Het Pantheon en zijn geschiedenis

Via della Rosetta
Pantheon
Via della Rosetta Pantheon Rome

Foto’s: Neil Howard en Via della Rosetta: Joan Perroni

Piazza della rotonda
Pantheon
originele bronzen deuren gesloten
voorzijde en een blik vanuit de portico op het plein
plattegrond van het Pantheon
livecam Pantheon
mouseover

Piazza della Rotonda Pantheon Rome

foto’s: _Robert C_  en Pablo Rodríguez

De gangbare opvatting over de bouwgeschiedenis van het Pantheon 

Oorspronkelijk heeft Agrippa hier een tempel gebouwd zoals je dit nu nog op de architraaf kunt lezen: M.AGRIPPA.L.F.COS.TERTIUM.FECIT. (Marcus Agrippa, de zoon van Lucius, voor de derde keer consul heeft [me] gemaakt). Een andere inscriptie op de architraaf direct onder die van  M. AGRIPPA. maakt duidelijk dat onder de keizers Septimius Severus en Caracalla nog herstelwerkzaamheden hebben plaatsgevonden. Er zijn in de koepel en het tussenblok ook bakstenen gevonden met stempels uit de tijd van deze twee keizers. Bron:  Lise M. Hetland, “Dating the Pantheon,” Journal of Roman Archaeology 20 (2007).
De oude tempel is in 25 v. Chr. gebouwd en in 80 n. Chr. na een brand door Domitianus weer hersteld. In 110 werd het gebouw door de bliksem getroffen en verbrandde weer. Het Pantheon werd weer opgebouwd.

Marcus Agrippa
kopie
waarschijnlijk naar origineel bronzen
dat in het Pantheon stond
Louvre
Marcus Agrippa kopie waarschijnlijk naar origineel bronzen in Pantheon Louvre

Pas veel later in 1892 is uit onderzoek van de Franse architect Georges Chedanne gebleken dat het Pantheon zoals het er nu nog steeds staat uit 118-125 na Chr. komt. Door onderzoek naar de fundamenten heeft men de jaartallen van 120 tot 125 op veel stenen ontdekt  (zo dacht men tot 2007). De oude fundamenten uit Agrippa’s tijd zijn deels hergebruikt.

 

Pantheon
in de huidige stedelijke context
stedelijke context oudheid
Campus Martius ofwel het Marsveld
Video drone Sky View Productios (4.27 minuten)

De tempel die Hadrianus ontworpen heeft, is heel anders dan zijn voorganger. Zo heeft Hadrianus de ingang verplaatst naar het noorden, terwijl hij in plaats van een rechthoekige cella een ronde heeft gebouwd. “In 125 liet keizer Hadrianus het Pantheon geheel herbouwen, waarbij het zijn huidige ronde vorm kreeg.”  aldus ook de Nederlandse Wikipedia).

Video’s op het internet:
1.  Hoorcollege Pantheon professor Kleiner Yale University is hier te zien en te beluisteren
2.  Video Khan Academy Pantheon (8.31 minuten)
3.  Video Pantheon Khan Academy (9.08 – 12.53 minuten)
4. Video reconstructie  altair4.com (2 minuten)
5.  Video De geheimen van het Pantheon (5.40 minuten)
6.  Youtube Pantheon Tim Wright (4.26 minuten)
7.  Video reconstructie  Virtual Roman Pantheon in BlueMars/CryEngine (5.08 minuten)
8.  Live cam Pantheon

luchtfoto
mouseover
Pantheon zijkant Rome

foto: tictokdoc

luchtfoto
achter- en zijkant

Foto:  Jeffrey Yip

Volgens Livius is de tempel van Agrippa gebouwd op de plek waar Romulus ter hemel steeg. Tijdens een vergadering kwam er plotseling een storm opsteken en alles werd in duister gehuld. Nadat de storm voorbijgetrokken was, zagen alle aanwezigen tot hun stomme verbijstering een lege koningsstoel. Romulus was opgenomen in de godenwereld.

Hoewel Hadrianus bij zijn ontwerp ook geïnspireerd is door het gouden huis van Nero, is zijn ontwerp uniek. Zo neemt Hadrianus de afwisseling van ronde en vierkante nissen en de open oculus [letterlijk: oog] over van een achthoekige zaal in dit gouden huis (reconstructie en deze video reconstructie achthoekige zaal). Volstrekt nieuw is de ronde cella in een tempel achter een rechthoekige porticus. Zoals je dat in de les al hebt gehoord kenden de Grieken noch de Etrusken zoiets.

De nieuwe inzichten over de bouwgeschiedenis van het Pantheon

“In 125 liet keizer Hadrianus het Pantheon geheel herbouwen, waarbij het zijn huidige ronde vorm kreeg.” aldus de Nederlandse Wikipedia. Uit archeologisch onderzoek van de fundering van het Pantheon is duidelijk geworden dat:

  1. Agrippa’s tempel niet rechthoekig was zoals een klassieke Griekse of Romeinse tempel, maar rond (zie plattegrond van Rodolfo Lanciani 1897: rood is fundering van de tempel van Agrippa en zwart  van Hadrianus).
  2. Agrippa’s tempel een portico met hoge zuilen, een fronton en een rotunda had met dezelfde afmetingen als het huidige Pantheon en de ingang op het Noorden georiënteerd was.
  3. De stempels in de bakstenen van de fundering bijna allemaal uit de periode komen waarin Trajanus keizer was (110 t/m 117).

Dr. Paul A. Ranogajec, The Pantheon, Khan Academy; Lise M. Hetland, “Dating the Pantheon,” Journal of Roman Archaeology 20 (2007), blz. 95-112 en Eugenio La Rocca (download pdf), ‘Agrippa’s Pantheon and its origin in: Tod A. Marder/Mark Wilson Jones (ed), The Pantheon: From Antiquity to the Present, Cambridge University Press 2015 blz. 49-78; Carandini, A., with Carafa, P., (Edited by)  The Atlas of Ancient Rome  Biography and portraits of the City, (Volume) I and II, Princeton University Press, Princeton and Oxford, English translation, 2017  (Volume) I blz. 508 linkerkolom.  In Engelse Wikipedia worden de nieuwe inzichten deels wel vermeld.

Door deze drie feiten komt de gangbare opvatting in een nieuw daglicht te staan. De toeschrijving aan Hadrianus steunt op een wankele en smalle  basis. De fundering (grotendeels) en de vorm van de tempel komen immers  uit de tijd van Agrippa en Trajanus. Deze gegevens roepen vele vragen op.

  1. Is het Pantheon gebouwd voor de dynastieke keizerverering, die is begonnen met Augustus? Het mausoleum van Augustus (reconstructie) was een paar jaar voor het Pantheon voltooid en ligt ook op het Marsveld (Campus Martius) en wel  op één as met het Pantheon.
  2. Wie ontwierp het Pantheon? Zou dit misschien de architect van Trajanus zijn en wel Apollodorus van Damascus, die ook het Forum van Trajanus heeft aangelegd? (Trajanus en Apollodorus bezoeken het Pantheon)
  3. Heeft Hadrianus met de inscriptie,  M.AGRIPPA.L.F. COS.TERTIUM.FECIT.,  gewoon recht willen doen aan de oorspronkelijke tempel van Agrippa?

Dit zijn interessante vragen waar geen eenduidig antwoord op kan worden gegeven. Nieuw  gericht onderzoek, kan mogelijk verrassende antwoorden opleveren.

Rodolfo Lanciani had gelijk met zijn reconstructie  van de fundering en de plattegrond van Agrippa’s Pantheon (rood is fundering van de tempel van Agrippa en zwart  van Hadrianus). Maar in één opzicht was er duidelijk verschil met het Pantheon uit de tijd van Hadrianus:

Agrippa’s Pantheon [reconstructie] kan geen betonnen koepel hebben gehad. Zoals algemeen wordt aangenomen, waren de technische voorwaarden die nodig waren om zo’n grote ruimte te overdekken nog niet aanwezig. […] De exedra van het Forum van Augustus, vergelijkbaar in radius met het Pantheon, had een houten dak bedekt met stucwerk “

Geciteerd en vrij vertaald uit: Eugenio la Rocca, Agrippa’s Pantheon and its origin. In: Tod A. Marder and Mark Wilson Jones (Edited by), The Pantheon From Antiquity to the Present, Cambridge University Press 2015 blz. 64-66  ISBN  978-0-521-80932-0

De gevel van de portico

Aan de voorzijde zijn acht zuilen, in totaal zijn er zestien die elk uit één stuk roze en grijs graniet gehakt zijn. Oorspronkelijk waren de zuilen van  kostbaar Egyptisch porfier. De voetstukken en kapitelen zijn apart gehakt en wel van kostbaar Pentelisch marmer. De Corinthische zuilen moesten oorspronkelijk vijftien meter hoog worden.

Als je aan de zijkant  van de gevel van het Pantheon staat, kun je het tussenblok met een driehoekig timpaan, dat mooi aansluit bij de lijst van de cella, nog zien. Het driehoekig timpaan van de porticus sluit niet aan bij de cella (klik hier bij Youtube waar deze lelijke aansluiting te zien is). Hoe valt dit te verklaren?

Pantheon
kaart Campus Martius t.t.v. Augustus

Er staan, maar liefst zestien monolieten (zuilen uit één stuk steen) en het is geen kinderachtig karwei om zulke zuilen uit een steengroeve te hakken en dan ook nog precies op maat. De Egyptische marmergroeven, waar deze zuilen vandaan komen, konden aan zo’n bestelling in korte tijd niet  voldoen. Wel konden ze zestien zuilen van twaalf meter leveren. Hadrianus gebruikte daarom de zuilen van twaalf meter waarbij hij op de koop toenam dat het zicht op het timpaan van de porticus enigszins ontsierd werd door de lelijke aansluiting op de cella. Bij zuilen van vijftien meter zou het timpaan precies op de hoogte komen van het tweede timpaan van het tussenblok en zo mooi aansluiten op de lijst die rondom de Rotunda loopt. (A. Claridge, Rome Oxford Archeological Guides, Oxford University Press, Oxford 1998 blz. 203)

Reconstructie vooraanzicht
Reconstructie vooraanzicht onder geplande gevel
huidige gevel
fantasierijke reconstructie
1. beelden van Augustus en Agrippa
Het oorspronkelijke project [gevel] (M. Wilson Jones, 2009), is nooit voltooid doordat de 50 voet (14,78 m) zuilen [monolieten] niet beschikbaar waren. Het project is voltooid met 40 voet (11,82 m) hoge zuilen (monolieten). Het beeld van een adelaar in het fronton herinnerde aan de adelaar die in Augustus 14 na Chr. verschillende keren rond Augustus vloog, tijdens het lustrum in de Capus Martius en vervolgens naar de tempel vloog (het Pantheon?) en neerstreek bij de eerste letter van Agrippa’s naam (Suetonius, Augustus 97).

Geciteerd en vertaald uit: Andrea Carandini en Paolo Carafa (edited), The Atlas of Ancient Rome, Volume 2, Princeton University Press Princeton and Oxford, 2012 (Engelse vertaling 2017) Tab. 242 Region IX Pantheon

De rotunda

Exterieur van het Pantheon. In de oudheid moest je acht treden opgaan om de porticus te bereiken. Deze liggen nu onder het zand dat zich door de eeuwen heen heeft opgehoopt.

Pantheon in de Oudheid
Youtube in de huidige stedelijke context
Campus Martius ofwel het Marsveld
plattegrond
opengewerkt
mouseover

maquette Pantheon in de Oudheid Rome

foto (mouseover): google earth

Pantheon
Korintisch kapiteel
Youtube reconstructie originele Pantheon Altair4Multimedia (2.0 minuten)
Video interieur Sky View Productions (2.00-4.57 minuten)
plattegrond

foto: Wikipedia

Pantheon
Jupiter
reconstructie
video reconstructie  Virtual Roman Pantheon in BlueMars/CryEngine (5.08 minuten)
mouseover
reconstructie interieur Pantheon Rome

foto’s: Virtual Roman Pantheon in  Blue Mars/CryEngine

Diana
Minerva
Vesta
Diana reconstructie Pantheon rome

foto’s: Virtual Roman Pantheon in  Blue Mars/CryEngine

Pantheon
lichtbron voor een galerij
 foto: Robin Denton
Pantheon
Giovanni Paolo Pannini
detail

oculus
Pantheon Giovanni Paolo Pannini

Als je het hele gebouw bekijkt dan bestaat het uit drie delen. Het eerste dat je ziet, is de porticus (een pronaos of voorhal van een Griekse tempel). Vervolgens is er een overgang naar de naos of de cella. Dit gedeelte, dat de overgang vormt van de pronaos naar de naos heeft een tongewelf.

Pantheon
luchtfoto
Pantheon luchtfoto Rome

In de Oudheid kon je als je het Pantheon binnen wilde gaan alleen de traditionele porticus zien. Als je tenslotte de originele bronzen deuren opent, kom je niet zoals gebruikelijk in een vierhoekige noas, maar in de grote cilindervormige ruimte te staan: de naos, die geheel overkoepeld is. Wat direct opvalt is de grote opening in de koepel waar de regen, wind, zon en maan vrij spel hebben. De doorsnede van deze oculus is negen meter. Terwijl de hoogte vanaf de grond tot de opening 43,3 meter bedraagt en laat dit nu ook precies de doorsnede zijn van deze koepelzaal. Dat betekent dus dat je in deze ruimte een volmaakt ronde ballon kunt opblazen met een doorsnede van 43,3 meter, waarbij je dan ook nog ontdekt dat de koepel zelf precies de helft van deze grote ballon inneemt. Als je buiten staat en naar de koepel kijkt zie je dat het verhaal van de perfecte bol voor de binnenkant hier niet klopt. Dit heeft te maken met de constructie van het geheel.

De constructie van het Pantheon

groot formaat
Pantheon constructie

De enorme koepel heeft daar waar hij rust op de pijlers een dikte van bijna zes meter en is bij de opening nog maar 1,4 meter dik. De koepel is van beton, maar wel gemengd met verschillende soorten breuksteen (voor meer informatie over Romeins beton klik hier). Het materiaal waaruit deze koepel is opgebouwd wordt naar boven toe steeds lichter. De ring van de grote opening bestaat geheel uit puimsteen. Een steensoort die meer lucht bevat dan gewicht.

bronzen deuren
buiten en binnen
mouseover
deuren Pantheon Rome

foto’s: ajee2009 en pjm2008

Ondanks het handig gebruik van verschillende materialen om de koepel zo licht mogelijk te maken, blijft er een enorm gewicht op de pijlers drukken. De spatkrachten (zijwaartse krachten) die zo’n massa veroorzaken drukken deze pijlers en de muren ertussen naar buiten. Dit betekent dat de acht pijlers zeer stabiel moeten zijn zodat ze de druk kunnen weerstaan. Om de spatkrachten wat in toom te houden zijn de onderste zes ‘ringen’ om de koepel gebouwd. De acht pijlers met een dikte van zes meter die zich tussen  dikke muur bevinden, zijn gemaakt van beton. Hadrianus was bang dat zulke dikke massa’s beton niet gelijkmatig drogen. Als de buitenkant al uitgehard is en de binnenkant nog nat, dan is er een grote kans dat er scheuren ontstaan met alle gevolgen van dien. Om dit te voorkomen hebben de pijlers een holle ruimte (klik hier; het grijs gekleurde tussen het rode is hol), zodat ook de binnenkant snel en goed kan drogen en uitharden. Wat grote verwondering opriep, was de constructie boven de acht nissen die je in de koepelzaal ziet. Hoe is het in godsnaam mogelijk, dat de twee zuilen in de nissen een hoofdgestel dragen zonder dat ze door het gewicht en de druk van de koepel instorten? Volgens de wetten van moeder natuur zou dit namelijk het geval moeten zijn. De reden dat twee Korinthische zuilen toch in staat zijn om het enorme gewicht te weerstaan heeft de architect verborgen achter het marmer en de cassetten van de koepel:

nis tussen twee pijlers
de verborgen constructie
constructie van de koepel
mouseover
verborgen constructie Pantheon Rome

foto: Pauky

 cassetten
bovenste trap net onder de koepel
oostzijde S7 
pleisterwerk van de cassetten  viel er in 1892 af
dikte koepel aan de voet 6.4 meter en bij de top 1.2 meter
tongewelven in de koepel
mouseover
Piazza della Rotonda Pantheon Rome

Aan de buitenkant is de oorspronkelijk verborgen dragende constructie tegenwoordig wel te zien in de vorm van ronde ontlastingsbogen. In de zes meter dikke muren tussen de acht pijlers zijn ontlastingsbogen of eigenlijk tongewelven gemetseld. Dit is ook gedaan in de koepel. Als je de afbeelding hierboven bekijkt, kun je zien dat de krachten via deze tongewelven niet op het hoofdgestel van de nissen drukken, maar worden afgeleid naar de zware pijlers. De krachten die toch nog op de latei van de nis drukken, worden met kleine bogen nog naar de twee Korinthische zuilen afgebogen.

stenen (onderkant), beton (midden) en gaten voor de steigers
Pantheon brick layer (bottom), inner concrete (middle to top), and the holes used to support scaffolding

bron: Alec Harrison Construction and Behavior of the Pantheon

nis met de twee zuilen
de ontlastingsbogen in de nis
mouseover
Pantheon Rome nis met de twee zuilen de ontlastingsbogen in de nis

foto: rizzojn

 De zonnewijzer

De obelisk werd in de oudheid vaak als zonnewijzer gebruikt. Zo wist je ongeveer hoe laat het was en waar je was. Het Pantheon geeft niet alleen elk uur van de dag en de nacht aan, maar ook de dag zelf. Het huidige altaar recht tegenover de ingang blijft altijd in de schaduw, terwijl je vanaf de ingang dus als je de zware bronzen deuren door bent gegaan, de zon op haar hoogste punt kunt zien. Je kon in de cella tussen de winter en de zomer precies aflezen welke dag in het jaar en welk uur het was. In deze periode viel het zonlicht precies op de uitstekende rand die de wand scheidt van de koepel en de eerste rij cassetten. Zie verder Giulio Magli and Robert Hannah ‘The role of the sun in the Pantheon’s design and meaning’

De betekenis en functie

De meningen over de betekenis van het Pantheon lopen nogal uiteen. Toch is er op een aantal punten wel overeenstemming. Zoals we al gezien hebben, is de plattegrond een cirkel met een doorsnede van 43, 3 meter en dit is ook precies de hoogte. Naast de cirkel past er nog een gelijkbenige driehoek in de koepelzaal. Die loopt van het middelste puntje van de opening precies naar de beide hoeken van de nissen. Tegelijkertijd kun je om de koepelzaal ook nog een vierhoek trekken waarvan alle vier zijden gelijk zijn. De afmetingen en de vorm zijn natuurlijk geen toeval. Bij Cicero (De natura deorium, II, 53) is het volgende over de bolvorm, de kubus en de piramide te lezen:

U zegt dat een kegel of een cilinder of een piramide in uw ogen mooier is dan een bol. Laten we aannemen dat deze andere vormen mooier zijn, althans in hun verschijningsvorm, ook al bestrijd ik dat. Want wat kan er mooier zijn dan de vorm die als enige al die andere vormen bevat en omsluit? Een vorm die geen onregelmatigheid kent, niet vloekt met het oog, geen scherpe kanten heeft en geen enkele knik, uitsteeksel, inham of afwijking vertoont. Er zijn in feite twee optimale vormen: onder de vaste lichamen is dat de massieve bol of ‘sfeer’ (sphaira), zoals deze in het Grieks wordt genoemd, en onder de vlakke figuren de kring of ‘cirkel’ (kyklos), zoals de Grieken zouden zeggen… Begrijpt u dan niet dat een dusdanig regelmatige beweging en een zo stabiele ordening als die van het heelal noodzakelijkerwijs een bolvorm veronderstelt? Deze massieve (hemel) lichamen zijn de uitdrukking van een goddelijke intelligentie: van het vierkant tot de kubus, van de cirkel tot de cilinder en van de piramide tot de kegel, al deze vormen komen samen in de bolvorm.

Geciteerd uit: Henri Stierlin, Imperium Romanum Deel I, Taschen, Keulen, 1996 blz. 158.

Het Pantheon is zo gezien een gebouw dat de kosmos voorstelt. Als je het interieur van de koepel bekijkt, zie je vijf rijen met cassetten.

Pantheon
interieur koepel
 koepel
detail exterieur
in- en exterieur
mouseover
Pantheon  koepel exterieur in- en exterieur Rome

 

Pantheon
een blik door de oculus
mouseover
Pantheon een blik door de oculus Rome

bron: Stefan Hansson

Deze zijn oorspronkelijk blauw geweest en hadden vergulde sterren in elke cassette. In de tijd van Hadrianus dacht men dat er in totaal zeven planeten bestonden. Dit zijn de vijf rijen cassetten plus de zon en de maan die door de opening schijnen. Het Pantheon is zoals de naam al zegt gewijd aan alle goden en de hemel. Bovendien bestaat elke rij uit 28 cassetten. Evenveel als de hoge zuilen en pilasters er onder. Achtentwintig was in de Oudheid, naast 6, 496 en 8128, het perfecte getal. Deze getallen werden door Pythagoras en zijn volgers in verband gebracht met de kosmos (Wikipedia: filosofie en religie).

De ronde opening wijst waarschijnlijk naar het idee dat de Athener Plato als volgt verwoord heeft:

Het gelukzalig godenras beweegt zich aan de hemel langs prachtige banen waar allerlei schitterende dingen te zien zijn. Iedere god verricht zijn eigen taak en daarbij mag telkens ieder mee die dat wil en kan, want voor afgunst is in de kosmische reidans geen plaats. Wanneer ze naar een feestelijk diner gaan, rijden ze steil omhoog naar de top van het hemelgewelf. […] De [onsterfelijke] rijden, wanneer ze de top van het gewelf hebben bereikt, naar buiten en stellen zich op de rug van de hemel op. Zij draaien dan in de omwenteling [van de hemel] mee en bezichtigen alles wat buiten de hemel is. Het gebied boven het hemelgewelf is nog door geen dichter van hier bezongen en niemand zal het ook ooit naar behoren zingen.

Geciteerd uit: Jona Lendering, blz. 293.

In de tijd van Hadrianus kwam de platoonse filosofie juist weer in de mode. De keizer zal aldus Lendering deze opvattingen vast gekend hebben. Dan zou de opening van het Pantheon niet zozeer gebaseerd zijn op de achthoekige koepelzaal van het gouden huis van Nero, maar op de platoonse filosofie en het ‘gat in het hemelgewelf’ dat Plato beschrijft.

oculus (foto: matthew:D)
Video Stefan Hansson zicht vanuit de oculus (2.09 – 3.39 minuten) 
‘gat in het hemelgewelf’
Het oog van God kijkt ook mee
Cave cave d[omin]us videt
Pas op, pas op, de heer ziet
mouseover
oculus Pantheon
de trappen van Pantheon’ koepel
op de top
kijken door het oog van  de Goden
de trappen afdalen
mouseover
de trappen van Pantheon’ koepel op de top kijken door het oog van  God de trappen afdalen

Het Pantheon wordt een kerk

In 608 heeft keizer Phocas het Pantheon aan paus Bonifatius IV gegeven. Deze paus liet achtendertig wagens met botten van martelaren uit de catacomben naar het Pantheon vervoeren waar ze in een schrijn werden gelegd. Het Pantheon werd aan Maria en alle martelaren gewijd. Hierdoor is het gebouw redelijk onderhouden. Lange tijd werd gedacht dat Bernini het brons uit het Pantheon voor het gieten van de vier zuilen van het Baldacchino gebruikt heeft. Uit recent onderzoek (2008) blijkt echter dat slechts 1,8 procent van het brons dat voor de gedraaide zuilen bestemd was uit het Pantheon komt. Zelfs deze hoeveelheid brons werd aan de Fabbrica di San Pietro (openbare werken Vaticaan) teruggegeven. Het brons uit het Pantheon is vooral gebruikt voor het gieten van kanonnen. Bernini vertrouwde de legering niet. (Louise Rice, “Bernini and the Pantheon Bronze,” in Sankt Peter in Rom 1506–2006. Beiträge der internationalen Tagung vom 22–25 Februar 2006 in Bonn, ed. Georg Satzinger and Sebastian Schütze, Munich 2008a, pp. 337–352; Essay komt uit 2008)

Tijdens de Middeleeuwen begon het Pantheon te lijden onder verwaarlozing en opzettelijke vernielzucht. Onder toezicht van kanunniken kwam er een kapittelhuis aan de linkerkant van de portico. Na enige tijd waren alle zuilen van de portico aan de oostkant (links) opgenomen in de aangrenzende muren. Uiteindelijk werden twee zuilen geheel ontmanteld en verwijderd. Ook aan de westkant (rechts als je voor het Pantheon staat) werden gebouwen tegen de zijkant van het Pantheon aangebouwd. In de portico kwamen stalletje met onder andere bloemenverkopers. Hun aanwezigheid werd gedoogd vanwege het geld dat hun staanplaatsen opbrachten.

Pantheon
het opdragen van de mis
Pantheon het opdragen van de mis


De ingrepen onder Paus Alexander VII

 Battista Gauli
Alexander VII
tweede helft 17e eeuw

Op het piazza ervoor bevonden zich handelaren, kunstenaars en leveranciers van allerlei slag die handel dreven. Soms werd hun ruimte ingeperkt door tijdelijke tafels en marktkraampjes. Meestal echter werd er flink gesteggeld en zo nu en dan gevochten om een goede plaats te bemachtigen. Dit heeft eeuwen geduurd. Het maaiveld werd door de eeuwen heen steeds hoger in Rome zodat het Pantheon steeds lager kwam te liggen. Bij de tekeningen van Maerten van Heemskerck kun je al zien hoe de basementen van de zuilen onder het zand verdwenen zijn. In een andere  tekening is te zien dat er een trap naar beneden leidde om in het Pantheon te komen. Door alle aanbouw en het feit dat het piazza steeds hoger kwam te liggen kwam het gebouw niet meer mooi uit. In 1575 werd er ook nog een fontein opgericht maar niet precies op de as van het Pantheon, niet in het midden dus. De obelisk was trouwens net als de obelisk voor de S. Maria sopra Minerva gevonden tijdens opgravingen bij het klooster van de gelijknamige kerk.

Pantheon
Maerten van Heemskerck
Kupferstichkabinett Berlin
Roman sketchbooks
de trap afdalen om in het Pantheon te komen
1503
Pantheon Maerten van Heemskerck 1503

De paus Alexander VII wilde het Pantheon weer in zijn oude glorie herstellen. Hij had vele plannen. Zo wilde hij complete huizenblokken opkopen om weer net als in de oudheid, een flink plein voor het Pantheon te creëren. Veel plannen liepen op niets uit. Het kostte de paus de grootste moeite om de handelaren uit de porticus te verdrijven. In zijn dagboek schrijft Alexander op januari 1661 het volgende:

voor de derde keer laten we de bloemenverkopers voor de linkerzuil van de portico van de Santa Maria Rotonda wegjagen.
Israel Silvestre
Pantheon groot formaat 1630-1650
Stefano della Bella Een markt voor het Pantheon ca. 1657
huidige plein voor het Pantheon
Israel Silvestre Piazza della Rotonda en het Pantheon

In 1657 verordende de paus dat alle gebouwen die tegen het Pantheon waren aangebouwd moesten worden afgebroken. En wel voor een ‘groter decorum’ van het gebouw. Tegelijkertijd werd ook begonnen met een grote ‘schoonmaak’ op het plein voor de Sint Pieter.

De kanunniken slaagden er een tijd lang in om de afbraak van hun kapittelhuis te voorkomen. De heren gingen juridisch in verweer waarbij een keur aan officiële documenten en concessies werd aangevoerd. Als reactie hierop kwam Alexander met allerlei beschuldigingen aan het adres van de kanunniken. De heren werden nauwkeurig onder de loep genomen. En ja hoor, er werden allerlei verfoeilijke dingen aangetroffen. Zo verhuurden de heren kamers aan prostituees en sloten zij al vóór de middag de deuren van de Santa Maria Rotonda waardoor de verkopers niet meer de mis konden bijwonen. Ondertussen werd er een commissie ingesteld die moest onderzoeken hoe de kanunniken schadeloos gesteld konden worden voor gemiste inkomsten en het verlies van hun kapittelhuis.

Het verbeteren van het Pantheon bestond uit het opknappen van de portico en een reconstructie van het kapittelhuis. Voor de zuilen die waren verdwenen, kwamen nieuwe zuilen en kapitelen in de plaats. Dit kun je ter plekke nog goed zien. Zowel de nieuwe zuilen als het vernieuwde entablement erboven dragen de inscriptie van de Chigi’s. Het plein werd nabij de portico verlaagd zodat de trappen en de basementen weer te zien waren. De handelaren mochten hun stalletjes alleen nog maar achter de fontein opstellen.

Pantheon portico
nieuwe zuilen en kapitelen groot formaat
ontwerp voor nieuwe zuilen en kapitelen ca. 1666
nieuwe zuilen (links) en oude zuilen (rechts)
mouseover
Pantheon  portico nieuwe zuilen oude (rechts) en nieuwe zuilen (links) en kapitelen

Daar alle grootse plannen voor het exterieur waren mislukt op enkele bescheiden aanpassingen na, richtte Alexander zich maar op het interieur. In tegenstelling tot wat vaak in de literatuur beweerd wordt, heeft Bernini volgens de laatste inzichten de veranderingen aan het Pantheon niet doorgevoerd.

Giovanni Battista Falda Piazza delle Rotonda c. 1667 gravure
Piazza della Rotonda en het Pantheon na de ingrepen van Alexander VII ca. 1667
Pantheon anno 1503
Pantheon rond 1840
 Giovanni Battista Falda Piazza delle Rotonda c. 1667 gravure

De twee torens uit de 17e eeuw op het Pantheon worden ten onrechte aan Bernini toegeschreven. Veel wijst erop dat ze van Borromini en Fontana zijn. De veranderingen die Alexander VII wilde doorvoeren heeft Bernini niet willen uitvoeren. Zo wilde de paus de opening met een glazen raam laten afsluiten en de cassetten met allerlei ornamenten versieren.

We weten door een brief uit 1672 dat Bernini drie keer het verzoek van Alexander heeft geweigerd om de koepel van het Pantheon te veranderen. Hij antwoordde dat hij hier geen talent voor had. De ambities van de paus botsten met Bernini’s ideeën dat het Pantheon ook echt niet te verbeteren was. Wel bood hij aan de pilasters bij de attiek te schilderen als er niet genoeg geld was om ze door marmeren te vervangen. In feite wilde Bernini het prachtige ontwerp van het Pantheon niet aantasten, hij kon het gewoon niet verbeteren. Zo heeft Michelangelo ook uit respect voor het Pantheon zijn koepel op de Sint Pieter bewust iets kleiner gemaakt (ongeveer vijftig centimeter) waardoor het Pantheon tot op de huidige dag de grootste koepelzaal heeft. De koepel overspant een binnenruimte van 1520 vierkante meter met een inhoud van 46.000 kubieke meter.

De ingrepen onder Beneditus XIV en Mussolini

In de 18e eeuw als het neoclassicisme in de mode is, wordt onder Benedictus XIV door de architect Paolo Posi het tweede register aangepakt.

Piere Subleyars
Benedictus XIV
Versailles

Met een schema van kleine pilasters. Het is een fantasieloze opeenvolging van nissen met driehoekige frontons. Zo wordt de onlogische overgang van de begane grond naar de koepel optisch verborgen en wel door het oog af te leiden. Het was juist Bernini die zich verzet had tegen architecten met dit soort ideeën.

Ippolito Caffi Belluno
Pantheon
ca. 1840
Ippolito Caffi Belluno Pantheon

In 1925 onder Mussolini werden scheuren in de cassetten nog hersteld en in 1932 is tenslotte een klein deel van de attiek weer teruggebracht naar de originele staat.

de ingreep van Mussolini
verandering van Paolo Posi
1756-1758
mouseover

Paolo Posi Pantheon

 

Pantheon
oculus
strooien door het oog van God
Pinksteren
kerstkribbe
video Rosita Steenbeek (4.53 minuten)
rozenblaadje dalen neer
mouseover
Pantheon Pnksteren

 

Raphaël en de opening  van zijn graf

Voor we naar buiten gaan bekijken we nog even het graf van Raphaël (in de nis tussen de tweede en de derde kapel links) die hier naast vele andere kunstenaars en twee koningen ligt. De vriend van deze schilder, kardinaal Bembo, heeft het volgende grafschrift bedacht: Ille hic est Raphaël, timuit quo sospite vinci, rerum magna parens et moriente mori ofwel dit hier is Raphaël, tijdens wiens leven moedertje Natuur bang was overwonnen te worden, nu na zijn dood te sterven.

Francesco Diofebi
de opening van het graf van Raphaël in 1833
1836
Francesco Diofebi de opening van het graf van Rafael in 1833 1836 Pantheon

 

De Renaissance-kunstenaar Raphaël was in de 19e eeuw een cultusfiguur. Lag de beroemde schilder echt in het Pantheon? Om zekerheid te krijgen werd op 14 september 1833 het graf geopend. Maar liefst 75 belangrijke mensen waren uitgenodigd. Er waren vertegenwoordigers van kunst, de kerk, de stad Rome en allerlei medici, die als rechters optraden. Thorvaldsen was natuurlijk een van de kunstenaars, de figuur met het witte haar achter de gezette pauselijke vertegenwoordiger, kardinaal Vicario Zurla. Zoals te zien aan het schilderij bleek het graf  een skelet te bevatten, en door de aanwezigen werd bepaald dat dit echt de aardse overblijfselen van Raphaël waren.
het graf van Raphaël
duiven

De volgende bladzijde