Sixtijnse kapel: Laatste Oordeel Michelangelo (vervolg)

Sixtijnse kapel
Laatste oordeel
Sixtijnse kapel Laatste oordeel Michelangelo

Drieëntwintig jaar nadat Michelangelo het plafond heeft geschilderd en bijna tweeënzestig is, krijgt hij de opdracht voor de achterwand van de Sixtijnse kapel. Op de wand bij het altaar moest het Laatste Oordeel komen. Dit is ook het sluitstuk van alle fresco’s die in de Sixtijnse kapel zijn geschilderd zoals eerder beschreven. Op het internet zijn onder de volgende adressen goede afbeeldingen van het Laatste Oordeel te vinden: bij  Mvsei Vaticani bij Web Gallery of Art. Een andere prachtige manier om de kapel virtueel van alle kanten te bekijken is hier op het internet te vinden.

na en voor de restauratie
grote afbeelding    altaarwand
mouseover
Piazza Navona Piranesi ca.1650

De wand was al door Perugino van fresco’s voorzien. De reconstructie van de achterwand van de Sixtijnse kapel vóór het Laatste oordeel van Michelangelo. Fresco’s en altaarstuk van Perugino.

reconstructie wand vóór het Laatste oordeel van Michelangelo fresco’s Perugino
groot formaat
Sixtijnse kapel reconstructie wand vóór het Laatste oordeel van Michelangelo fresco's Perugino

Video’s Laatste Oordeel:
1. Video Khan Academy Laatste Oordeel (7.28 minuten)
2. Video (begint bij  50.10 minuten)
3. Video Laatste oordeel 3D virtual tour & documentary (5 minuten)

Betekenis van de fresco’s in de kapel en de restauratie:
4. Hoorcollege Michelangelo, Copernicus and the Sistine Chapel  Dr Valerie Shrimplin (48.57 minuten).
5. Restauratie van de Sixtijnse kapel (49.42 minuten)

Titiaan
Paulus III
Titiaan Paulus III

Clemens VII wilde in 1533 een meer eigentijds fresco en dacht natuurlijk direct aan Michelangelo. Als Clemens in 1534 onverwachts sterft, wordt hij opgevolgd door Paulus III. Deze paus wil dolgraag Michelangelo de wand laten schilderen. Om Michelangelo over te halen ging Paulus III met acht kardinalen naar zijn woning en atelier nabij de Trajanuszuil (Huis met de toren links van de zuil van Trajanus).

 Étienne Dupérac
atelier Michelangelo 1575
 Étienne Dupérac 1575 Trajanus atelier Michelangelo Rome

Hier bekeek de paus veel ontwerpen en beelden waaronder de Mozes. Net als bij het plafond wilde Michelangelo de opdracht niet.

Alexandre Cabanel
Paus Julius II bezoekt Michelangelo in zijn atelier 1859
Alexandre Cabanel Paus Julius II bezoekt Michelangelo in zijn atelier 1859
Maar op het moment dat Michelangelo zich realiseerde dat hij er niet onderuit kon, stelde hij het zolang mogelijk uit, door net te doen alsof hij druk bezig was met de cartoni –wat deels klopte- hoewel hij heimelijk nog aan de beelden van de tombe [Teg: deels nog te zien in Rome in de San Pietro in Vincoli] werkte.

Ascanio Condivi, ‘The life of Michelangelo’, Phaidon, Oxford 1976, blz. 75 (oorspronkelijke uitgave 1553)

De vensters aan de bovenzijde werden dichtgemetseld. Hierdoor kreeg Buonarroti meer ruimte voor zijn fresco. Het onderwerp, het Laatste Oordeel, is in 1533 definitief bepaald aldus Condivi. Het zou een goede waarschuwing zijn tegen hen die de kerk verlieten. Hiermee werden Luther en Calvijn natuurlijk bedoeld. Pas in maart 1535 zijn de eerste steigers opgezet. Al die tijd had Buonarroti naast zijn ontwerpen voor kartons, nog aan zijn grote passie gewerkt: zijn beelden.

Waarschijnlijk heeft Michelangelo pas op dat moment beslist om toch geen olieverf, maar de traditionele frescotechniek te gebruiken. Sebastiano del Piombo had de muur al voorbereid voor olieverf. Maar ja, Michelangelo vond ‘olieverf alleen goed voor vrouwen of voor luie schilders als Sebastiano del Piombo’. Met olieverf kun je makkelijk iets overschilderen als je het bij nader inzien niet mooi vindt. Dit is niet het geval bij de oude frescotechniek. Er zat niet anders op dan de laag die Piombo had aangebracht te verwijderden en er weer een nieuwe kalklaag op aan te brengen.

Condivi geeft een rake beschrijving van het geheel en wel zo:

In dit werk laat Michelangelo alle menselijke figuren [Teg: vierhonderd] zien die in de schilderkunst denkbaar zijn, geen enkele actie of pose weglatend […]  In het centrale deel, in de lucht nabij de aarde, zijn zeven engelen, beschreven door Johannes in de Apocalyps met trompetten aan hun lippen die de doden roepen voor het oordeel uit de vier hoeken van de aarde. Twee van hen houden een boek open met hun handen, waarin iedereen kan lezen en zijn verleden kan herkennen, alsof je bijna zelf een oordeel kunt vellen. Bij het geluid van de trompetten gaan alle graven open en het menselijke ras komt uit de aarde, alles zeer gevarieerd en in prachtige gebaren; terwijl sommigen nog maar half met vlees bekleed, en anderen geheel; sommigen naakt, sommigen gekleed in lijkwade en grafkleding waarin zij werden ingewikkeld toen zij begraven werden en zij proberen om zich ervan te bevrijden. Tussen hen zijn er die nog niet volledig wakker zijn, naar boven kijkend zich vertwijfeld afvragend of zij geroepen zullen worden door het Goddelijke oordeel. Het is prachtig te zien hoe de opgewekte doden met moeite en pijn uit de aarde komen en met uitgestrekte armen naar de hemel vluchten. Boven de engelen met de trompetten is de zoon van God in al zijn majesteit, in de vorm van een man, met zijn arm en sterke rechterhand omhooggestoken. Hij vervloekt toornig de veroordeelden, en verdrijft ze voor zijn gelaat naar het eeuwige vuur. Hij lijkt de uitverkorenen naar zich toe te trekken.  Met zijn oordeel zijn engelen op aarde en in de lucht te zien die zijn heilig bevel voltrekken. Aan zijn rechterhand komen zij aan om de uitverkorenen te helpen […] en aan zijn linkerkant terug te dringen naar de aarde der verdoemden, die in hun brutaliteit naar de hemel proberen te klimmen. Slechte geesten sleuren de verdoemden naar de afgrond […] elke zondaar met de ledematen waarmee hij gezondigd heeft. Onder hen is Charon met zijn boot, net zoals Dante hem in zijn inferno beschrijft op de modderige Acheron, zijn roeispaan opheffend om de achterblijvende zielen te slaan. Hierna krijgen zij het vonnis te horen van Minos, om in een bodemloze put gesleurd te worden […] In het midden van de compositie, op een hemelse wolk, de Gezegenden, […] alle heiligen van God, elk toont de gigantische Rechter het symbool van zijn martelaarschap, waardoor zij God verheerlijkten: Andreas met zijn kruis, Bartholomeus met de huid, Laurentius met het rooster, Sebastiaan met pijlen, Blasius met ijzeren kammen, Caterina met het wiel. […] Boven dit alles rechts en links, in het bovenste deel van de muur, zijn groepen engelen, die in de hemel het kruis omhooghouden, de spons, de doornenkroon, de nagels, en de geselkolom.

Ascanio Condivi, blz. 83-87.

Tekening van het Laatste Oordeel met zesentwintig van de in totaal vierhonderd figuren:

1.   Gabriël (houdt het kruis vast)
2.   Christus als rechter
3.   Maria
4.  Laurentius (rooster)
5.  Bartholomeus
6.  Afgestroopte huid (zelfportret Michelangelo)
7.  Petrus (met sleutels)
8.  Adam
9.  Eva of de vrouw van Job
10. Esau
11. Jacob
12. Simon van Cyrene of Dismas
13. Sebastiaan (pijl)
14. Catharina (gebroken rad)
15. Blasius van Sebaste (ijzeren kammen)
16. De goede dief
17. Simon Zelotes (zaag)
18. Andreas (kruis)
19. Johannes de Doper
20. Groep met personificatie van de moeder
21. Eva
22. Vergilius
23. Engelen met trompetten
24. Twee veroordeelden gered door rozenkrans
25. Charon 
26. Minos

 

Laurentius en de voorstudie
mouseover

Michelangelo Last Judgement St Lawrence

Als je de wand met het Laatste Oordeel van een afstand bekijkt, kun je in de wirwar van duikelende en stijgende figuren zien dat er vier zones of horizontale banden zijn. Op deze manier ontstaat er toch een zekere eenheid en is het geheel goed leesbaar. Bovendien zie je links zoals Condivi dit ook al vermeldt de figuren opstijgen naar de hemel en geheel rechts de verdoemden naar beneden vallen.

altaarwand
groot formaat
Michelangelo Laatste Oordeel Sixtijnse kapel altaarwand

foto: Henk Tobbe

Voor de scènes aan de onderzijde heeft Michelangelo niet alleen de tekst van Ezechiël 37: 1-7 goed gelezen, maar is hij ook sterk beïnvloed door Luca Signorelli. Deze schilder uit de 15e eeuw heeft in de kathedraal van Orvieto (niet zo ver van Rome) ook de opstanding van de doden geschilderd. Deze 15e eeuwse schilder slaagde er nog niet in de lijken en half vergane lichamen op overtuigende wijze te schilderen. Michelangelo beheerste dit perfect, maar ja hij had ook menig lijk onder zijn mes gehad en tot op het bot onderzocht.

Luca Signorelli
Opstanding van het vlees fresco 700 cm Cappella Nova Duomo Orvieto
detail
Luca Signorelli Opstanding van het vlees fresco 700 cm Cappella Nova Duomo Orvieto

twee veroordeelden gered door de rozenkrans
mouseover

Michelangelo Laatste Oordeel Sixtijnse kapel twee veroordeelden gered door de rozenkrans

Michelangelo heeft zich zelf ook afgebeeld. Dit keer niet als een afgehakt hoofd zoals bij Judith en Holofernes op het plafond of als Zadoch in een lunet, maar als de afgestroopte huid van Bartholomeus.

Bartholomeus

De vele figuren, zoals Christus bijvoorbeeld, waren door Michelangelo naakt afgebeeld. Dit ging volgens velen te ver. De ceremoniemeester van Paulus III, Biagio da Cesena, kwam met de paus kijken op het moment dat zo ongeveer driekwart van de wand geschilderd was. Cesena sprak er in het bijzijn van de paus en Michelangelo schande van dat er zoveel naaktfiguren waren. Hij vond dit iets voor kroegen of publieke badhuizen, maar niet voor een kapel waar de plaatsvervanger van God op aarde de mis opdraagt.

 Paus Franciscus
Sixtijnse kapel paus Franciscus

foto: wordpress.com

Michelangelo reageerde niet, maar nadat de ceremoniemeester de Sixtijnse kapel verlaten had, gaf hij Minos (de figuur onderaan geheel rechts met de ezelsoren en een slang om het lichaam) het gezicht van Cesena. De ceremoniemeester ging klagen bij Paulus III. De paus antwoordde Biagio: ‘God heeft me een zekere autoriteit gegeven in de hemel en op aarde, maar niet in de hel.’ En zo bleef de ceremoniemeester, Biagio da Cesena, voor het nageslacht vereeuwigd als Minos. Bij de laatste grote en ingrijpende restauratie is ontdekt dat Michelangelo Cesena niet alleen met zijn gezicht te grazen heeft genomen maar ook met de slang. Het bleek dat de bek van de slang die om het lichaam van Minos (Cesena) kronkelt, geopend is en hij met zijn giftige holle tand in de penis van de ceremoniemeester bijt.

na en vóór de restauratie
groot formaat
mouseover
Michelangelo altaarwand Sixtijnse kapel Minos (portret van Cesena)

De vele naakten waren een steen des aanstoots. Zo wilde de Nederlandse paus Adrianus VI (1522-1523) de fresco’s verwijderen ‘want het was een badhuis met naakte figuren [..] en weerzinwekkende uitingen van wereldlijke wellust.’ Clemens VIII (1592 -1605) had hetzelfde plan als de Nederlandse paus. Gelukkig was hij niet doof voor de smeekbede van het gilde van de schilders: de Accademia di San Luca. Toch hebben de latere pausen wel ingegrepen. Zij gaven opdracht om in ieder geval een deel van die naaktheid achter lendendoeken te verbergen. Iets soortgelijks hebben we ook al kunnen constateren bij de klassieke beelden die van de nodige vijgenbladeren werden voorzien. Zo heeft Daniele da Volterra heel wat schaamdelen met zijn penseel voorzien van lendendoeken. Daniele werd door andere schilders spottend de ‘broekenmaker’ genoemd. Serieuze schilders keken neer op Da Volterra. Hoewel een schilder als El Greco, nog paus Pius V heeft aangeboden om iets fatsoenlijks te schilderen op de wand van het Laatste Oordeel.

Vóór de grote restauratie met het werk van de ‘broekenmaker’ en na de restauratie.

Bij de grote restauratie van 1964 en 1974 zijn de zijwanden gerestaureerd (zie plattegrond, letters A t/m O). Hierna is het plafond aangepakt. Lees meer over de restauratie bij Wikipedia.

video over de restauratie (49.42 minuten)
Sixtijnse kapel verdrijving Adam Eva uit Paradijs restauratie

En tenslotte op het einde van de 20e eeuw de wand achter het altaar met het Laatste Oordeel. Hierbij zijn buitengewoon interessante dingen ontdekt. Ook zijn de vingerafdrukken en afdrukken van de handpalm van Michelangelo gevonden. Vermoedelijk heeft Buonarroti zijn evenwicht verloren en moest hij zich vasthouden. Zo meldt Vasari nog dat Michelangelo van de steigers bij de wand achter het altaar afdonderde en zijn been brak. Bovendien bleek dat Michelangelo in het begin nog wel kartons heeft gebruikt, maar later spontaan te werk ging.

Er is lang gedubd om het werk van de ‘broekenmaker’ in het Laatste Oordeel te verwijderen. Dit bleek echter maar gedeeltelijk mogelijk. De verf die voor de later opgebrachte lendendoeken gebruikt is, bleek bij sommige figuren de oorspronkelijke verflaag zo te hebben aangetast dat de restauratoren besloten om sommige ‘broeken’ van Da Volterra maar te laten zitten.

 na en voor de restauratie
mouseover
Sixtijnse kapel Michelangelo Laatste Oordeel

Na de eerste restauratie tussen 1964 en 1974 bleek dat de fresco’s bij de wanden al weer vrij snel vervuilden. Niet zo gek als je bedenkt dat er ongeveer twee miljoen mensen per jaar deze kapel bezoeken. Het lichaamsvocht en de adem van deze bezoekers heeft een vernietigende uitwerking op de fresco’s. Daarom is er een ingenieus systeem bedacht om de opstijgende lucht van de mensen af te koelen. Als je een verrekijker bij je hebt, kun je als je de tijd neemt bij de richels op de wanden ontdekken dat er speciale apparatuur en sensoren zijn opgesteld. Deze zorgen ervoor dat er een constante luchtstroom langs de wanden en het plafond blaast zodat de vervuilde lucht de fresco’s niet kan bereiken en aantasten.

De volgende bladzijde