Het Oratorium (Borromini) en Il Gesù

Borromini
Oratorium Filippini Neri
Borromini Oratorium Filippini Neri Oratorio dei Filippini Neri Rome

foto: Andrea Covelli

Oratorio dei Filippini Neri en Chiesa Nuova   aansluiting gevel Chiesa en Oratorium
façade van het Oratorio dei Filippini Neri   luchtfoto  Oratorio en Chiesa  golvende trappen
Lieven Cruyl Santa Maria in Vallicella  Oratorio 1665
Oratorio dei Filippini Borromini Chiesa Nuova

foto: Dennis Jarvis

De plattegrond van de Chiesa Nuova met het kloostercomplex en het oratorium en een luchtfoto van de kerk en het oratorium. Na het besluit om de Chiesa Nuova te bouwen ontstaat het idee voor de bouw van een oratorium. In het oosten was echter geen kavel te krijgen, maar als de paus ten westen het aangrenzende land onteigent, ontstaat er ruimte bij het kloostercomplex voor een oratorium. De architecten Arconio en Maruscelli hebben al het nodige werk gedaan. Als Borromini in 1637 de opdracht krijgt, ligt het plan in grote lijnen al vast. Zoals het kleine kloosterhof in het zuiden en het grote (nummer 12) in het noorden met de sacristie ertussen. Bovendien was de lange gang er ook al. Deze leidde naar het grote kloosterhof en de kerk.

Het probleem waar Borromini mee worstelde, was dat de rooilijn van de kerk en het oratorium niet op één lijn lagen. Eerst wilde hij het oratorium in het midden zetten. Dit had echter grote nadelen, want het oratorium zou hij dan kleiner moeten maken waardoor er geen ruimte meer overbleef voor de portier tussen de kerk en het oratorium.

ingang
golvende trappen    middenpartij  gevel boven de ingang
Oratorio dei Filippini Borromini ingang deur

Uiteindelijk keert Borromini weer terug naar de verdeling van Maruscelli. Wel maakt Borromini een tweede deur in de gevel dicht bij het oratorium.

oratorium
Youtube  facade manortiz (3.32 minuten)
gevel   ramen   zijkant en gevel    gevel   hoek

Oratorium Borromini Rome

 

gevel oratorium borromini

 

middendeel gevel oratiorium borromini

 

Borromini
gevelontwerp
later  nog een deel bijgebouwd waardoor de symmetrie verloren ging

study facade Oratorium Borromini

Borromini gaf wel toe dat zijn gevel geen schoonheidsprijs verdiende, maar een andere oplossing was er niet gezien het deel dat er al stond en het feit dat de as van de gevel op het klooster wel gehandhaafd moest worden.

In 1638 werd het definitieve besluit genomen om ook nog een bibliotheek te bouwen en wel boven het oratorium. Dit had grote consequenties. De symmetrie van de gevel moest nu worden aangetast. Voor de ondersteuning van de bibliotheek moest er bovendien aan de oostzijde nog een travee worden bijgebouwd. Tenslotte kwam er nog een extra verdieping bovenop. Door dit alles raakte de gevel uit balans. De doorsnede van het oratorium (bovenzijde de bibliotheek en links de extra travee die als steunbeer fungeerde). Na het besluit om de bibliotheek uit te breiden moest Borromini nieuwe ontwerptekeningen voor de gevel maken.

Natuurlijk heeft Borromini weer de gebogen lijnen in zijn gevel gebruikt. Nu is er een lange gebogen gevel met in het midden een bolle ingangspartij die op de hoogte van de bibliotheek weer verandert in een holle vorm.

Als je dicht bij de gevel staat, ontdek je dat er buiten de pilasters en frontons geen natuursteen is gebruikt, maar heel verfijnd metselwerk. Er is nauwelijks cement gebruikt en de stenen zijn plat en zeer regelmatig. Borromini is hier naar zijn eigen zeggen geïnspireerd door het oude metselwerk dat je bij de Porta Maggiore in Rome aantreft. De monniken stonden erop dat Borromini gewone bakstenen gebruikte daar de marmeren gevel van de aangrenzende kerk natuurlijk wel meer in het oog moest blijven springen. Dit gold ook voor de decoraties aan de gevel. Het bovenste deel van de gevel is zeer eenvoudig. Alleen de frontons bij de ramen zijn van travertijn gemaakt. Rijke decoraties zijn uitsluitend in het midden van de gevel te vinden. Omdat er in de loop van de bouw pas besloten werd een bibliotheek boven het oratorium te bouwen, kreeg Borromini problemen met de constructie. Hij moest extra pilasters op de bestaande aanbrengen. Net als bij de sacristie van de San Carolino zijn de vier hoeken afgesneden. De muren worden door Ionische pilasters die doorlopen tot de kroonlijst gearticuleerd. Het gewelf is betrekkelijk laag. De ribben die over het plafond lopen doen denken aan gotische ribben zij het dan dat deze plat zijn. In tegenstelling tot de gotiek hebben de ribben geen enkele dragende functie. De galerijen zijn voor de musici en hooggeplaatste bezoeker. De balustrade bij de galerijen is heel bijzonder en vrij revolutionair. Borromini heeft de vorm van de balusters het eerst in de San Carolino gebruikt. In de 16e eeuw was de baluster afgeleid van de ronde vorm van een vaas die meestal iets onder het midden het dikst was. Hierdoor kon je er moeilijk doorheen kijken. Deze vorm maakteen statische indruk. Borromini baseert zijn balusters niet meer op een cirkel, maar op een driehoek. De driehoek kreeg vervolgens een concave of convexe vorm. Bovendien laat Borromini zijn balusters alterneren: om en om worden de balusters aan de onderkant en dan weer aan de bovenkant geplaatst. Het uiteindelijke effect is dat zulke balusters niet alleen veel dynamischer ogen, maar dat je er ook goed doorheen kunt kijken.

Oratorio dei Filippini Neri
zuidelijke kleine binnenhof
plattegrond onder nummer 10
Oratorio dei Filippini Neri zuidelijke kleine binnenhof

We lopen nog even naar het zuidelijke kleine binnenhof en bekijken een zuil op de hoek bij de trap. Er stonden hier vier granieten zuilen die iets te kort waren. Om kosten te sparen heeft Borromini het basement verlengd met de bladeren van een lotus. De zuil lijkt hierdoor wel de forse stengel van een plant. Deze handige truc werd al in de oudheid aanbevolen.

grote binnenhof noordelijke
Giovanni Battista Falde
Torre dell’Orologio   plattegrond boven nummer 12  detail kapiteel
mouseover
Oratorio dei Filippini grote binnenhof noordelijke
Borromini
Torre dell’Orologio
Borromini Torre dell'Orologio Oratorium

foto: Carlo Raso

Oratorio dei Filippini  archief en open haard
plattegrond boven nummer 11
bibliotheek Vallicelliana
mouseover
Oratorio dei Filippini Archief open haard Borromini

We steken de Corso Via Emanuele II over en lopen richting het oosten naar het Piazza del Gesù.

Il Gesù

Piranesi
Piazza del Gesù en de Il Gesù
origineel groot formaat
Piranesi Piazza del Gesù  Il Gesù  Rome

 

Il Gesù  Giacomo della Porta
façade 1575-1584
groot formaat
Il Gesu facade rome

Aan dit kleine plein ligt de grote kerk van de jezuïeten: Il Gesù. De Spanjaard en stichter van de orde der jezuïeten, Ignatius de Loyola, had in de 16e eeuw een kavel verworven op de plek waar we nu staan. Hij wilde hier een moederkerk voor zijn orde bouwen. Michelangelo heeft nog een eerste ontwerp gemaakt. Maar het was de architect Giacomo da Vignola die in 1568 de uiteindelijke kerk ontworpen heeft.

Il Gesù preekstoel

In 1584 is de kerk ingewijd. Het ontwerp is sterk beïnvloed door het concilie van Trente. Nieuw is dat de preekstoel niet langer meer bij het altaar staat, maar links tussen de tweede en derde kapel. Hier kon de priester tijdens de preek de gewone kerkganger ook echt bereiken.

Il Gesù
schip
Il Gesù schip interieur

Dit was de belangrijkste eis die in de kerkvergadering in Trente aan de architectuur gesteld werd. Tijdens de preek konden de monniken bij het hoofdaltaar de mis opvoeren of psalmen en gebeden houden. Vignola is uitgegaan van de langwerpige vorm van een basiliek met een lengte van tweehonderd meter. Er zijn nauwelijks zijarmen en er is maar één apsis. De plattegrond is sterk beïnvloed door de basiliek van Maxentius die je op zondag nog hebt gezien: een breed middenschip met aan beide zijden drie boogvormige kapellen. Als je in de kerk loopt, ervaar je het geheel als een sterke eenheid, heel anders dan bij de traditionele basiliek waar het schip en de zijbeuken duidelijk als aparte ruimtes van elkaar gescheiden zijn.

De traditionele indeling van een basiliek heb je op zondag nog gezien bij de San Clemente. Als je wat nauwkeuriger naar de plattegrond kijkt, zie je dat die weliswaar veel weg heeft van een basiliek, maar dat er ook nog een centrale plattegrond in te ontdekken valt. In wezen is de plattegrond die Vignola gemaakt heeft een combinatie van een langwerpige basiliek met een centraalbouw.

De plattegrond van Il Gesù (Giacomo della Porta) is een  synthese van  basiliek en centraalbouw. Deze kerk heeft veel invloed gehad op latere kerken en niet alleen in Italië. Dit geldt zeker ook voor de gevel.

 Il Gesù
Cartouche met IHS
Giacomo della Porta 1575-1584
 Il Gesù onderste deel van de facade Giacomo della Porta 1575-1584
Giacomo della Porta Il Gesù
facade groot formaat

Twaalf jaar na de kerkvergadering in Trente heeft Giacomo della Porta in 1575 de façade ontworpen. Deze gevel kondigt de Barok al aan. Als je voor de kerk staat, valt de ingang meteen op. Dit heeft Della Porta bereikt door de pilasters en het hoofdgestel naar het midden toe steeds meer naar voren te laten komen zoals dit hier goed te zien is. Daarnaast zijn de pilasters niet gewoon volgens een klassieke afstand van het intercolumnium (een term die je nog hebt moeten leren) naast elkaar gezet, maar paarsgewijs geordend. Aan de uiteinden zijn twee pilasters, die niet echt opvallen bij elkaar geplaatst. Hierna volgen weer twee pilasters, maar nu verschijnt er opeens ook nog een halve pilaster die achter en tegen de aangrenzende pilaster is gezet. In het midden bij de hoofdingang zijn een pilaster en direct naast de deur een halve zuil te vinden.

Het systeem van een grote opening in het midden, geflankeerd door twee kleine openingen, keert in het bovenste deel van de gevel weer terug, maar nu in de vorm van een groot venster en twee kleine nissen. Misschien komt je dit bekend voor? Het is gewoon een motief uit de oudheid zoals we dit bij de bogen van Septimius Severus en Constantijn gezien hebben. Ook het grote fronton in de vorm van een boog met een ingeschreven driehoek accentueert de middenpartij van de gevel. Bovendien kun je een verticale lijn trekken van de ingang naar het grote kruis dat bovenop het afsluitende timpaan staat. Tenslotte buigen de voluten aan de zijkanten naar binnen.

interieur

foto: Bruce Coleman

De kerk moest op de kerkgangers een verpletterende indruk maken. Kunst werd gebruikt om de bezoeker te overdonderden en de boodschap van de jezuïeten te verkondigen. De inrichting is wel heel erg Barok. Louis Couperus die op 1 januari 1911 hier de hoogmis bijwoonde beschreef deze kerk als volgt:

van barbaarsche pracht en orientalische, Byzantijnsche mystiek […] de oogen flaneeren, ook al is het lichaam in rust.

Geciteerd uit: Georgina Masson, Rome, blz. 150

Il Gesu koepel interieur

foto: vodka-tronic

Onze kleermaker of schoenmaker, Pasquino, gaf een wat andere uitleg aan de afkorting. I.H.S. en wel ‘Iesuiti habent satis’ oftewel de jezuïeten hebben genoeg. Als je het graf van Ignatius de Loyola bekijkt in het linkertransept dan kun je vast wel instemmen met het oordeel van Pasquino. Het is gemaakt van de meest kostbare materialen zoals edelstenen, goud, een gigantisch stuk lapis lazuli en een globe van halve edelstenen.

Sint Ignatius kapel
Sint Ignatius kapel Il Gesu

 

Andrea Pozzo Sint Ignatius kapel   detail
Video Khan Academy (3.47 minuten)
Video de verrassing: neerlaten van het schilderij 

foto: Steven Zucker

Sint Ignatius kapel
beeld Sint Ignatius achter het schilderij
bovenzijde  onderkant
Andrea Sacchi
Urbanus VII bezoekt deIl Gesù  1641-1642
vóór  plafondschilderingen van il Baciccio
Andrea Sacchi Urbanus VII bezoekt de IL Gesù  1641-1642

Als je verder naar het plafond kijkt, zie je een geweldig groot illusionistisch schilderij waarin Christus verheerlijkt wordt.

il Baciccio, ook bekend als Giovanni Battista Gaulli
De triomf van de naam van Jezus 1672-1685 groot formaat
Youtube Khan Academy fresco’s ceiling Il Gesù (8.07 minuten)
il Baciccio, also known as Giovanni Battista Gaulli Triumph of the Name of Jesus 1672-1685 Il Gesu

Tenslotte bekijken we nog even een curieus schilderij dat door Pompéo Batóni in 1760 is geschilderd. Het is de eerste voorstelling van Christus met het Heilige Hart. Deze afbeelding is buitengewoon populair geworden en wordt tot op de huidige dag in allerlei variaties nog steeds geschilderd, maar ook in driedimensionale vorm weergegeven.

Kapel van het heilige hart
Pompeo Batoni ‘Christus’  1760
mouseover
apel van het heilige hart Pompeo Batoni Christus 1760 Il Gesu


We lopen weer naar het zuidwesten en gaan naar het Campo de’Fiori. Deze leuke markt moet je beslist een keer in de ochtend bekijken. Hier zullen we pauzeren.

 Campo de’Fiori
Kaart omgeving

foto: nessuno di no-luogo.it

Giuseppe Vasi
Campo de’Fiori 1740
Giuseppe Vasi Campo de' Fiori 1740

 

Campo de’Fiori
livecam

 

De volgende pagina