse spiraal) groot formaat James Fraser 1908
Fraser spiraal (valse spiraal) James Fraser 1908

De moderne waarnemingspsychologie

Een aantal problemen bij het waarnemen kijken deels opgelost.
Vijf a priori (voorafgaand aan de ervaring  i.t.t. a posteriori = kennis afgeleid uit de ervaring) principes (Bril die de werkelijk als ware het meel in 5 verschillende  vormen giet (poffertjespan). De vierde macht, naast schilder, schilderij en de kijker achter de coulissen (verborgen dus).                                   

De vijf a priori principes bij het waarnemen zijn aangeboren en universeel
(Gombrich ‘Art and Illusion’)
Werkelijkheid

1. Etc. principe
2. Consistentie of Zucht naar betekenis
 3. Hier en daar / Dichtbij en Veraf
4. Exclusiviteit
5. Kleurverwachting

Wat wij zien

Er is dus een verschil tussen de werkelijkheid en dat wat wij zien. Doordat wij dezelfde vijf a priori principes (ingeboren bril of lens) hebben, heeft de mens het idee dat wat hij ziet er ook echt is. Eerst zien en dan geloven.

 

1 .  Etc. principe
Moeten alle bomen een stam krijgen of juist niet?
Sassetta (echte naam Stefano di Giovanni)  en Watteau

Sassetta ‘De ontmoeting van Antonius van Padua en Paulus’ ca. 1445
National Gallery of Art Washington 
Sassetta 'De ontmoeting van Antonius van Padua en Paulus' ca. 1445 National Gallery of Art Washington 

 

Jean-Antoine Watteau ‘De inscheping voor Cythera’ 1717 Louvre groot formaat
Detail: abstractie of de kruinen van bomen?
Jean-Antoine Watteau 'De inscheping voor Cythera' 1717

2. Consistentie of Zucht naar betekenis

Als je iets ziet wil je het begrijpen Wat zie ik eigenlijk? Je geeft het voorwerp een betekenis waarvan je denkt dat het klopt (ook als het niet klopt).

Betekenis anker of pikhouweel. Nadat deze afbeelding getoond werd begon het college. Hierna werd de studenten gevraagd om de  figuur uit hoofd tekenen. Bijna iedereen vervormde de oorspronkelijk afbeelding  tot een anker of pikhouweel.  Eén student had het bij het rechtereind: een prehistorische  vuistbijl (Hij had archeologie gestudeerd). De zucht naar betekenis wordt ook veel voor kinderspelen gebruikt.

Youtube Rorschachtest

Hermann Rorschach (bijnaam op school ‘Klex’ inktvlek) ontwikkelde een test waarbij de persoon moest beschrijven wat hij in een flinke inktvlek zag. Wat hij of zij zag vertelde aldus Rorschach veel over die persoon.

3. Hier en daar / Dichtbij en Veraf

klein groot groter?
Youtube Borromini gang The magic of illusion

4. Exclusiviteit

 Je kunt iets op twee manieren zien (double-look), maar nooit tegelijkertijd.

Eend of  Konijn

Jonge of Oude vrouw

 

Wel dubbel maar geen double-look

5.  Kleurverwachting

Kleuren beïnvloeden elkaar. Het oog kan stippen met kleuren vermengen (Pointillisme).
Complementaire kleuren versterken elkaar bijvoorbeeld rood en groen.

Dezelfde kleuren veranderen onder invloed van andere kleuren

Verfstipjes  van de drie primaire kleuren worden door het oog gemengd: pointillisme (puntjes) en divisionisme  (streepjes):  Seurat, Signac etc. (Van Gogh werkte ook een tijdje zo). Seurat ‘La Grande Jatte’

Georges Seurat ‘Dimanche d’été à la Grande Jatte’ 

 

Pourbus de Jonge ‘Francis Bacon” 1617 groot formaat
Grondlegger van het (theoretisch) empirisme
Pourbus de Jonge 'Francis Bacon" 1617

Idola specus en de waarneming

De vijf a priori principes  zijn universeel en aangeboren. Het referentiekader of zoals de Engelse filosoof Francis Bacon dit noemt: Idola Specus (drogbeeld van de grot; een verwijzing naar de grot van Plato Youtube The Cave: An Adaptation of Plato’s Allegory in Clay 3.10 minuten). Dit is niet universeel noch aangeboren. Het is individueel en is ook cultureel bepaald. De idola Specus speelt ook een rol in de wijze waarop wij waarnemen.

 Iets zien wordt niet alleen door de cultuur bepaald  (illusie in het Chinees of Engels), maar door je individuele referentiekader.  Wij kunnen (i.t.t iemand die alleen Chinese karakters kan lezen) de wijze waarop de zwarte vlakjes in ILLUSION niet zien zonder meteen het woord te zien.            

illusie in het Chinees