De Spaanse trappen, Zuccari en de Trevifontein

We lopen van het Vaticaans museum naar Cipro. Hier pakken we de metro en gaan naar Spagna.

Filippo Bellini  Sixtus V (ca. 1550-1603)
Oil on canvas, 84 x 110 cm, Pau, Musée national du château
groot formaat

Als we op het Piazza di Spagna staan zien we de beroemde Spaanse trappen met bovenaan de Franse kerk met het klooster: de Santa Trinità dei Monti. De verbinding tussen de Spaanse trap met het daaronder liggende Piazza di Spagna gaat terug op de stadsplanning onder paus Sixtus V. Onder deze paus werden de rommelige en chaotische verbindingen van vele nauwe kronkelige straten aangepakt. Architecten als Carlo Fontana legden een flink aantal rechte straten aan waardoor de zeven belangrijkste kerken (Antoine Lafréry, 1575) van Rome met elkaar verbonden werden. Sixtus V had al de nodige ingrepen gepleegd om de stad toegankelijker te maken voor de vele pelgrims.

Spaanse trappen
luchtfoto
livecams: Piazza Spagna   Spaanse trappen   Trinità dei Monti

foto: Reuland Jean-Claude

Bovendien liet de paus op de belangrijkste pleinen obelisken plaatsen zoals bijvoorbeeld de hoge obelisk voor de Sint Pieter. Het enige waar Sixtus voor terugdeinsde, waren de straten op de zeven heuvels die Rome rijk is. Voor meer informatie over stadsplanning (zie Wikipedia). Pas in de 17e eeuw komen er serieuze plannen om deze ook aan te pakken. Zo ook de heuvel waar we nu de beroemde Spaanse trappen zien liggen Zie Wikipedia voor meer informatie.

Casper van Wittel
groot formaat   kaart omgeving 
Pincioheuvel  (Mons Pincius)  Santa Trinità dei Monti vóór de bouw van de Spaanse trappen Galleria Nazionale, Rome
Israel Silvestre 1640 
Casper van Wittel Mons Pincius Santa Trinità dei Monti vóór de bouw van de Spaanse trappen Galleria Nazionale, Rome

Al in de 17e eeuw ontstonden er grote spanningen tussen de Franse monniken en de Romeinen. De Franse minister, Mazarin, begon zich met het stadsplan te bemoeien. Hij kwam met het voorstel om een trap te bouwen zodat het plein en de bovenliggende kerk met elkaar verbonden werden. Het Piazza di Spagna en de Santa Trinità dei Monti vóór de bouw van de Spaanse trappen (17e eeuw; schilder onbekend).

Giovanni Battista Falda
groot formaat
kaart Falda vóór bouw van de Spaanse trappen
Giovanni Battista Falda situatie voor bouw Spaanse trappen

Hierbij ging deze invloedrijke Franse minister ervan uit dat de grond voor de kerk wel Frans bezit was. Bovendien dacht Mazarin dat de paus Alexander VII geen geld had om een soortgelijke trap te laten bouwen. Mazarin gaf aan de prior Elpidio Benedetti in Rome de opdracht om meerdere architecten een plan te laten ontwerpen. In de briefwisselingen tussen Mazarin die in Parijs zat en de prior Benedetti verzocht de Franse minister menigmaal om Gianlorenzo Bernini een ontwerp te laten maken. Zijn agent, Benedetti, antwoordde steeds dat het niet lukte om Bernini over te halen. Als Benedetti zijn plannen naar Parijs opstuurt, schrijft hij:

als Bernini een soortgelijk project had bedacht, zou het uit de hemel gevallen zijn en zou hij 1000 doble [Teg: Spaanse gouden munt] vragen en de eer van dit project.

Geciteerd uit: Marder, ‘Bernini and the art of architecture’, New York, London, Paris, Abbeville Press, 1998 blz. 159-160.

Naar alle waarschijnlijkheid is het ontwerp van Benedetti een ontwerptekening die hij heeft overgenomen van Bernini. Hier heeft hij vervolgens vrolijk zijn eigen naam ondergezet. De directe bemoeienis van Mazarin (de meest invloedrijke en belangrijkste figuur onder Lodewijk XIV) met het project was niet minder dan een diplomatieke aanval van Frankrijk op de paus.

Ontwerptekening voor trap van Benedett naar een tekening van Bernini 1660
rechts onderin de signatuur van Elpidio Benedetti

Elpidio Benedetti Spanish steps drawing

Het willen inschakelen van de lievelingsarchitect Bernini om een ontwerp ter ere van de Franse koning in Rome te maken, werd in Rome als een belediging opgevat. Benedetti suggereerde dat Alexander VII tegen dit project was omdat het zijn colonnade bij de Sint Pieter, ‘die stapel rietstengels’: die twee miljoen scudi hadden gekost, in de schaduw zou stellen. ‘Zijn ontwerp’ was immers het mooiste. Natuurlijk deed Alexander er alles aan om het project van de trappen tegen te houden. Mazarin stelde zelfs een compromis voor. In plaats van het ruiterstandbeeld van Lodewijk XIV zou er een beeld van één van de twee stichters van de Santissima Trinità dei Monti mogen komen. Als Mazarin in maart 1666 sterft, komt er een einde aan de plannen.

Niet lang na de dood van de Franse eerste minister krijgt Bernini een opdracht voor de heuvels vóór de Santa Trinità dei Monti. Voor de geboorte van de zoon, de dauphin, van Lodewijk XIV moest er een feestelijk en sensationeel vuurwerk komen. In het midden van de heuvel kwam een meer dan levensgroot figuur: Faam die een trompet vasthield met een opschrift dat naar de heugelijke gebeurtenis verwijst. Geheel boven op de heuvel kwamen twee pieken met een ruimte ertussen. Uit de diepte stegen rook en vuur naar boven. Een figuur die de wanklank voorstelt, valt naar beneden. Geheel boven alles uittorenend was de Franse kroon. De dolfijn stelde de dauphin (troonopvolger) voor.

Gravure met de heuvel van de Santa Trinità dei Monti en het vuurwerk naar aanleiding van de geboorte van de Franse dauphin 1661-1662
groot formaat
feest  voor genezing van Lodewijk XIV

Op een winterse dag in 1661 vlak voor het vallen van de avond werd het signaal gegeven om het vuurwerk af te steken:

[…] en men zag in een ogenblik uit alle hoeken en vanuit een diepe spleet, donderslagen, bliksem, lichtflitsen en vlammen vermengd met grote wolken rook, de lucht was bedekt en een regen van vuur leek naar beneden te komen. De spleet in de heuvel hield niet op met het uitspugen van vlammen, zij slingerde brandende massa’s naar de Wanklank, die –tot vreugde van de menigte- zichtbaar bleef bij de uitstekende punt van steile afgrond zonder ooit te vallen. Het vuurwerk werd in drie fasen afgestoken waarbij ook nog vliegende beelden te zien waren. Het geheel duurde meer dan een half uur en ‘de gewone mensen waren uitzinnig van vreugde.’

Ook dit spectaculaire vuurwerk was een verwijzing naar politieke ontwikkelingen. De figuur Vrede verwees naar de Vrede van de Pyreneeën, de hymnen gaan over het huwelijk van Lodewijk XIV met de zuster van de Spaanse koning, en de Wanklank, die naar beneden donderde, stelt de Spaanse kroon voor die in Franse handen valt. Waarschijnlijk zullen de toeschouwer van dit vuurwerk ook gedacht hebben aan de verhouding van de kroon en het pausschap tijdens het bewind van Mazarin. Het zou nog tot 1720 duren voor er een ontwerp (Girolamo Rossi naar een tekening van De Sanctis 1726) van de scala kwam dat eenieder tevreden stelde en wel van Francesco de Sanctis.

Giovanni Paolo Panini
groot formaat
Spaanse trappen 1756-1758
Metropolitan Museum of Art, New York

 

Spaanse trappen Piranesi 1751
plattegrond
mouseover
Spanish Steps Rome

De trap was in 1726 voltooid en combineert rechte lijnen, welvingen en terrassen tot een spectaculair geheel.

Spanje en niet Frankrijk ging met de eer strijken daar de Spaanse ambassade aan de zijkant van de trap lag. De (Heilige) Drie-eenheid zoals de Franse kerk bovenaan de trap genoemd wordt, is terug te vinden bij de trap. Er is op verschillende hoogtes drie keer een overloop aangebracht. Hoewel de trap is ontworpen om hem zowel van veraf als dichtbij te zien, ontvouwt zich de trap pas echt aan de wandelaar als je naar boven loopt. Dan blijkt hoe rijk deze trap is aan schilderachtige effecten. Je zult merken dat hier het effect heel anders is dan bij de cordonata van Michelangelo of bij de as van de Sint Pieter. Deze trap gaat mee met de natuurlijke golving van de heuvel waarbij de bochten ook nog herhaald worden. De trappen bewegen naar binnen en naar buiten. Het ontwerp is gebaseerd op een ingewikkeld patroon van elliptische bogen die op regelmatige afstand worden afgewisseld door een rechthoek of trapezium.

Palazzo Zuccari
rechts Via Gregoriana

Palazzo Zuccari Rome

foto: Wikipedia

Palazzo Zuccari Via Gregoriana Rome

 

Palazzo Zuccarideur Rome

 

Palazzo Zuccari raam Rome

We lopen de scala Spagna op en staan dan voor de Franse kerk. We slaan rechts af en lopen even naar een bijzonder aardig palazzo (rechterstraat). Het paleis van Zuccari aan de Via Gregoriana. Rondom de deur is een grote openstaande mond. Een moderne variant op het Palazzo van Zuccari uit Kyoto.

Bomarzo
park van de monsters
oger

Bomarzo park

Dit soort architectuur uit de 16e eeuw is kenmerkend voor het maniërisme. Maniërisme in de architectuur en ik herhaal me hier maar even, betekent onder meer dat de vitruviaanse canon, zoals jullie dit nog hebben moeten leren, bewust werd geschonden. Bij dit palazzo moet je maar eens goed kijken naar de vreemde aedicula’s rond de ramen. Zuccari is misschien geïnspireerd door het werk van de maniëristische architect: Pirro Ligorio. In 1552 had deze architect een park met vreemde monsters ontworpen. Een van de vreemde wezen was een oger: een afzichtelijk monster dat mensen opat (Wikipedia). Klik hier voor het huis aan de Via Guisti van Federico Zuccari in Florence.

De Fontana della Barcaccia

We lopen terug en dalen nu de Spaanse trappen af en stuiten dan op een bijzondere fontein, die de vader van Gianlorenzo, Pietro Bernini, met zijn zoon ontworpen heeft.

Fontana della Barcaccia
Fontana della Barcaccia Pietro en Gianlorenzo Bernini

foto: lorenzoclick

Deze Fontana della Barcaccia [oude boot] heeft niet toevallig deze vorm gekregen. Omdat er bij de Aqua Vergine op deze plek nauwelijks nog genoeg druk op het water stond, mocht de fontein zeker niet te hoog worden. Baldinucci sprak in dit verband over ‘enig effect van rijkdom of pracht zou moeilijk te verwezenlijken zijn.’ De oplossing werd gevonden in een lage boot die in een ovaal waterbassin drijft. Een tweede reden om deze fontein de vorm van een boot te geven is dat in 1598 bij een grote overstroming van de Tiber een bootje precies tot deze plek dreef en hier bleef liggen. Als je goed kijkt, zie je ook hier dat de familie Barberini duidelijk haar stempel op deze fontein heeft gedrukt. Zo zie je de zon en de drie bijen weer terug.

In het begin van de ontwerpfase is er bij het graf van Petrus in de Sint Pieter sprake nog geweest van een groot schip met een grote pauselijke kroon erop. Het werd zoals je al gelezen hebt een baldacchino.

We lopen naar de Trevi-fontein

De naam van deze beroemde fontein komt van de drie straten – tre vie – die hier uitkomen. Het water uit deze fontein komt van de Aqua Virgo. Bij Salone is in 9 v. Chr een bron ontdekt. Deze was slechts tweeëntwintig kilometer van Rome verwijderd. Het verhaal gaat dat een jong meisje (virgo) deze bron ontdekt heeft vandaar de naam van het aquaduct. De Aqua Virgo loopt voor een deel onder de grond. Hierdoor kon paus Nicolaas V in 1477 het aquaduct ook weer snel herstellen en in gebruik nemen. Nadat het water weer begon te stromen werd er een eenvoudige fontein aangelegd. De huidige fontein is door Nicola Salvi ontworpen.

Giovanni Battista Falda
Chiesa de Santi Vincenzo, et Anastasio alla Fontana di Trevi eind 17e eeuw
Giovanni Battista Falda Chiesa de Santi Vincenzo, et Anastasio alla Fontana di Trevi
Giovanni Battista Salvi
Piranesi
Giovanni Battista Salvi Trevi fontein
Nicola Salvi Trevi fontein
onderzijde midden
livecam Trevi fontein
luchtfoto

Paus Urbanus VIII financierde de aanleg van de nieuw te bouwen fontein met een belasting op wijn. Pasquino schreef met de nodige spot: ‘Met enkel water laaft Urbanus de Romein, na duizend heffingen op wijn.’ Het verhaal gaat dat Salvi door het werk in de vochtige kelders en gangen vroeg is gestorven. Pas elf jaar na zijn dood voltooide Giuseppe Pannini het werk van zijn ontwerper. Natuurlijk moet je nog de nodige muntjes in het waterbassin gooien, als je tenminste ooit terug wilt komen in Rome.

We wandelen terug naar het hotel

De volgende wandeling/dag