Museo e Galleria Borghese

Het kan zijn dat dit onderdeel van het programma later in de middag plaats vindt. We moeten namelijk van tevoren de toegangskaarten kopen en krijgen door het museum Borghese een tijdstip aangewezen waarop we kunnen komen.

kaart van de Villa Borghese en het park

Foto: Brule Laker

Villa Borghese
Villa Borghese rome

foto: kamilica

Als we door het park lopen zien we de Villa Borghese al (hier de tuin aan de achterzijde). Het is nu een museum met een wereldberoemde collectie beelden en schilderijen.

Villa Borghese
luchtfoto voorzijde       luchtfoto achterzijde
 Villa Borghese rome

We zullen voornamelijk de beelden van Gianlorenzo Bernini bekijken, maar natuurlijk ook enkele schilderijen. De familie Borghese had naast veel geld ook nog een goede smaak. Als je de beelden van Bernini of de schilderijen van onder meer Caravaggio (zes werken waaronder een zelfportret), Titiaan (drie werken), Raphael, Veronese en Rubens op het internet wilt bekijken dan is Artcyclopedia een goed adres (naam kunstenaar invullen). Het aardige van deze villa, nu het Museo e Galleria Borghese, is dat we prachtig kunnen zien hoe Bernini zich als jonge beeldhouwer razendsnel ontwikkeld heeft. Gianlorenzo is geboren in 1598 in Napels, zijn vader Pietro was een beeldhouwer die oorspronkelijk uit Florence kwam. In 1605 verhuist Pietro met zijn gezin naar Rome. Hier krijgt hij onder meer een opdracht voor reliëfs van paus Paulus V voor zijn gelijknamige kapel en het  Baptisterium (reliëf Maria Hemelvaart) in de Santa Maria Maggiore (niet ver van ons hotel). Als jongen van acht was Gianlorenzo al in staat om een goedgelijkende kop met zijn beitels aan het marmer te ontfrutselen. Filippo Baldinucci, de biograaf van Gianlorenzo Bernini, verhaalt hoe paus Paulus V een marmeren kop voor een tombe in de Santa Prassede ziet en hoort dat de tienjarige Bernini die gehakt heeft. Paulus V roept het jonge talent bij zich en:

vroeg Bernini voor de grap of hij een schets van een kop met de pen kon maken. Giovanni [Gianlorenzo] Bernini vroeg Zijne Heiligheid welke kop hij wilde. De paus gaf hem als antwoord dat hij de kop van de heilige Paulus moest tekenen. In een half uur had Bernini met krachtige contourlijnen de tekening voltooid tot groot genoegen van de paus.

Filippo Baldinucci, ‘Het leven van Cavaliere Giovanni Lorenzo Bernini’, 1682. Geciteerd en vertaald uit Holt, ‘A Documentary History of Art’, Princeton, volume II blz. 108.

Gianlorenzo Bernini
Amalthea en de kleine Zeus
details: de kleine Zeus drinkt melk     het melken van de geit
Gianlorenzo Bernini Amalthea en de kleine Zeus Galleria Borghese

In dit museum is een klein beeldhouwwerk genaamd, ‘Amalthea, het kind Zeus en een faun’, dat Bernini waarschijnlijk als twaalfjarige gemaakt heeft. Lange tijd is dit beeldje voor een echt klassiek werk aangezien. Niet zo verwonderlijk daar Gianlorenzo al op jonge leeftijd vaak in het Vaticaan te vinden was. Hier heeft hij zo ongeveer drie jaar lang beroemde klassieke beelden zoals de Laocoon, de Apollo en de torso van Belvedere, maar natuurlijk ook de fresco’s van Raphaël en Michelangelo eindeloos bestudeerd en nagetekend. Van Michelangelo heeft Bernini naar zijn eigen zeggen pas echt geleerd hoe je de spieren van een mens in allerlei houdingen goed kon weergeven. Niet verwonderlijk daar Michelangelo als knaap van zeventien jaar menig lijk onder zijn mes heeft gehad om het te ontleden. We zullen in programma drie de kunstwerken die de jonge Bernini grondig had bestudeerd in het Vaticaan nog zelf bekijken.

Op de begane grond is een beeld uit 1619 te zien dat Gianlorenzo  in opdracht van kardinaal Scipione Borghese heeft gemaakt. Het was de eerste grote opdracht voor Gianlorenzo. Het stelt Aeneas voor die zijn vader Anchises draagt. Zijn zoon Ascanius is ook te zien hij draagt de olielamp.

Bernini Aeneas, Anchises en Ascanius:
Hoorcollege over Aeneas, Anchisis en Ascanius van Alexander Smarius (14.48 minuten)

Gianlorenzo Bernini
Aeneas, Anchises en Ascanius 1619
achterzijde       opstelling in het museum
mouseover

Aeneas, Anchises Ascanius Bernini Villa Borghese

Het beeld stond eerst onder een schilderij met als onderwerp: de val van Troje. Aeneas is na de val van Troje met zijn vader en zoon gevlucht naar Italië. Gianlorenzo hebben goed gekeken naar een beroemd beeld van Giambologna en wel de Sabijnse vrouwenroof dat veertig jaar eerder gemaakt is. De compositie is ook gebaseerd op een fresco van Raphaël, ‘Brand in de Borgo’, dat we in het Vaticaan nog tegen zullen komen.

Op de begane grond zijn drie beroemde beelden te zien die Gianlorenzo Bernini in opdracht van Scipione Borghese maakte. De eerste twee beelden zijn gebaseerd op de mythologische verhalen van Ovidus het zijn: Pluto ontvoert Proserpina (1621- 1622) en Apollo en Daphne (1623-1624). Als de Apollo en Daphne nog niet eens voltooid is, begint Bernini al aan zijn derde beeld: de David. In 1624 als Bernini de David gemaakt heeft, voltooit hij pas zijn Apollo en Daphne. Kardinaal Scipione had zijn Apollo en Daphne, die een jaar lang onaf in het atelier stond, aan zijn neef paus Paulus V (Camillo Borghese) gegeven. Waarschijnlijk wilde de kardinaal in een beter blaadje bij zijn neef komen en had hij inmiddels de David al gezien. De David heeft Bernini aldus zijn biograaf Baldinucci in acht maanden gehakt. Het werd direct als een meesterwerk erkend.

Het beeld van Pluto en Proserpina maakte grote indruk omdat Bernini hier een effect heeft bereikt dat voor onmogelijk werd gehouden. De tranen van Proserpina en de hand van Pluto die de huid van zijn ‘geliefde buit’ bij haar bovenbeen indrukt zijn technisch ongekende hoogstandjes.

Bernini
Pluto ontvoert Proserpina
mouseover
Bernini Pluto ontvoert Proserpina Museum Borghesefoto’s: Steven Zucker

Gelukkig kun je in dit museum nog dicht bij het beeld komen zodat je de verfijnde details van nabij kunt bekijken. Bij de Pietà van Michelangelo in de Sint Pieter is dit helaas onmogelijk. Dit beeld wordt beschermd door een dikke glasplaat. Gianlorenzo heeft het spannendste moment van het verhaal uitgekozen. Pluto pakt haar net vast, terwijl zij zich aan zijn omklemming probeert te ontworstelen. Als je de gezichtsuitdrukkingen van de beide figuren met elkaar vergelijkt, zie je dat er sprake is van een enorme tegenstelling. Haar gezicht is vertrokken van angst terwijl hij juist triomfantelijk kijkt. De driekoppige hellehond Cerberus markeert precies de plek waar de God van de onderwereld haar naar toe zal brengen. Dit past niet alleen mooi in het verhaal, maar is tevens voor dit beeld een noodzaak, maar hierover ter plekke meer.

Bernini: Pluto ontvoert Proserpina:
1. Video hoorcollege van Alexander Smarius (begint met Giambologna)
2. Video Khan Academy video: Bernini Pluto en Proserpina (2.48 minuten)
3. Video Micah Christensen Pluto Proserpina (begint bij 32.30 minuten)

achter- en zijkant
mouseover
Bernini Pluto ontvoert Proserpina Villa Borghese

De tegenstelling die in Pluto en Proserpina zo duidelijk aanwezig is en de technische hoogstandjes overtreft Gianlorenzo in zijn volgende beeld: Apollo en Daphne, dat hij voor de kardinaal maakte.

Apollo en Daphne
zijkant    twee kanten
mouseover
maquette Rome

foto’s: Steven Zucker

Bernini Apollo en Daphne:
1. Hoorcollege van Alexander Smarius over  Apollo en Daphne  (begint bij 9.27 minuten)
2. Video Khan Academy  (3.03 minuten)

Gianlorenzo Bernini
Apollo en Daphne 1623-1624 marmer levensgroot
mouseover
Gianlorenzo Bernini 'Apollo Daphne' Villa Borghese

foto: Jenthefun1

Ook dit beeld is gebaseerd op Ovidius. Cupido, dat leuke engeltje met die pijlen, neemt wraak op Apollo en raakt hem met zijn gouden pijl. Hierdoor wordt hij verliefd op Daphne. Tegelijkertijd treft een andere pijl van Cupido Daphne waardoor haar liefde gedoofd wordt. Als Apollo het voorwerp van zijn grote liefde ziet dan volgt hij haar direct en …

Zo renden ook de God –uit liefde- en de nimf –uit angst.
Toch is haar achtervolger met zijn vleugels van verliefdheid
sneller, hij kent geen rust, hij komt steeds dichter in de rug
van ’t vluchtend meisje, hijgend in de lokken langs haar schouders.
Haar krachten zijn ten eind, ze ziet doodsbleek, is uitgeput
van ’t snelle gaan, en omziend naar het water van Peneius
roept ze: ‘Ach, vader! Help me! Een riviergod heeft toch macht?
Bevrijd me van dit lichaam dat me veel te mooi deed zijn!’
Haar klacht weerklinkt nog, als een starre stijfheid haar bevangt:
Haar zachte borst wordt door een dunne laag van schors omsloten,
haar armen groeien uit tot takken en haar haar tot loof,
haar voeten, eerst zo snel, zijn nu verstokt tot trage wortels,
haar hoofd wordt kruin. Haar gratie is het enige wat nog rest.
Nog steeds bemint Apollo haar, zijn vingers langs de boomstam
voelen haar hart nog sidderen onder de nieuwe bast
en met zijn armen om haar takken heen, als om een lichaam,
kust hij het hout, maar zelfs dat hout buigt van zijn kussen weg.

Uit: Ovidius, ‘Metamorphosen’, vertaald door M.d’Hane-Scheltema, Athenaeum-Polak&Van Gennep, Amsterdam, 1993 Boek I, blz. 32-33

Als je goed naar het beeld kijkt, zie je dat Bernini zich nauw aan de tekst van Ovidius gehouden heeft. Hij beeldt net het moment af waar de smeekbede van Daphne aan de riviergod verhoord wordt. Als je het gezicht van Apollo bekijkt, kun je zien dat hij nog niet door heeft, dat zijn geliefde bezig is te veranderen in een boom. Sterker nog hij kijkt alsof hij het grote geluk in zijn handen houdt. Als je voor het beeld staat, zie je hoe knap Gianlorenzo deze tegenstelling heeft uitgewerkt. De handen, de afwerende gebaren, de geopende lippen van Daphne die het wel lijken uit te schreeuwen zonder een geluid te produceren of de zielsgelukkige uitdrukking op het gezicht van Apollo, die denkt dat hij net het ultieme geluk heeft gevonden. Hij heeft nog niet door dat beiden slachtoffer zijn geworden van de zoete wraak van Cupido.

Niet alleen overtreft Gianlorenzo zich in de psychologische weergave van de gemoedstoestanden van de goden, maar ook in technisch opzicht bereikt de beeldhouwer een ongekende hoogte. Vergeet niet dat Bernini hier met marmer werkt. Dit materiaal is nogal kwetsbaar en als je ziet hoe Daphne haar haren in een wilde beweging van haar hoofd in de lucht slingert, dan lijkt dit bijna een onmogelijke opgave voor elke beeldhouwer. Bij het hanteren van de beitel bij dit soort fijne en dunne details is de kans buitengewoon groot dat zulke stukjes afknappen. Wel werden na het beitelen de laatste details door krabben, schuren en polijsten aangebracht. Eigenlijk deed Bernini hier iets dat technisch gezien alleen was voorbehouden aan kunstenaars die bronzen beelden maakten. Zulke effecten konden zij vaak met klei nog niet eens bereiken. Klei is veel makkelijker te bewerken dan marmer, als het mis gaat dan plak je er gewoon weer een stuk bij aan. Dit lukt bij marmer niet echt. Tenminste als je er weer een stuk aanzet, is dit gezien de aard van het materiaal altijd te zien. Fijne details werden bij brons altijd later aangebracht. Toch was het juist deze technische perfectie die sommige tijdgenoten Gianlorenzo verweten.

De assistent van Bernini, Giuliano Finelli uit Carrara, heeft de laurierblaadjes en het schors gemaakt, maar kreeg hier geen erkenning voor. Integendeel Bernini eiste alle eer voor zichzelf op. Uit woede verliet Giuliano Finelli het atelier van Bernini. In de biografieën over Bernini geschreven door Filippo Baldinucci en Domenico Bernini, wordt dit niet vermeld.

Apollo en Daphne
de hand van Daphne
Gianlorenzo Bernini 'Apollo Daphne'

Als deze beeldengroep van Apollo en Daphne voltooid is, wordt het in het jaar 1625 dé grote sensatie van Rome. Heel Rome haastte zich om dit wonder te zien. Vanaf dit moment kreeg Bernini vele bewonderende blikken van voorbijgangers als hij door Rome liep. Maar er was toch een probleem namelijk met Daphne. Kardinaal Maffeo Barberini verwoordde dit als volgt: ‘Hoe waar en levensgetrouw het is, het zou minder offensief voor het oog van de kuise kijker zijn, als het vergezeld zou gaan met een morele waarschuwing.’ De kardinaal verzon een  tweeregelig vers de nobele vrucht van zijn erudiete geest zo is te lezen in  de biografieën van Bernini: die van Filippo Baldinucci en Domenico Bernini. Kardinaal Scipione liet deze dichtregels op de sokkel aanbrengen om kritiek op het naakt te weerleggen met de volgende morele vermaning:

sokkel groot formaat
Elke minnaar die de genoegens van vluchtige uiterlijke vormen najaagt
zal zijn handen gevuld zien met louter takken en alleen bittere vruchten krijgen

Het volgende beeld dat Bernini hakte terwijl hij zijn Apollo en Daphne nog niet geheel voltooid in zijn atelier had staan, was de David. Vriend en vijand waren het er over eens dat dit beeld met recht een waar meesterwerk is. Plattegrond van de zaal in de Villa Borghese waar Apollo en Daphne (en de huidige opstelling in het museum) oorspronkelijk stonden.

Bernini David:
1. Hoorcollege van Alexander Smarius 
2. Video Khan Academy  (3.55 minuten)

David
achterzijde   zijkant   voorzijde   hand en de slinger   voet
mouseover
David Bernini Villa Borghese

Hoewel ook dit beeld knap gehakt is, zijn er nauwelijks van die technische hoogstandjes meer te zien. De wijze waarop de David hier wordt weergegeven, is volkomen nieuw in de lange traditie van de beeldhouwkunst. Hoewel het effect, oog in oog te staan als kijker met de David, door de huidige opstelling van het beeld in het museum helaas deels weer teniet wordt gedaan. In de 17e eeuw stond het beeld gewoon op de grond zonder de huidige hoge sokkel. Daardoor stond je als kijker oog in oog met het levensgrote marmeren beeld. Wat nu nog direct opvalt, is de blik vanuit de samengeknepen ogen die niet gericht is op de kijker, maar op een andere figuur die zich in de ruimte moet bevinden: Dit nu is natuurlijk Goliath die David in het vizier heeft. Zoals je kunt zien staat hij net op het punt de steen naar Goliath te slingeren. Als je ter plekke voor het beeld staat, kun je prachtig zien hoe gespannen en tot het uiterste geconcentreerd

David is voor de beslissende strijd op leven en dood. Al zijn spieren zijn gespannen voor de krachtexplosie die straks zal volgen als hij de steen gaat slingeren die beslist raak moet zijn, want anders loopt het fout met hem af. Aan zijn hele lichaamshouding zoals de stand van de benen en de draaiing van zijn bovenlichaam kun je zien dat David zoveel mogelijk kracht probeert te zetten. Voor de kop van dit beeld heeft Gianlorenzo zijn eigen gelaat gebruikt. Filippo Baldinucci beschrijft nog dat als kardinaal Maffeo Barberini Gianlorenzo opzoekt in zijn atelier de beeldhouwer hem een spiegel in zijn handen drukt zodat Bernini zijn gezicht kon bestuderen. Het moment uit het bijbelse verhaal van David en Goliath is volkomen nieuw. Met behulp van een A3-’tje zal ik proberen duidelijk te maken wat het verschil is tussen de David van Michelangelo, die ruim honderd jaar eerder gemaakt is en dit beeld van Bernini.

De drie beelden die Bernini van 1621 tot 1623 voor Scipione hakte, zijn uiteraard driedimensionaal. Toch was het niet de bedoeling van de maker dat we om de beelden heen lopen integendeel. De beelden kregen een plaats tegen een muur zoals je dit bij de plattegrond hierboven kunt zien. Baroksculptuur krijgt vaak het etiket opgedrukt dat de beelden van vele kanten bekeken moeten worden. Dit nu is bij Gianlorenzo juist niet het geval. De plek waar Bernini wilde dat de toeschouwer naar zijn ‘kinderen’ keek, werd bewust door hem bepaald. Het beeld van Pluto en Proserpina werd zo geplaatst dat je het alleen van de voorzijde kon zien heel anders dan de huidige opstelling. Terwijl je de Apollo en Daphne alleen van de zijkant zag. De David keek je recht in zijn gezicht dus ook aan de voorzijde. Door de originele opstelling van de David (tegen de wand), was niet te zien dat er bij het hakken teveel marmer is afgegaan. Bij de huidige opstelling valt dit nauwelijks op. Terwijl Bernini en zijn assistent, Giuliano Finelli, geen enkele fout bij het hakken van Apollo en Daphne maakten, is dit bij de David wel gebeurd. Bij de hiel van David is te zien dat er iets mis is gegaan. De kleur verraad dat er later een ander stuk marmer is aangezet.

Na zijn drie grote beelden zullen we nog twee portretbustes van Gianlorenzo bekijken en met elkaar vergelijken. Het eerste beeld is een portret van Paulus V uit 1618.

Een vrij traditioneel portret dat hij als twintigjarige maakte. Veel interessanter is de buste van zijn opdrachtgever, de man die in dit museum woonde: Scipione Borghese. Dit portret in marmer maakte ‘onze beeldhouwer’ veertien jaar na de buste van Paulus V, maar wat een verschil. Kardinaal Scipione beweegt zijn hoofd en spreekt tegen iemand. Ook hier dus net als bij David wordt een tweede persoon in het vertrek gesuggereerd. Op het moment dat Bernini de laatste hand had gelegd aan de portretbuste van de kardinaal ontdekte hij tot zijn grote schrik een barst in het marmer dat precies langs het voorhoofd liep. Gianlorenzo zou aldus zijn biograaf in vijftien nachten een nieuwe buste gehakt hebben. Bernini liet aan Scipione eerst de buste met de barst zien. De kardinaal probeerde zijn teleurstelling te verbergen, maar op het moment dat Gianlorenzo de nieuwe buste liet zien begon de kardinaal te glimlachen. Trouwens de assistent van Bernini, Giuliano Finelli, heeft ook een portretbuste van Scipione Borghese gemaakt.

Giuliano Finelli
Scipione Borghese
Giuliano Finelli Scipione Borghese

Bernini portretten:
Video hoorcollege over Bernini’s portretten (14.55 minuten)

Bernini
Paulus V
Galleria Borghese
mouseover
Bernini buste Paulus V Galleria Borghese

 

Bernini
Paulus V
detail en geheel
J. Paul Getty Museum Los Angeles
mouseover
Bernini Paulus V J. Paul Getty Museum Los Angeles

 

Bernini
eerste versie zijkant barst
groot formaat
Galleria Borghese
Bernini Scipione Borghese eerste versie Galleria Borghese

 

Bernini
tweede versie groot formaat
Galleria Borghese
Bernini tweede versie Scipione Borghese Galleria Borghese

Voordat Bernini een marmeren buste maakte, tekende hij meestal zijn model meerdere keren. Hij ging hierbij op een ongebruikelijke wijze te werk:

Bernini gaf er tijdens het werken naar modellen de voorkeur aan, dat deze in beweging waren. Hij liet degene die hij portretteerde, lopen en praten, aangezien hij van mening was dat iemand in beweging zijn eigen aard beter laat zien –en dat was nodig voor een portrettist. Voor een nauwkeurige studie van onderdelen echter moest het model wél stilzitten.

Baldinucci. Geciteerd uit: Antoon Erftemeijer, De aap van Rembrandt Kunstenaarsanekdotes van de klassieke oudheid tot heden. Becht, Haarlem 2000 blz. 183.

voorstudie
zijkant buste
mouseover

Scipione Borghese voorstudie Bernini

Na een flink aantal tekeningen maakte Bernini altijd een klein model [bozzetto] van klei of was. Pas daarna begon hij aan het blok marmer zelf. Tijdens het hakken ging hij wel spontaan te werk, wat dit betreft was de bozzetto niets meer of minder dan een bron van inspiratie.

Ook in dit museum zijn bozzetto’s van Bernini te zien. In het museum van het Vaticaan bij de Pinacotheek zijn nog enkele grote bozzetto’s van de marmeren engelen te zien die op de brug staan die naar het Vaticaan leidt. Het aardige van deze bozzetto’s is dat je precies kunt zien hoe deze modellen gemaakt zijn. In dit geval van gips, ijzerdraad, lompen en papier.

Lorenzo Valles
Paolina Borghese in Antonio Canova’s studio
Lorenzo Valles Paolina Borghese in Antonio Canova's studio

We zullen nog enkele beelden bekijken waaronder een werk van de beroemde Italiaanse beeldhouwer: Antonio Canova. Deze beeldhouwer heeft de zus van Napoleon, Paolina Borghese, in marmer vereeuwigd.

Canova
sala Paolina Borghese
Paolina Borghese
Canova Paolina Borghese Palazzo Borghese

Zij ligt grotendeels naakt als een Venus op een sofa. Op de vraag of zij het niet pijnlijk vond om zo voor de beeldhouwer model  te zitten schijnt ze geantwoord te hebben dat dit beslist niet het geval was. Het atelier was immers goed verwarmd. Als je dit beeld goed bekijkt, kun je zien dat niet alleen Bernini in staat was tot technische hoogstandjes met marmer.

Als we nog tijd over hebben, zullen we enkele schilderijen bekijken met name van Caravaggio. De schilder die vooral in programma drie aan de orde komt. Caravaggio heeft trouwens Bernini diepgaand beïnvloed vooral door de wijze waarop hij geschrokken, pratende of lachende figuren met vaak tintelende ogen schilderde zoals te zien in Bernini’s Verdoemde Ziel.

Caravaggio
Jongen gebeten door hagedis
  Bernini
Verdoemde ziel

De volgende bladzijde