Boog van Constantijn

We lopen richting het oosten door de Via dei Fori Imperiali en komen dan bij het Colosseum en de boog van Constantijn.

 Via dei Fori Imperiali, het Colosseum en de boog van Constantijn en een luchtfoto   G.B. Falda kaart Colosseum en omgeving anno 1676
Colosseum luchtfoto Rome

foto: mmelzer en bron van de luchtfoto (mouseover): Martin G. Conde

Het is erg handig als je een kleine verrekijker bij je hebt. Pas dan kun je de reliëfs echt goed bekijken. Bij Bluffton University zijn drie pagina’s met uitstekende afbeeldingen van de boog van Constantijn te zien en bij Wikipedia. Klik hier voor een Nederlandse site met een goed geschreven verhaal en hier voor de Engelse Wikipedia.

Video hoorcollege van professor Kleiner Yale University over de boog van Constantijn  is hier te zien en te beluisteren (begint bij 60 minuten).

Bij de slag om de Milvische brug versloeg keizer Constantijn zijn rivaal Maxentius (klik hier bij Wikipedia als je meer wilt lezen over deze brug). Als dank liet Constantijn in 315 een triomfboog bouwen. Eén jaar na de overwinning op Maxentius kregen de christenen in 313 bij het Edict van Milaan godsdienstvrijheid. Dit hadden de christenen onder andere te danken aan een visioen dat de keizer had voordat hij zijn tegenstander Maxentius versloeg. In een droom zag hij aan de hemel een kruis met de spreuk: ‘In Hoc Signo Vinces’, in dit teken zult gij overwinnen. De boog blijkt volgens archeologisch onderzoek  uit 2009 in werkelijkheid  al tweehonderd jaar eerder gebouwd te zijn en wel in de tijd van Hadrianus.

Triomfbogen waren, zoals reeds eerder is uitgelegd, een handige manier om propaganda te maken voor een keizer. Dit is ook precies wat Constantijn doet, zo wordt het geven van geschenken aan het volk getoond. Ook de tekst op de boog verraadt waarom Constantijn deze triomfboog liet bouwen.

groot formaat
opschrift Boog Constantijn
IMPERATORI CAESARI FLAVIO CONSTANTINO MAXIMO
PIO FELICI AVGVSTO SENATVS POPVLVSQVE ROMANVS
QVOD INSTINCTV DIVINITATIS MENTIS
MAGNITVDINE CVM EXERCITV SVO
TAM DE TYRANNO QVAM DE OMNI EIVS
FACTIONE VNO TEMPORE IVSTIS
REMPVBLICAM VLTVS EST ARMIS
ARCVM TRIVMPHIS INSIGNEM DICAVIT
De vertaling luidt:
Aan keizer Caesar Flavius Constantijn, de grootste
vroom en gelukkig. De Senaat en het Volk van Rome,
door goddelijke inspiratie en zijn grote geest,
met zijn rechtvaardige strijd
tegen de tiran en zijn factie,
in één rechtvaardige slag
wraakte hij de republiek,
wijdde deze boog als monument voor zijn militaire overwinning
Voor- en achterzijde hebben dezelfde inscriptie

bron: Wikipedia

Het bijzondere is dat voor het eerst in een stijl wordt gebeeldhouwd die de christelijke Middeleeuwen al aankondigen. De onderwerpen zijn echter allesbehalve christelijk. Zo worden reliëfs getoond waarbij er aan de heidense goden als Diana en Hercules geofferd wordt. Constantijn heeft zich dan ook pas tweeëntwintig jaar na de bouw van deze boog tot christen laten dopen.

Boog van Constantijn 315
Reconstructie van de boog     Plattegrond  van de reliëfs van de boog  Reliëfs van meerdere keizers
mouseover
Boog van Constantijn

foto’s: Uncle Buddha en AVe2007; reconstructie boog: Le Plan De Rome

Video Khan Academy Boog van Constantijn (10.50 minuten)
Video Dr Ronald Weber (6.13 minuten)
'plattegrond' Boog Constantijn

 

Westelijke zijkant:
1.   Vertrek van de legioenen uit Milaan (fries)
2.   De maan (tondo)
3.   Strijd van Trajanus tegen de Daciërs en de kroning door Victoria (attiek)

Zuidelijke voorzijde (rood Trajanus, blauw Hadrianus en groen Marcus Aurelius):

4. Overwinning en de gevangenen (zuid of noordzijde?)
5. Riviergoden (in de zwikken)
6. Zege van Verona   (detail  en groot formaat)
7. Slag bij de Milvische brug  (groot formaat)
8. Hadrianus vertrek voor de  jacht (tondo links portret Constantijn)
9. Hadrianus offert aan Silvanus (tondo rechts)
A. Inscripties gewijd aan Constantijn
B. Veldslag tegen Daciërs
C. Intocht van Trajanus in Rome
  10. Gevleugelde Victories
11. Hadrianus op berenjacht links (portret Constantijn)
12. Hadrianus offert aan Diana (rechts)
13. Vier beelden van Daciërs (twee geheel links en rechts) 
14. Barbaarse koning voorgeleid aan Constantijn (links)
15. Gevangenen in aanwezigheid van Marcus Aurelius (rechts)
16. Toespraak van Aurelius aan zijn leger (links)
17. Offer van Marcus Aurelius (rechts)

Noordelijke voorzijde:

21. Overwinning en barbaarse gevangenen   zij- en voorkant
22. Riviergoden (in de zwikken)
23. Constantijn spreekt vanaf de rostra het volk toe (fries)
24. Constantijn overhandigt giften aan het volk bij het Forum Caesar
25. Hadrianus jaagt op everzwijnen (tondo links)
26. Hadrianus offert aan Apollo (tondo rechts)
27. Victories
A.   Inscriptie gewijd aan Constantijn
  28. Hadrianus op leeuwen jacht (rechts)
29. Hadrianus offert aan Hercules (links)
30. Vier beelden van Daciërs (één)
31. Intocht Aurelius in Rome (links)
32. Marcus Aurelius verlaat Rome voor een veldtocht (rechts)
33. Aurelius geeft geschenken aan het volk
34. Overgave koning der barbaren

Oostelijke zijkant:
18.   Intocht van Constantijn in Rome (fries)
19.   De zon (tondo)
20.   Veldslag tegen Daciërs

De meeste reliëfs aan de boog van Constantijn zijn van andere keizerlijke triomfbogen gehaald, waaronder keizers als Hadrianus, Marcus Aurelius en Trajanus. De beeldhouwers kregen dan de opdracht om de koppen van deze keizers te verwijderen en de kop van Constantijn erop te zetten (n. 8 en 11). We zullen zien dat er een wereld van verschil bestaat tussen de stijl uit de tijd van Constantijn en de reliëfs van de andere keizers.

De beeldhouwkunst was na driehonderd nog nauwelijks in staat om figuren en landschappen naturalistisch weer te geven. Er zijn maar weinig reliëfs uit de tijd van Constantijn. Alleen de friezen direct boven de kleine bogen en de medaillons op de smalle zijden komen uit het begin van de 4e eeuw (nummers 1, 2, 6, 7, 18, 19, 23 en 24). De wijze waarop de sculptuur bij de friezen is uitgevoerd (nummers: 1, 6, 7, 18, 23 en 24) heeft niets meer de maken met de klassieke kunst.

twee details van de fries uit de tijd van Constantijn
mouseover
fries Boog Constantijn

 

Slag bij de Milvische brug
mouseover
Boog Constantijn Slag bij de Milvische brug

We zullen de fries (nummer 23) waarin Constantijn bij de rostra op het Forum Romanum het volk geschenken overhandigt nader bekijken.

fries boog Constantijn

De kleine figuren  zijn op een onnatuurlijke manier in een architectonisch kader gepropt. Als je de plooien bekijkt, maar dit kan alleen als je je verrekijker gebruikt, dan zul je zien dat het slechts ondiepe gleuven zijn die absoluut niet overtuigen. De koppen en lichamen van de gebeeldhouwde mensen zijn niet realistisch, maar eerder schematische aanduidingen. Bovendien is de rangschikking van de figuren door een strakke hiërarchie bepaald. Constantijn  zit precies in het midden en troont boven alles uit. Zelfs nu nog nadat Constantijn zijn kop verloren heeft, steekt hij met zijn schouders boven alles uit.

vier reliefs van Hadrianus
Fries (vroeg 4e eeuw) en medaillons (vroeg 2e eeuw) van de boog van Constantijn
mouseover
Boog Constantijn met vier reliefs van Hadrianus

Heel wat anders als je dit vergelijkt met de twee medaillons uit het begin van de 2e eeuw boven deze  fries waar  Hadrianus  jaagt en hij offert aan Hercules. De wijze waarop de beeldhouwers uit de tijd van Constantijn hun onderwerp vorm gaven, zal in de Middeleeuwen gebruikelijk worden. Het ging er niet meer langer om de werkelijkheid zo natuurgetrouw weer te geven, maar alleen nog maar om de goddelijke boodschap, natuurlijk christelijk aan de kijker over te brengen. Precies zoals we dit op zaterdagmiddag in de Sant’Agnese fuori le Mura bij het apsismozaïek  uit de 7e eeuw hebben gezien.

Herman Van Swanevelt ‘Boog van Constantijn’ 1645 groot formaat
Gerard ter Borch Boog van Constantijn 1609   Piranesi Boog van Constantijn midden 18e eeuw   detail
Etienne Dupérac Boog van Constantijn midden 19e eeuw
Herman Van Swanevelt Boog van Constantijn 1645

We lopen nu naar het Colosseum. In dit amfitheater vochten de gladiatoren voor eeuwige roem of hun leven. Hier werden misdadigers en christenen  op een gruwelijke wijze de dood ingejaagd.

foto: Ella

De volgende bladzijde