Vaticaans museum de Sixtijnse kapel plafond (Michelangelo)

Uitleg over de fresco’s van Michelangelo heb je al in de Cortile Ottagono van het Museo Pio Clementino gehad. Het is gezien de enorme drukte onmogelijk om in de Sixtijnse kapel zelf voor een groep een toelichting te geven. Ik raad je aan om zo snel als mogelijk is op één van de banken tegaan zitten en dan het geheel rustig te bekijken. Je hebt beslist een kleine verrekijker nodig wil je alle details van het plafond echt goed kunnen bekijken. De achterwand die Michelangelo op gevorderde leeftijd geschilderd heeft, is zonder verrekijker wel goed te zien.

Op het volgende adres op internet kun je de Sixtijnse kapel met de fresco’s goed bekijken van het plafond en de achterwand: Web Gallery of Art. Een andere prachtige manier om de kapel virtueel van alle kanten te bekijken is hier op het internet te vinden.

Het plafond van de Sixtijnse kapel heeft Michelangelo tussen 1508 en 1512 geschilderd. Het contract is nog bewaard gebleven. Door de brieven van Buonarroti zelf en vele andere bronnen van tijdgenoten zijn we goed op de hoogte van het ontstaan van de fresco’s. Michelangelo wilde zoals te lezen is in een brief van Bramante uit 1506 deze opdracht absoluut niet. Hij zag zichzelf als beeldhouwer en niet als schilder. De invloedrijke architect Bramante heeft erbij Julius II op aangedrongen dat de grote kunstenaar Michelangelo deze opdracht zou krijgen. Twee jaar eerder had Julius II de opdracht voor zijn tombe ingetrokken. De paus was van gedachte veranderd door het voorstel van Bramante. Deze architect stelde voor om een nieuwe Sint-Pieter te bouwen. Uit woede vluchtte Michelangelo uit Rome. Te paard ging hij naar Florence, op de hielen gezeten door ruiters van de Paus. Michelangelo was net op tijd in Florence, waar het pauselijke gezag niet meer gold.

Emile Jean Horace Vernet
Paus Julius II die Bramante en Raphael opdraagt om een nieuwe  Sint-Pieter te bouwen
anno  1827 detail
Emile Jean Horace Vernet Paus Julius II die Bramante en Raphael bestelt om een nieuwe  Sint-Pieter te bouwen anno  1827

Bramante hoopte heimelijk dat Michelangelo als schilder zou mislukken. Gezien de vreemde afmetingen van de kapel en de vorm van dit plafond was dit ook wel te verwachten. De afmetingen van deze kapel zijn gebaseerd op de tempel van Salomon zoals die in het oude testament beschreven wordt. De lengte is drie keer de breedte en twee keer de hoogte. Je zult merken als je in de kapel staat, hoe onmogelijk hoog deze kapel is. Daar kwam nog bij dat Michelangelo weinig tot geen ervaring had met het schilderen van fresco’s. Als jongen van twaalf was hij nog wel in de leer bij Ghirlandaio geweest. Hier had hij wat ervaring opgedaan met fresco’s, maar daarna had Michelangelo de frescotechniek nooit meer gebruikt. Bramante hoopte door deze slimme truc dat zijn jonge vriend Raphaël na de te verwachten mislukking van Michelangelo de belangrijkste opdrachten zou binnenhalen. Het oorspronkelijke exterieur van de Sixtijnse kapel en de huidige kapel.

interieur Sixtijnse kapel
zicht op altaar en Laatste oordeel
interieur Sixtijnse kapel zicht op altaar en Laatste oordeel

Video’s Sixtijnse kapel Michelangelo:

Sixtijnse kapel geheel
1. Video Sixtijnse kapel plafond en altaarwand Khan Academy (14.48 minuten; Nederlands ondertiteld)

Sixtijnse kapel plafond:
1. Video Khan Academy (6.46 minuten)
2. Video  plafond (begint bij 24.35 minuten)
3. Video (begint bij 8.09 minuten)

Video’s: betekenis van de Sixtijnse kapel en de restauratie:
4. Hoorcollege Michelangelo, Copernicus and the Sistine Chapel  Dr Valerie Shrimplin  (48.57 minuten)
5. Video restauratie van de Sixtijnse kapel (49.42 minuten)
6. Video van de steigerconstructie William E. Wallace (9.08-11.15 minuten)

Plattegrond van het plafond van de Sixtijnse kapel met de fresco’s van Michelangelo. Aan de onderzijde op de wanden zijn ook nog een aantal fresco’s van verschillende kunstenaars te zien.

Michelangelo  plafond
plattegrond plafond   plattegrond met uitleg
visual/interactief: plafond bovenste muren  uitleg details
groot formaat

Wanden:
A. Perugino en Pinturicchio, ‘De tocht van Mozes naar Egypte’ B. Sandro Botticelli, ‘Scènes uit het leven van Mozes’  C. Cosimo Rosselli,‘De tocht door de Rode Zee’ D. Cosimo Rosselli en Piero di Cosimo, ‘Mozes en de tafelen’ E. Sandro Botticelli, ‘Straf van Korah, Datan en Abiram’ F. Luca Signorelli,‘Testament en de dood van Mozes’ G. Matteo da Lecce, ‘Strijd om het lichaam van Mozes’ H. Van den Broeck, ‘Opstanding van Christus’ I. Cosimo Rosselli, ‘Laatste Avondmaal’ K. Perugino, ‘Overhandiging van de sleutels’ Cosimo Rosselli en Piero di Cosimo, ‘Gebed op de berg en gevangenneming van Christus twee details uit Laatste AvondmaalM. Domenico Ghirlandaio, ‘Roeping van de eerste apostel’ N. Sandro Botticelli, ‘Verleiding van Christus en de genezing van de melaatse’ O. Perugino en Pinturicchio, ‘Doop van Christus’

Sixtijnse kapel muur noord
 muur zuid
Sixtijnse kapel muur noord fresco's

Plafond (zie plattegrond):

1. Schepping van het licht 2. Schepping van de sterren en planten 3. Scheiding van water en land 4. Schepping van Adam 5. Schepping van Eva 6. Zondeval en verdrijving uit het paradijs 7. Het offer van Noach 8. Zondvloed 9. Dronkenschap van Noach 10. Judith en Holofernes 11. David en Goliat 12. De koperen slang 13. Straf van Haman 14. Jeremias 15. Perzische sibille 16. Ezechiël 17. Etrurische sibille 18. Joël 19. Zacharia 20. Delphische sibille 21. Jesaja (Isaiah) 22. Cumae sibille 23. Daniël 24. Liberische sibille 25. Jonas 26. Aminadab 27. Salomon, Booz, Obeth 28. Roboam, Abias 29. Ozias, Ioatham, Achaz 30. Zorobabel, Abiud, Eliachim 31. Achim, Eliud 32. Jacob en Jozef 33. Eleazar, Mathan 34. Azor, Sadoch 35. Joas, Jechonias, Salathiel 36. Ezechias, Manasses, Amon 37. Asa, Josaphat, Joram 38. Jesse, David, Salomon 39. Naason 40. Laatste Oordeel (zie verder) het plafond zelf:

Sixtijnse kapel ceiling

Als Michelangelo in mei wil beginnen, gaat het direct al mis tussen Bramante en hem. Vasari een tijdgenoot en vriend van Michelangelo beschrijft het conflict tussen de beide kunstenaars als volgt:

[..] Bramante bracht een vrij aan touwen hangende steiger aan, en daartoe maakte hij gaten in het gewelf. Toen Michelangelo dit zag, vroeg hij Bramante hoe hij, eenmaal klaar met de schildering, de gaten weer dicht moest krijgen; Bramante zei: ‘Dat zien we dan wel weer’ en dat het niet anders kon.

Giorgio Vasari, blz. 218.

Woedend beent Buonarroti naar de paus en krijgt toestemming om zelf steigers te ontwerpen. Er is nog een ruwe schets van de steigers bewaard gebleven. De timmerman die de nieuwe steigers bouwde, mocht het vele overbodige touw houden. De man verkocht het touw en de opbrengst gebruikte hij als bruidsschat voor zijn dochter.

Video van de steigerconstructie William E. Wallace (9.08-11.15 minuten)

Paus Julius II had Michelangelo de opdracht gegeven om twaalf apostelen op het plafond af te beelden. Dit vond Michelangelo toch wat mager. Als hij dan toch moest schilderen in plaats van beeldhouwen dan meteen ook maar een grote verhalende cyclus. Julius II was enthousiast over dit idee. Zeker is dat de bijbelse verhalen, de sibillen en de figuren uit het oude testament die hij schilderde in nauw overleg met de theologen zijn bedacht. Michelangelo had een aantal schilders uit Florence laten komen, maar hij was ontevreden over hun werk. Al vrij snel probeerde hij zoveel mogelijk zelf te doen. De eerste geschilderde scènes: de Zondvloed en Noachs dronkenschap (plattegrond, nummer 9), is door eenaantal schilders gemaakt. Michelangelo heeft met meerdere schilders gewerkt.

Michelanglelo aan het werk in de Sixtijnse kapel

Het liefst deed hij alles zelf. Toch had Michelangelo voortdurend hulp bij het maken van de kalk, het mengen van verf, de kartons en bij het schilderen van sommige minder belangrijke details.

De gehele cyclus op de wanden, het plafond en later de achterwand (Laatste Oordeel) zijn te lezen als één groot verhaal met een duidelijke boodschap. Centraal op het plafond staan de schepping en de val van de mens. Vervolgens de nieuw gekozen mens: Noach. Het plafond beperkt zich tot de periode vóór de wetten Mozes. Op de wanden is de periode van de wetten van Mozes weergegeven en het leven van Christus die op aarde komt om de mensheid te redden. Bij de achterwand zien we het sluitstuk van het verhaal: het laatste oordeel.

Als de paus de Sixtijnse kapel binnenkomt, kijkt boven hem Zacharia op hem neer (plattegrond, nummer 19) en natuurlijk is het wapenschild van Julius II hier nadrukkelijk aanwezig. Zacharia voorspelde de intocht van Christus in Jeruzalem.

Sixtijnse kapel plafond Zacharia

Jubel luid, gij dochter Sion,
juich, gij dochter Jeruzalem!
Zie, uw koning komt tot u,
rechtvaardig en zegevierend;
hij is deemoedig, hij rijdt op een ezel
[…] Dan kondigt hij vrede af
onder de volken,
dan gaat zijn heerschappij
van zee tot zee,
van de Rivier tot de grenzen
der aarde.

Zacharia 9: 9-10

De Sixtijnse kapel werd voornamelijk op palmzondag gebruikt door de paus. Hij kwam dan als plaatsvervanger van Christus binnen en deelde palmbladeren uit aan de gelovigen.

Boven het altaar is Jonas op het plafond afgebeeld (plattegrond, nummer 25). Jonas verwijst naar de consecratie (hostie en wijn veranderen in het lichaam en bloed van Christus). Dit slaat weer op de dood van Christus aan het kruis en zijn wederopstanding. De Jonas uit het oude testament is door een grote vis opgegeten en werd na drie dagen en nachten weer uitgespuugd en zie hij leefde. Christus heeft na zijn dood drie dagen en drie nachten in het graf gelegen en stond toen weer op. Dat lijkt voor ons misschien wat vergezocht, maar is na te lezen bij de evangelist Mattheüs 12: 38-40.

Het koorhek staat tegenwoordig niet meer op zijn originele plek. Het stond oorspronkelijk precies op de plek waar het verhaal op het plafond een nare wending neemt.

Plafond Sixtijnse kapel vóór Michelangelo fresco's

Achter het koorhek mochten alleen de geestelijken komen. Vóór het koorhek de eenvoudige gelovigen. Hij of zij zagen als ze naar boven keken de zondeval en alle ellende die daarop volgde. De hoge prelaten keken naar de schepping en het paradijs, kortom, een wat vrolijker uitzicht.

Zondeval en verdrijving uit het Paradijs en Schepping van Adam
groot formaat  de schilder aan het werk
groot formaat
mouseover
Michelangelo Sixtijnse kapel Zondeval en verdrijving uit het Paradijs

Julius II wilde graag weten hoe het werk aan het plafond vorderde. Bovendien vond hij dat het al met al veel te lang duurde. Zowel Vasari als Condivi melden dat dit soms tot grote spanningen leidde tussen beide heren. Zo wierp Michelangelo op een keer dat hij absoluut niet gestoord wilde worden planken naar de paus. Julius II, zeker geen gemakkelijk man bracht de grootheid op om dit maar te nemen. Hij zag wel in dat deze kunstenaar tot grootse dingen in staat was. Michelangelo was ook de enige die een hoed mocht ophouden als Julius II met hem sprak. Dat was iets wat de paus van niemand ooit zou accepteren. Toch dwong de paus hem in juli of augustus 1510 om de steigers weg te halen. Op dat moment heeft Michelangelo de helft van het enorme plafond geschilderd: van Zacharia tot de schepping van Adam. Ascanio Condivi beschrijft hoe de paus en heel Rome kwamen kijken naar het werk van Michelangelo. Men was onder de indruk en dat terwijl het ‘secco-gedeelte’ nog niet eens gedaan was. Dit wil zeggen dat sommige delen bij fresco’s pas geschilderd worden als de kalklaag droog is. De kleur blauw moet altijd op een droge ondergrond worden aangebracht anders pakt de verf niet goed. Terwijl andere kleuren juist op een vochtige kalklaag moeten worden aangebracht om ze goed te laten hechten. Julius II was zeer tevreden, maar vroeg wel aan Buonarroti om het geheel nog wat te verrijken met goud en kleuren. Het gesprek tussen de paus en Michelangelo verliep aldus Condivi als volgt:

Ik zie niet dat deze mensen goud dragen.’ Waarop de paus antwoordde:“maar dat ziet er zo arm uit.” Michelangelo zei hierop dat “degenen die hij hier afbeeldde ook arm waren.” Zo reageerde hij spottend en zo bleef het werk zoals het was.

Ascanio Condivi, ‘The Life of Michelangelo’, Phaidon, Oxford 1976, blz. 58 (oorspronkelijke uitgave 1553)

Als je goed kijkt, is het verschil tussen de twee delen van het plafond duidelijk te zien. Voor het eerst ziet Michelangelo zijn fresco’s vanaf de grond. Hij ontdekt tot zijn schrik dat sommige details niet te zien zijn, met name bij de Ark van Noach. Deze fout zou hij bij zijn latere schilderingen niet meer maken. Voor dat deel van het plafond heb je dan ook niet echt een verrekijker nodig. Michelangelo heeft vele voorstudies (Web Gallery of Art) van het plafond gemaakt. Soms heeft Buonarroti heel bewust gebruik gemaakt van de grote zichtafstand om een grap te verbergen. Bij de sibille van Cumae is dit het geval.

sibille van Cumae
groot formaat

Er is een venijnig detail op de achtergrond en wel bij het handje van een van de kinderen te zien. Om dit te zien heb je echter beslist een verrekijker nodig. Ross King schrijft hier het volgende over de sibille Cumae in zijn boek: De hemel van de paus Michelangelo en de Sixtijns kapel.

De sibille van Cumae op het plafond van de Sixtijnse kapel zag er vreemd uit voor iemand die de profetes van een door Julius’ daden ingeluide gouden eeuw moest zijn. Michelangelo portretteerde haar als een groteske kolos, met een van de afschrikwekkendste lichamen van het hele gewelf, compleet met lange armen, enorme bicepsen en onderarmen, en Atlas-achtige schouders van een dusdanige omvang dat haar hoofd erbij in het niet zinkt. Dit tamelijk minachtende portret suggereert tevens dat ze verziend is, want ze moet haar boek bijna een armslengte van zich af houden om erin te kunnen lezen. […] Hoe dit ook zij, zijn [Teg: Michelangelo] houding tegenover deze lelijke oude feeks en haar profetieën lijkt te worden uitgedrukt in het gebaar van een van de twee naakte kinderen die naast haar staan: dit jongetje ‘maakt de vijg’ naar haar, een obsceen gebaar (al door Dante beschreven en in Italië nog altijd bekend) waarbij de duimen tussen de wijs –en middelvinger werd gestoken – een Italiaanse tegenhanger van het gebaar met de opgestoken middelvinger.

Uit: Ross King, De hemel van de paus Michelangelo en de Sixtijnse kapel, De Bezige Bij, Amsterdam 2003 blz. 202-203.

Michelangelo zelf is ook op het plafond te zien. In het oostelijke pendentief in de hoek zien we Judith met een bediende en Holofernes. Het hoofd van de legeraanvoerder, Holofernes, ligt op een schaal en is een zelfportret van de kunstenaar. In de lunetten is de figuur, Zadoch, ook een zelfportret van Michelangelo.

Judith, bediende en het hoofd op de schotel van
Holofernes

Judith, bediende en het hoofd op de schotel van Holofernes Sixtijnse kapel Michelangelo

Zadoch

Michelangelo plafond Sixtijnse kapel Zadoch

bron: Wikipedia

Zoals je al hebt kunnen lezen heeft de torso van Belverdere grote invloed gehad op zijn naaktfiguren. Dit zijn de mannelijke naakten die rond de negen centrale thema’s in het midden van het plafond te zien zijn. Zij houden gouden medaillons vast en als je ze aandachtig bekijkt, zie je hoe Michelangelo de torso van Belvedere hier steeds vanuit verschillende hoeken als het ware voltooid heeft met hoofden, onderbenen en armen.

Michelangelo
twee handen   voorstudie  hand van God tussen figuren
Schepping van Adam E.T. Extra Terrestrial
mouseover

Scheppingvan Adam Michelangelo Sixtijnse kapel

In de ruim drie jaar dat Michelangelo aan het plafond gewerkt heeft, is hij duidelijk beter geworden. Dit is onder meer te zien bij de Ignudi’s. Als je de eerste Ignudi bij de ingang, vergelijkt met de latere nabij het altaar dan ontdek je enorme verschillen.

Ignudi
Sixtijnse kapel plafond Ignudi Michelangelo

foto: Frans Vanderwalle

Ignudi

 bij de ingang
het eerst geschilderd

 bij het altaar
de later geschilderde

Michelangelo Sixtijnse kapel Ignudi Michelangelo Sixtijnse kapel Ignudi

Voorstudie
Ignudi
mouseover

voorstudie Michelangelo Sixtijnse kapel Ignudi

Er is nog een brief bewaard die Michelangelo aan Giovanni da Pistoia schreef met een sonnet en een tekening. Hierin beklaagt hij zich over de houding waarin hij met zijn hoofd achterover moest schilderen. Buonarroti kon hierdoor maanden lang niet lezen. De brief van Michelangelo aan zijn vriend:

Op het plafond van de Sixtijnse kapel
Door ’t moeizaam ruglings schildren zwol
m’een krop
gelijk de katten in de Lombardij
die neerhangt op mijn buik. Mijn baard wijst óp
Ten hemel en mijn achterhoofd rust top-
zwaar op de rug; mijn borst beeldt een harpij.
Bont mozaïek maalde op het aanzicht mij
van mijn penseel het nedersieplend sop.
’t Ontwrichte heupbeen steekt naar voren uit;
mijn zitvlak juist het tegenwicht verstrekt;
ik loop te gis, ik zie niet hoe of waar.
Het achterover buigen heeft mijn huid
verkort in ’t kruis, van voren uitgerekt;
‘k lijk een Syrische boog, tot schieten klaar
En even krom en raar
werd ook het oordeel van mijn geest; welk man
die door verwrongen buis goed spreken kan?
Verdedig dan, vriend Jan,
mijn roem, mijn schilderwerk, en ach, ook mij;
want op de rechte plaats zijn geen van bei

Michelangelo gedicht tekening schilderen van het plafond Sixtijnse kapel

Uit: Nico van Suchtelen, ‘Verzamelde werken I’, Wereldbibliotheek, Amsterdam/Antwerpen, 1948 (brief juli 1510)

De volgende bladzijde