Piazza del Campidoglio

Piazza del Campidoglio om de hoek het Palazzo Senatori
Video Drone     Video Piazza Campidoglio (5.04 minuten)
mouseover
Piazza del Campidoglio

foto’s: josemazcona en shettelbus

 

Piazza del Campidoglio en een luchtfoto
Piazza del Campidoglio Rome

 

Capitolijn in de Oudheid maquette groot formaat       Luchtfoto huidige situatie Piazza del Campidoglio en het Forum Romanum
Youtube reconstructie tempel van Jupiter (1.38 minuten)
Capitolijn in de Oudheid maquette

Het middeleeuwse Rome had geen centrum. Het oude Forum Romanum en de Capitolijn waren grotendeels onder het zand verdwenen zoals dit te zien is in een tekening van Maarten van Heemskerck uit ca. 1535.

Israel Silvestre ‘Gezicht op de heuvel van het Capitool vanuit het oosten ca. 1650-1590 groot formaat
Maarten van Heemskerck ‘De Capitolijn’  zicht op het oude Palazzo dei Conservatori ca. 1535-1536
Israel Silvester 'Gezicht op de heuvel van het Capitool vanuit het oosten ca. 1650-1590 MET

Piazza del Campidoglio Johannes van Doetecum (Hieronymus Cock ) na en vóór de ingreep van Michelangelo midden 16e eeuw.  Rechts Palazzo dei Conservatori (zuiden), Palazzo dei Senatori (oosten) en het ruiterstandbeeld van Marcus Aurelius

Johannes van Doetecum (H. Cock) ‘Capitolijn’ ca. 1544-1555  groot formaat MET      Piazza del Campidoglio in 1618
Video Marcus Aurelius te paard (3.48 minuten)     
Johannes van Doetecum (H. Cock)'Capitolijn' ca. 1544-1555  MET 
 
Capitolijn en de situatie ervoor
Piazza del Campidoglio

In de 12e eeuw wilde het stadsbestuur een nieuw centrum oprichten. De keus viel op de Capitolijn. Hier hadden in de glorietijd van Rome de belangrijkste tempels gestaan waaronder de tempel van Jupiter. Voor meer informatie over de tempel van Jupiter klik  hier bij Wiebe Koopmans en bij Wikipedia). Terwijl andere Italiaanse steden wel mooie centrale pleinen hadden zoals Siena lukte dat Rome pas echt in de 16e eeuw. Michelangelo Buonarroti werd op tien december 1537 op de Capitolijn, op tweeënzestigjarige leeftijd, tot ereburger van Rome benoemd.

Siena  Piazza del Campo groot formaat
mouseover
Siena  Piazza del Campo

foto mouseover: Renate Dodell

In het begin van de 16e eeuw stonden er al twee gebouwen uit het quattrocento: aan de zuidkant het Palazzo dei Conservatori en aan de oostkant het Palazzo dei Senatori. Van bestrating was geen sprake het geheel zag er verwaarloosd uit. In dezelfde maand dat Buonarroti tot ereburger van de stad verheven werd, is het ruiterstandbeeld, dat eerst op het Piazza San Giovanni in Laterano stond, overgebracht  naar de Capitolijn (10 december 1537). Maarten van Heemskerck heeft in 1536 nog een tekening gemaakt van het ruiterstandbeeld van Marcus Aurelius toen het nog bij het Laterano stond.

Maarten van Heemskerck ‘Overblijfselen van het paleis van Lateranen met ruiterstandbeeld van Marcus Aurelius’ 1536
Sketchbook, fol. 71v. Kupferstichkabinett Berlin
Maarten van Heemskerck 'Overblijfselen van het paleis van Lateranen met ruiterstandbeeld van Marcus Aurelius' 1536 Sketchbook, fol. 71v. Kupferstichkabinett Berlintt Berli

Meer lezen over het ruiterstandbeeld in de Magistri Gregorii  narratio de mirabilibus urbis Romae (vertelling over de wonderen van de stad Rome) uit de 12e of 13e eeuw klik hier bij Leo Nellissen.

Marcus Aurelius te paard replica groot formaat     Originele ruiterstandbeeld van Marcus Aurelius
Ruiterstandbeeld Marcus Aurelius replica Piazza del Campidoglio

 

 
Daniele da Volterra ‘Michelangelo’
Daniele da Volterra 'Portret Michelangelo'

Er is veel niet bekend  over de bouwgeschiedenis. Wel weten we uit de bronnen dat Michelangelo aan tenminste vier eisen bij zijn ontwerp moest voldoen:

1. Het geheel moest een mooie toegang voor de stad worden. Er is niet zoveel bekend over de totstandkoming van het plein
2. Het plateau moest gelijk worden gemaakt.
3. De twee vervallen palazzi  moesten gerestaureerd worden.
4. Het geheel moest een eenheid worden en vijf toegangen krijgen.

Buonarroti zag de mogelijkheid voor een grandioze opzet, maar hij moest het plan wel goed gedoseerd brengen. Het budget van de stad was beperkt en het bestuur zou zeker steigeren als hij zijn totale plan in een keer volledig uit de doeken zou doen. De campanile van het Palazzo dei Senatori moest naar het midden verplaatst worden en er moest vanwege de symmetrie een derde paleis bijkomen: het Palazzo Nuovo (Michelangelo’s ontwerp van Piazza del Campidoglio). De oude paleizen liet Michelangelo intact, maar hij zorgde wel voor nieuwe gevels. Dit was esthetisch niet alleen beter, maar bovendien financieel ook nog voordeliger. Het probleem van het plein was dat de twee paleizen in een hoek van tachtig graden ten opzichte van elkaar stonden. Deze vreemde hoek buitte Buonarroti juist uit door het plein de vorm van een trapezium te geven. Klik hier bij Wiebekoopmans voor aanklikbare plattegrond van het Piazza del Campidoglio 

Plattegrond:
Palazzo Senatori (midden Oosten)
Palazzo dei Conservatori (Zuiden)
Palazzo Nuovo (Noorden in de 17e eeuw gebouwd)
  Huidige Piazza del Campidoglio
Palazzo Senatori rond 1300
Vóór de ingrepen van Michelangelo
Situatie vóór de 17e eeuw

 

Piazza del Campidoglio groot formaat     Luchtfoto plein     Luchtfoto
Piazza del Campidoglio Rome

foto: Adobe Stock

Étienne Dupérac ‘Perspectief’ naar ontwerp van Michelangelo 1567 groot formaat
Étienne Dupérac 'Perspectief' naar ontwerp van Michelangelo

Iets dat Bernini nog zou inspireren bij het plein dat hij voor de Sint Pieter ontwierp. De gehele opzet voldeed precies aan de eisen die Michelangelo in een beroemde brief van hem over architectuur als volgt heeft geformuleerd:

Als een plan verschillende delen heeft, moeten al die [delen] van dezelfde kwaliteit en hoeveelheid zijn en op dezelfde manier worden samengesteld, en in de stijl en de proporties moeten ook overeenstemmen. […] net als de neus, die in het midden van het gezicht is, en geen verbintenis heeft met het een of andere oog, maar de ene hand moet wel als de andere zijn en het ene oog moet wel overeenkomen met het andere. En zeker, moeten de architectonische elementen afgeleid worden van het menselijke lichaam. Diegene die de menselijke figuur niet beheerst en het belangrijkste van al de anatomie [van de mens] kan er [architectuur] niets van begrijpen.

Michelangelo in een brief aan kardinaal Rodolfo Pio (Sebastiaan del Piombo). Geciteerd uit: James S. Ackerman, ‘The architecture of Michelangelo’, Penguin Books, London, 1971 (reprinted 1995) blz. 37.

De ogen moeten symmetrisch zijn (Palazzo dei Conservatori en het Palazzo Nuovo) maar de neus Palazzo dei Senatori en het ruiterstandbeeld moet uniek zijn. Bij het plein voor de Waag in Deventer is van een sterke eenheid geen sprake noch van‘ogen en een neus.’Hier nog een panorama van het plein. Ter plekke kun je zien hoe subtiel Michelangelo door zijn ontwerp de bezoekers langs het plein leidt. Hiervoor heeft Buonarroti niet alleen gebruik gemaakt van een slimme bestrating. In het midden van het plein ontwierp Michelangelo een ovaal. Het is uit vier in elkaar geplaatste driehoeken opgebouwd waardoor er een twaalfhoekige ster ontstaat met in het midden het ruiterstandbeeld. Het ovaal is iets verzonken in het plein en wordt omgeven door drie lage treden. Binnen de omlijsting van de drie trapjes loopt het ovaal naar het midden op.

foto:  David Johnston

Hierdoor kijkt Marcus Aurelius op zijn paard ook echt vanaf het hoogste punt uit. Verder zullen we bekijken hoe handig Buonarroti gebruik heeft gemaakt van de ruimte tussen de drie palazzi en dan vooral van de loggia’’s. Michelangelo schiep een ruimte die lijkt op een grote kamer of salone, maar dan wel zonder plafond. De gevels van de beide palazzi aan de zijkanten zijn identiek en zeer interessant. Ter plaatse zal ik uitleggen hoe slim de drie paleizen tot een architectonische eenheid zijn gesmeed en hoe hij heeft gestreefd naar een balans tussen de horizontale en verticale bouwelementen. Om dit laatste te bereiken heeft Buonarroti voor het eerst in de geschiedenis de kolossale orde gebruikt. We lopen nog de beroemde trap, de cordonata, af om hem vervolgens weer op te gaan. Pas dan ervaar je echt hoe het Piazza del Campidoglio langzaam en deel voor deel aan de wandelaar onthuld wordt. Je ziet dan ook de twee beroemde klassieke beelden van Castor en Pollux aan weerszijden van de trap staan.

Piazza del Campidoglio Castor en Pollux groot formaat
Piazza del Campidoglio Castor en Pollux

Foto: raffaele pagani

 

foto’s: megleigh en [fairview]

Tijd om de twee musea te bezoeken die nu in het Palazzo Nuovo en het Palazzo dei Conservatori zijn, hebben we helaas niet. Wel zullen we nog even de overblijfselen van het gigantische beeld van Constantijn kunnen bekijken. We lopen wederom de cordonata af en gaan nu een middeleeuwse trap op die maar liefst 122 treden telt.

Israël Silvestre ‘Het Kapitool te Rome’ 1631-1691, Rijksmuseum Amsterdam groot formaat
mouseover
Israël Silvestre 'Het Kapitool te Rome' 1631-1691, Rijksmuseum Amsterdam
 
 Santa Maria in Aracoeli 
 Santa Maria in Aracoeli  trap en facade Rome

Je zult het verschil met de trap die we net zijn afgedaald wel merken als je boven bent gekomen en de gevel van de Santa Maria in Aracoeli ziet. De Santa Maria in Aracoeli is gebouwd, hoe kan het in deze stad ook anders, op de fundamenten van een oude tempel die gewijd was aan een heidense moedergodin (vergelijkbaar met de Magna Mater Cybele; zie onder Palatijn). Zoals de naam al zegt is de kerk ook gewijd aan een moeder en wel de Madonna. Als we naar binnengaan zie je een typisch Romeinse kerk.

foto: Darragh Sherwin

Het interieur vormt een voorbeeldige illustratie van de continuïteit van het leven in Rome: de magnifieke zuilen hebben eens klassieke tempels en paleizen gesierd en het cosmatenwerk van plaveisel en monumenten fonkelt van kleurige stukjes marmer, afkomstig uit de oude ruïnes. De vloer is bezaaid met grafstenen van beroemdheden [Giovanni Crivelli Donatelo] die in de loop der eeuwen in Rome hebben geleefd en gewerkt, de zijwanden worden gevormd door een reeks familiekapellen van historische Romeinse geslachten, en het prachtige, vergulde plafond memoreert de deelname van de pauselijke vloot aan de overwinning van Lepanto, die de Turkse opmars in de Middellandse Zee een halt toeriep. Wie rondwandelt in deze kerk, bladert in een geschiedenisboek van Rome.

Uit: Georgina Masson, ‘Agon gids voor Rome’, Agon, Amsterdam, 1993 blz. 45.

Alle tweeëntwintig zuilen die het schip van de zijbeuken scheiden, zijn verschillend. De derde van links draagt nog het opschrift: a cubiculo Augustorum. Dit wijst erop dat deze zuil waarschijnlijk uit het slaapvertrek van de keizers komt. Eén van de grafstenen is van Felici de Fredis. Hij was een tuinman die op 14 januari 1506 op een stenen gewelf stootte waaronder zich het beroemde beeld, ‘De Laocoon,’bevond. Giuliano da Sangallo en Michelangelo waren bij de opgraving van dit beeld dat nu in het Vaticaan Museum staat aanwezig. Zij zagen direct dat dit het beeld was waar Plinius de Oudere zo lyrisch over geschreven had.

Pinturicchio ‘Frescocyslus over Bernardinus van Siena’
Bufalini kapel
Pinturicchio 'frescocyslus over Bernardinus van Siena' Bufalini kapel Santa Maria in Aracoeli

 

Gozzoli ‘Antonius van  Padua’
Gozzoli Antonius van Padua Santa Maria in Aracoeli

Bij de familiekapel van de Bufalini’’s, rechts naast de hoofdingang, zijn fresco’’s van Pinturicchio. In het Vaticaan museum zullen we ook nog werk van deze schilder tegenkomen. Hij heeft een frescocyclus over het leven van de heilige Bernardinus van Siena geschilderd waarbij vooral de onderen van deze heilige zijn weergegeven. In de derde kapel links is ook nog een paneel van Gozzoli over de H. Antonius van Padua te zien.

Pietro Cavallini ‘Maria met kind’ fresco
Pietro Cavallini 'Maria met kind' fresco Santa Maria in Aracoeli

Er is ook nog een fragment van een fresco van  Pietro Cavallini uit de 13e eeuw te zien. Rechts achterin de kerk bij de sacristie is een aparte kapel. Hier staat de beroemde en geliefde Il Santo Bambino.

Santo Bambino en de nis
mouseover
Santo Bambino Santa Maria in Aracoeli

foto: Ben  Leferink

Dit houten beeldje is gesneden van een boom uit de tuin van Gethsemane. Het beeld van het kind is bekleed met goud en juwelen en staat in een glazen kist op het altaar. Naast het beeldje liggen vele brieven uit de gehele wereld waarin vaak om goddelijke bijstand wordt gesmeekt. Op 6 januari, de avond van de Driekoningen, wordt de Santo Bambino op het bordes van de Santa Maria in Aracoeli geplaatst voor de plechtige zegeningen van de stad. Elk jaar tijdens de kerstdagen gaat het beeld langs de afdelingen voor kinderen in de ziekenhuizen om troost en misschien wel genezing te brengen.

Het is de gewoonte om juwelen te schenken aan de Bambino bij wonderen of verhoorde gebeden. Als de patiënt zou genezen, werden de lippen van het beeldje donkerrood, anders waren ze bleek. Om de Bambino heen liggen allemaal brieven die mensen uit de hele wereld hem sturen. Het huidige beeld is een replica; het origineel werd in 1994 gestolen. Een prinses uit het Borghese-geslacht probeerde het beeldje in de 18e eeuw te stelen. Ze verving de pop door een kopie, maar de volgende nacht, met onweer, uit zichzelf luidende klokken, en luid gebons op de deur, zou het beeldje huilend op de kerkstoep hebben gelegen.

bron: Wikipedia

We lopen nog achterom naar het monument uit 1885 dat voor Victor Emanuel gebouwd is.

Monument van Victor Emanuel groot formaat     Achter het monument
inzoomen mouseover
Santo Stefano Rotondo zijbeuken Rome

foto: Jesus Sanchez

We nemen een kijkje achter de zuilengalerij van deze ‘bruidstaart’ of ‘typemachine’ zoals dit enorme bouwwerk van wit marmer uit Brescia vaak spottend genoemd wordt. Als we de trappen van de cordonato aflopen en rechts afslaan op weg naar de Via dei Fori Imperiale, zien we nog de overblijfselen van een  Romeins flatgebouw een zogenaamde insula (klik hier bij Wikipedia of bij Wiebe Koopmans als je meer wilt weten over deze insula).

Overblijfselen van een Romeinse insula bovenzijde en deel onder het huidige maaiveld
mouseover
Overblijfselen van een Romeinse insula nabij Piazza del Campidoglio

We lopen terug en steken over bij de Via dei Fori Imperiali een weg die Mussolini heeft laten aanleggen (situatie  vóór de ingrepen van Mussolini). Aan onze rechterhand zijn nog de resten van de keizerlijke forums te zien. Tenslotte gaan we de Via Cavour in. Aan de rechterzijde zijn enkele betaalbare terrasjes waar we zullen pauzeren.

foto’s: GaijinSeb en Martin G. Conde

Via dei Fori Imperiali groot formaat     Luchtfoto      Via Cavour
Via dei Fori Imperiali Rome

Foto: Hervé Simon en de Via Cavour Marc Aurel