Vaticaans museum de stanze en de cappella Niccolina (Raphaël en Fra Angelico)

We lopen nu door de lange zalen naar het zuiden en komen dan bij de stanze van Raphaël.

Raphaël
zelfportret

Video Stanze di Raffaello Musei Vaticani (2.42 minuten)

Plattegrond van de stanza’s en de zaal van Constantijn:

I      Zaal van Constantijn
        Plafond
1.1   Doop van Constantijn
1.2   Slag bij de Milvische brug
1.3   Visioen van het kruis
1.4  Schenking van Constantijn
II     Stanza van Heliodorus
        Plafond
2.1   Atilla keert terug naar Rome
2.2   Het wonder van Bolsena
2.3   Verdrijving van Helodiodorus uit de tempel
2.4   Petrus uit het gevang bevrijd
III   Stanza della Segnatura
        Plafond
3.1  Dispuut over het heilige sacrament
3.2  Kardinale en theologische deugden
3.3  Gregorius IX keurt decretalen van Raymond goed
3.4  Justianus publiceert pandecten
3.5  School van Athene
3.6  De Parnassus
IV   Stanza dell’incendio del Borgo
       Plafond
4.1  De kroning van Karel
4.2  Brand in de Borgo
4.3  Slag bij Ostia
4.4  Eed van Leo III in de Sint-Pieter

Stanza van Heliodorus
1. Brand in de Borgo 2. Della Segnatura ( A. Dispuut over het Sacrament) 3.Heliodorus (A. Leo de Grote en Atilla B. Verdrijving van Heliodorus) 4. Constantijn (A. Doop van Constantijn B. Slag bij de Milvische brug) C. Visioen van Constantijn D. Schenking van Rome aan Silvester) 5. Sala dei Palafrenieri 6. kapel van Nicolaas V

Bij Web Gallery of Art  zijn  vele afbeeldingen van de stanze te vinden. De vier stanze (kamers) zijn beslist niet groot en grenzen aan elkaar. Hier zijn de stanza’s op het internet te zien.

De wanden en plafonds (Web Gallery of Art) zijn door Raphaël geschilderd. In de tweede en derde kamer, stanza della Segnatura en de stanza di Eliodoro, is het beste werk van Raphaël te vinden (plattegrond, n. 2 en 3). De stanza della Segnatura is de persoonlijke werkkamer geweest van paus Julius II, de paus die de zesentwintigjarige Raphaël de opdracht voor deze frescocyclus heeft gegeven. In deze kamer werden ook de vonnissen van de Segnatura oftewel de kerkelijke rechtbank ondertekend door de paus. Als we in dit betrekkelijk kleine vertrek staan, zien we dat niet alleen de wanden, maar ook het gewelfde plafond beschilderd is.

twee kanten van de Stanza della Segnatura
mouseover
Piazza Navona Piranesi ca.1650

Tegenover de wand met de School van Athene is de Disputa del Sacramento te zien. Bij de twee wanden met vensters zijn de Parnasses en de kardinale deugden afgebeeld.

Raphaël
Kardinale deugden
Raphaël Kardinale deugden Stanza della Segnatura
Raphaël
School van Athene
Video Khan Academy (10.42 minuten)
Video Columbia University New York (18.04 minuten)
studietekening
Raphaël School van Athene Stanza della Segnatura

Stanza della Segnatura

Raphaël Stanza della Segnatura stanze Vaticaan

Raphaël is begonnen met de stanza della Segnatura. De fresco’s in deze stanza hebben niets te maken met de segnatura. Bovendien is de benaming ‘Dispuut over het Sacrament’ onjuist. Dit fresco gaat in werkelijkheid over de triomf van het geloof en de waarheid.

Dispuut over het Sacrament
Rafael Dispuut over het Sacrament Stanza della Segnatura

 

De Parnassus
 Rafael De Parnassus

 

Raphaël School van Athene Stanza della Segnatura

Het fresco van de school van Athene gaat over de wetenschappelijke waarheid. De twee fresco’s op de wanden met de vensters gaan over schoonheid en de kardinale deugden.

In de tondi op de gewelven van deze kamer vind je de vier personificaties:

Filosofie
Poëzie
Theologie 
Justitia 

Figuren in de School van Athene:

5.   Averroes
6.   Pythagoras
11. Parmenides
12. Socrates
13. Herakleitos
14. Plato
15. Aristotels
16. Diogenes of Sinope
17. Plotinus
21. Protogenes
R.   Apelles

Voor meerdere figuren klik hier bij Wikipedia.

In de School van Athene staan in het midden Plato en Aristoteles naast elkaar. Plato met het gezicht van Leonardo da Vinci wijst met zijn vinger naar boven. Aristoteles wijst met zijn hand naar voren. Plato ging uit van een hogere werkelijkheid achter de aardse wereld: de ideeënwereld (Youtube: de grot 3.10 minuten). Hij wordt niet voor niets rechts geplaatst wat in die tijd als een ereplaats beschouwd werd. De filosofie van Aristoteles (hij draagt zijn Ethica in de hand) is heel aards gericht en veel concreter.

Plato Aristoteles Raphaël Stanza della Segnatura

Foto: Frans Vandewalle

Het aardige van dit fresco is dat er veel tijdgenoten van Raphaël op staan. De schilder heeft zichzelf ook afgebeeld als de Griekse schilder Apelles bijna helemaal rechtsonder in het beeldvlak: de tweede figuur van rechts die je aankijkt.

Raphaël
als Apelles
(zelfportret)
Raphaël als Apelles zelfportret School van Athene Stanza della Segnatura

De zittende man met baard bij een tafeltje, die met één hand zijn hoofd ondersteunt en met de andere een veer vasthoudt, is Herakleitos (een portret van Michelangelo). Hij is de enige die eigentijds schoeisel aan heeft. Bekend is dat Raphaël een deel van het plafond dat Michelangelo schilderde gezien heeft voordat het geheel voltooid was. De wijze waarop hij Michelangelo hier schildert, lijkt verdacht veel op de wijze waarop Michelangelo figuren op zijn plafond weergaf. Het zal vast geen toeval zijn dat Herakleitos als Michelangelo is afgebeeld.

Raphaël Herakleitos portret van Michelangelo School van Athene

Nadat het eerste deel van het plafond van de Sixtijnse kapel onthuld was, heeft Raphaël in 1511 nog een verandering aangebracht in zijn School van Athene. Hij was diep onder de indruk van de figuren die Michelangelo in de Sixtijnse kapel had geschilderd. De kapel lag dicht bij de privé-vertrekken van Julius II, de stanze, waar Raphaël werkte aan zijn fresco’s. Eén jaar nadat dit fresco voltooid was, besluit Raphaël na het zien van het eerste deel van het plafond van de Sixtijnse kapel alsnog om een figuur aan zijn werk toe te voegen. Raphaël ging hierbij als volgt te werk.

Met een stuk rood krijt tekende hij uit de vrije hand onder Plato en Aristoteles een figuur op de beschilderde pleisterlaag. Daarna kopieerde hij de afbeelding door een geolied vel papier tegen de muur te plaatsen, zodat de krijtlijnen erop achterbleven. Dit vel met de omtreklijn in krijt werd uitgewerkt tot een karton en weer op de muur aangebracht nadat de oorspronkelijke intonaco was weggebeiteld en een verse pleisterlaag was aangebracht. Vervolgens schilderde hij in één enkele giornata de ineengedoken, eenzelvige filosoof die bekendstaat als de pensieroso, ‘de denker’.

Ross King, De Hemel van de paus Michelangelo en de Sixtijnse kapel, De Bezige Bij, Amsterdam, 2003 blz. 267.

Beide figuren, Herakleitos en Michelangelo, waren niet bepaald lachebekjes. De basiliek waarin Raphaël de filosofen en geleerden plaatst, is duidelijk beïnvloed door de architect Bramante, een vriend en tijdgenoot van Raphaël. Geheel links is Pythagoras te vinden, hij schrijft in een boek. Pythagoras en Plato hebben grote invloed gehad op de leer van de verhoudingen die de Grieken ook op de architectuur en beeldhouwkunst toepasten. De man met de tulband niet ver van Pythagoras is Averroës. Deze islamitische geleerde gaf het nodige commentaar bij de werken van Aristoteles. Links is Epikuros te zien, de man met de bladeren van druiven. Het jongetje naast Epikuros dat je aankijkt, is Federico Gonzaga. Hij werd op dat moment gegijzeld aan het hof van de paus. Verder is de neef van Julius II nog te zien: de lange man met een witte mantel iets rechts van Herakleitos. De man die half achterovergeleund op de treden zit en de twee groepen links -en rechtsonder verbindt, is de cynicus Diogenes. Onder in de groep rechts is Euklides (portret van Bramante) bezig een wiskundig probleem op een klein schrijfbord uit de doeken te doen. Op de mantel van Euklides zijnde letters R.V.S.M. te lezen. Die letters zijn een afkorting van Raphaël Urbinus Sua Manu en zo ondertekende de schilder zijn werk.

Vaak is het zo druk dat de mensenmassa door de zalen wordt ‘geduwd’. Waarschijnlijk hebben we niet zoveel tijd om alles rustig te bekijken, maar hopelijk hebben we wel gelegenheid om de derde stanza (van Heliodorus) nog goed te zien.

Stanza van Heliodores
Raphaël Stanza van Heliodores

De fresco’s inde stanza Heliodorus (Web Gallery of Art) zijn tussen 1512 en 1514 geschilderd. Op de wanden in dit vertrek zie je Paus Leo die Atilla ontmoet en tegenover dit fresco de verdrijving van Heliodorus.

Verdrijving van Heliodorus
Rafael Verdrijving van Heliodorus Stanza di Eliodoro

Op de twee wanden met vensters zijn de Mis van Bolsena en de Bevrijding van Petrus te vinden.

Het aardige is dat jullie op zondag in het mamertinium geweest zijn waar de cel is waar Petrus gevangen zat. Raphaël schilderde wel een wat andere gevangeniscel dan die jullie gezien hebben.

In de tijd dat Raphaël deze stanza schilderde, was Leo X in 1513 net zijn voorganger Julius II opgevolgd. Dit moest natuurlijk wel gevolgen hebben. Bekend is dat Leo X erop stond dat niet Julius, maar hij moest worden afgebeeld. De Verdrijving van Heliodorus, de Wonderbaarlijk mis van Bolsena en de Bevrijding van Petrus worden tot de beste werken van Raphaël gerekend. De Mis van Bolsena gaat over de transsubstantiatie van de hostie tijdens de consecratie (het geloof dat tijdens de mis de hostie en wijn ook echt het vlees en bloed van Christus worden). Een priester die hieraan twijfelde, overviel het volgende tijdens een mis in Bolsena: de hostie begon te bloeden. De man die knielt en naar dit teken van boven kijkt, is Julius II.

Mis in Bolsena
Raphaël Mis Bolsena Stanza di Eliodoro

We kijken nog even in de Stanza dell’Incendio (Web Gallery of Art). De ontwerpen in deze stanza zijn tussen 1514 en 1517 geschilderd en zijn door paus Leo X bepaald. We bekijken alleen de brand in de Borgo (de wijk waar we nu zijn). De figuur links die een oude man op zijn schouders draagt, heeft Bernini nog gebruikt voor zijn beeld, ‘Aeneas, Anchises en Ascanius’, dat we in de Villa Borghese nog bekeken hebben. De sala di Costantino hoort bij de andere stanze, toch heeft Raphaël hier nauwelijks een aandeel aan gehad. Hij heeft slechts enkele schetsen gemaakt zoals hieronder te zien is.

Raphaël
voorstudie
fresco
mouseover
Raphaël
voorstudie
fresco
mouseover
Raphaël study

Kapel van Nicolaas V (Cappella Niccolina)

Er is nog een buitengewoon aardige kapel waar het meestal rustig is en wel de kapel van Nicolaas V. Deze kapel is te bereiken via een deur in de sala dei Palafrenieri (plattegrond nummer 6). Plattegrond van de kapel en het schema van de frescocyclus.

Fra Angelico
gewelf
Video Cappella Niccolina (1.41 minuten) 
Nicolaas V kapel

Deze kleine ruimte was de privé-kapel van paus Nicolaas V. De monnik Fra Angelico en het atelier van Gozzoli hebben hier tussen 1447 en 1449 het verhaal van de heilige Laurentius en de heilige Stefanus geschilderd. Bij Web Gallery of Art zijn goede afbeeldingen van de frescocyclus te vinden. Als je de fresco’s van Fra Angelico (de fresco’s op de drie wanden) ziet, valt het verschil op met het werk van Raphaël. Als we in de kapel staan, zullen we een poging doen om dit verschil duidelijk onder woorden te brengen.

We lopen nu door naar de Sixtijnse kapel om de beroemde fresco’s van Michelangelo te bekijken.In de scènes aan de bovenzijde, is het verhaal van de heilige Stefanus weergegeven en aan de onderzijde het levensverhaal van Laurentius. De heilige Laurentius ontmoet in een van de afbeeldingen de paus Sixtus II, maar die heeft wel het gelaat van de opdrachtgever van deze frescocyclus gekregen: Nicolaas V. Natuurlijk wordt de marteling van de heilige Laurentius ook in beeld gebracht. Je ziet dat hij zijn arm omhoog steekt als hij op het ijzeren rooster ligt waarop hij door de vlammen geroosterd wordt. Als we de verhalen die over deze dappere christen zijn opgeschreven mogen geloven, dan roept Laurentius hier net dat hij omgedraaid moet worden daar hij aan één kant inmiddels al gaar is.

De volgende bladzijde