Collegio di Propaganda Fide en de Sant’Ignazio

In dit programma komt met name het werk van de architect Borromini aan bod.

Borromini
Opus Architectonicum frontispiece 1725
portret Borromini

Eén kerk, de San Carlo alle Quattro Fontane (Dag 4: San Carlo alle Quattro Fontane), bezoek je in programma vier. Dit heeft te maken met de route die we lopen. Het zou teveel tijd kosten om deze kerk in dit programma op te nemen. Voor ons zien we eerst de gevel die door Bernini voor het Collegio di Propaganda Fide aan het Piazza di Spagna gebouwd is.

Piazza di Spagna
Giuseppe Vasi  1747-1761
Rijksmuseum Amsterdam 
mouseover
Piazza Navona Piranesi ca.1650
 Bernini
 Collegio di Propaganda Fide aan het Piazza di Spagna
Video 3D Collegio di Propaganda Fide Carlo Cestra (1.16 minuten)
 

Foto: Christine Franck

Dit is een instituut voor de opleiding van missionarissen dat in 1622 door Gregorius XV gesticht is. De jezuïeten waren in die tijd op het hoogtepunt van hun macht. Zij wilden een centrale huisvesting van waaruit zij hun activiteiten konden coördineren. Bij het Piazza di Spagna, de Via Capao del Casa en de Via Due Macelli had deze orde al een flink kavel in handen. De gevel waar we net langs liepen bij het Piazza di Spagna is nog ontworpen door Bernini.

Cappella dei Re Magi
plattegrond
gewelven
Cappella dei Re Magi Collegio di Propaganda Fide Borromini

Bovendien had hij ook nog een kerk in dit grote complex gemaakt. Deze kerk die nog vóór de Sant’Andrea al Quirinale gebouwd was, had ook een ovale plattegrond. Borromini heeft deze kerk tot grote woede van Bernini laten afbreken (Bernini’s gevelontwerp  van de Cappella dei Re Magi). Borromini heeft hiervoor in de plaats een heel bijzondere kapel gebouwd, maar die is helaas voor het publiek niet toegankelijk. We lopen de Via di Propaganda in waar we de façade van Borromini kunnen bekijken. De gevel waar we nu voor staan, is ontworpen door Borromini.

Bernini
ontwerp tekening gevel van de Cappella dei Re Magi
Bernini's ontwerp van de gevel van de Cappella dei Re Magi
Giovanni Battista Piranesi
Collegio di Propaganda Fide
Giovanni Battista Falda 
Giovanni Battista Piranesi Collegio di Propaganda Fide
 Borromini
gevel Collegio di Propaganda Fide Via di Propaganda
 Borromini gevel Collegio di Propaganda Fide Via di Propaganda
 Borromini
gevel Collegio di Propaganda Fide Via di Propaganda
Video 3D Collegio di Propaganda Fide Carlo Cestra (1.16 minuten)
 Borromini gevel Collegio di Propaganda Fide Via di Propaganda

Borromini heeft in de hele gevelwand maar één deur geplaatst en het geheel lijkt veel op de façade van een paleis. Deze deur is direct naast de kapel gezet en geeft niet alleen toegang tot de kapel (zie plattegrond), maar ook tot het binnenhof en via trappen tot de bovenverdiepingen. Je zult merken dat het een heel bijzondere gevel is. In het midden zijn zeven opvallende traveeën en aan de beide zijkanten zijn twee vleugels die juist niet benadrukt worden. Hierachter bevinden zich de cellen van de monniken. Opvallend is dat de onderkant zeer rustig is in tegenstelling tot de eerste etage.

 Borromini gevel Collegio di Propaganda Fide Via di Propaganda

Foto: Christine Franck

De traveeën worden verdeeld door kolossale pilasters. Er zijn allerlei fantasievolle details aangebracht zoals de guttae bij de uitstekende kroonlijst. Bij elke travee zijn twee guttae boven de vensters te zien. Bij het middenportaal boven de ingangsdeur zijn er bij het deel dat terugspringt geen twee maar vier guttae te vinden. Dit is natuurlijk gedaan om de middenpartij extra te benadrukken. De gevel is op de middenpartij na vrij vlak, maar dit geldt niet voor de ramen en de aedicula’s op de eerste verdieping. Het raam boven de deur is convex, terwijl de aangrenzende ramen, drie aan elke zijde, allen concave ramen hebben. De muuropeningen bij de ramen zijn heel opmerkelijk zoals we zullen zien.

Uit: Jean Castex, ‘De architectuur van renaissance, barok en classicisme’, Sun, Nijmegen, 1987 blz. 290.

Niet alleen de travee in het midden wordt benadrukt, maar de middelste travee van de drie aangrenzende krijgt ook een duidelijk accent. De vraag die ik ter plaatse aan je zal stellen is waar dit accent van de architect nu precies te vinden is. Samen zullen we ook proberen te achterhalen waarom vele details zo volkomen in strijd zijn met de vitruviaanse regels.

De ramen van de zeven traveeën lijken wel een fuga (twee of meerstemmig stuk, waarbij elke partij steeds het hoofdthema herhaalt, maar in twee of meer maten later). Het hoofdthema wordt aangegeven door het fronton van het centrale raam bij de piano nobile (eerste verdieping) en de deur eronder.

Ingang
detail Cherubijntje boven het raam   detail boven de deur
  Borromini gevel Collegio di Propaganda Fide Via di Propaganda ingang

Foto: Christine Franck

Als je naar de frontons van de ramen kijkt dan zie je dat van links naar rechts de eerste travee zich herhaalt bij de derde, vijfde en zevende. Deze frontons zijn alle vier een variatie op die bij de deur. De frontons bij de tweede travee rechts en de zesde links zijn variaties van die bij het raam boven de deur in het midden. Het bijzondere is dat in het golvende fronton van het middelste raam deze twee ‘bewegingen’ met elkaar verzoend worden.

Als je de kolossale pilasters bekijkt dan zie je ook iets merkwaardigs. Deze pilasters zijn namelijk verschillend op het muurvlak gezet. De ene helft is vlak op de gevel gezet terwijl de andere helft is gedraaid. Ook dit kun je net als de frontons boven de ramen bij de piano nobile lezen als een ritme (schuine pilaster = / of en recht op het muurvlak geplaatste pilaster = I ) lezen en wel van links naar rechts als volgt: / I I / I I  Deze gevel is uniek in de geschiedenis en hij kent geen voorganger noch een opvolger.

Foto: Christine Franck

We lopen nog even door en slaan dan rechtsaf. Hier komen we bij het palazzo aan de Via della Mercede waar Bernini woonde zoals je dat aan het bordje op de gevel ook kunt zien

We lopen de Via della Mercede door naar het westen en komen dan bij de middelste straat van de drietand: de Via del Corso.

Via del Corso
Via del Corso Rome

Hier steken we over en volgen het bordje Pantheon en komen uit bij het Piazza di San Ignazio ontworpen door Filippo Raguzzini 1717- 1728. Het Piazza di San Ignazio is niet zoals de scala di Spagna ontworpen om van dichtbij en ver bekeken te worden. Het plein voor de kerk van de heilige Ignatius is vrij klein en kan door alle omringende gebouwen alleen van dichtbij bekeken worden. Als je op dit pleintje wandelt, voegt het nauwelijks nieuwe indrukken toe zoals dit bijvoorbeeld wel het geval is bij het plein voor de Sint Pieter of als je de cordonata oploopt. We zullen dit pleintje nog vergelijken met het Piazza voor de Santa Maria della Pace. Hier heeft de architect, Raguzzini, een omkering van de uitstekende convexe kerk van de Maria van de Vrede gemaakt. Het woonhuis in het midden heeft geen convexe maar concave vorm. Er zijn wel duidelijke overeenkomsten tussen de Spaanse trappen en dit pleintje. Bij beide spelen gebogen lijnen die nu eens naar binnen en dan weer naar buiten gaan een dominerende rol.

Piazza di Sant’ Ignazio
Piazza di San Ignazio Rome

We gaan een van de belangrijkste kerken van de jezuïeten in:

Sant’Ignazio
Sant'Ignazio Rome

Foto: Hans

Sant’Ignazio
Sant'Ignazio interieur Rome

Deze is door twee monniken ontworpen en wel de architect Orazio Grassi en de schilder Andrea Pozzo. Klik hier voor een plattegrond van de fresco’s op het plafond met uitleg. Als we in het schip staan, lopen we precies in het midden en blijven stilstaan bij een markering: een ronde porfieren schijf, in het marmer van de vloer. Vanaf dit punt kun je de bijzondere koepel van deze kerk goed zien en ook het grote plafond. Als we doorlopen, nog steeds in het midden van het schip, richting het altaar, gebeurt er iets vreemds met de koepel, maar dit zul je ter plekke wel kunnen waarnemen.

de koepel van de Sant’Ignazio
trompe-l’oeil
mouseover
Piazza Navona Piranesi ca.1650

 

Andrea Pozzo met schilderstok
Sant'Ignazio Andrea Pozzo met schilderstok

Deze kerk is vooral beroemd om de plafondschildering van de jezuïetenbroeder Andrea Pozzo.  Hij heeft de stichter van de jezuïetenorde, Ignatius de Loyola, weergegeven terwijl hij het paradijs betreedt. Het is een prachtig voorbeeld van de schilderkunst in de Barok met een zeer uitgekiende perspectivische werking. Vele afbeeldingen zie Wikipedia.

1. Video  Khan Academy Andrea Pozzo (5.40 minuten)
2. Video Empire of the Eye: The Magica of illusion (3.17 minuten)

plafondschildering
mouseover
Andrea Pozzo fresco plafond fresco Sant'Ignazio

Foto’s: sarahtarno en (mouseover) Steven Zucker

Als je naar de zijbeuken loopt, ontdek je dat veel van wat je net zag toen je bij de porfieren schijf stond een illusie blijkt te zijn. Dat is nu eenmaal de beperking van het perspectief, het werkt alleen vanuit één punt.

Andrea Pozzo fresco ceiling Sant'Ignazio

We gaan naar het westen en steken het Piazza Navona over en komen dan bij de Via dei Tor Millina en slaan dan rechtsaf in de Via della Pace.

Via di Torre Millina

Via di Torre Millina Rome

foto: Paul (and Mike)

De volgende bladzijde