Palazzo Spada, Palazzo Falconieri en Palazzo Farnese

We lopen naar het Palazzo Spada waar we een gang van Borromini gaan bekijken.

Palazzo Spada

Palazzo Spada facade Rome

Als we bij het Palazzo Spada naar binnen zijn gegaan, vragen we aan de conciërge of hij de deur tot het kleine binnenhof voor ons wil openmaken. Je kunt de gang weliswaar ook door een glazen deur bekijken, maar er vlak voor staan is wel zo aardig. Borromini had veel contact met de broers Virgilio en Bernardino Spada. Virgilio heeft zelf in nauwe samenwerking met Borromini het ‘Opus Architectonicum’ geschreven. Het werk was voorzien van gravures. In het ‘Opus’ wordt nadrukkelijk verwezen naar Michelangelo als bron voor Borromini, maar ook naar de klassieken. Virgilio was prior van het oratorium waar we net nog geweest zijn. Borromini heeft verscheidene opdrachten aan Virgilio te danken. Zijn broer, Bernardino, was kardinaal. Beiden waren grote liefhebbers van architectuur. De broers hadden de eigenaardigheid om allerlei architectonische ontwerpen te laten beoordelen door bekende architecten. Zonder dat de architecten dit wisten, waren het vaak ontwerpen van beroemde collega’s. De broers vonden het kostelijk om het commentaar van de architecten op werk van elkaar te bespreken. Borromini krijgt waarschijnlijk rond 1652 de opdracht van Bernardino en Virgilio om aan het einde van een binnenhofje een colonnade te bouwen.

De familie Spada had in Bologna een familiekapel in de S. Paolo Maggiore. Het altaar in deze kapel is door Bernini ontworpen. Op het tabernakel is er een soortgelijke gang afgebeeld zij het in miniatuur. De man die deze miniatuurgang in het tabernakel heeft uitgevoerd voor de Spada’s in Bologna was Padre Giovanni Maria Bitonti. Dezelfde Bitonti heeft ook meegewerkt aan de uitvoering van de colonnade van Borromini (de plattegrond van de colonnade in het Palazzo Spada).

De ruimte die Borromini voor zijn gang had, was erg kort: slechts 9 meter. De huidige gang is helaas ‘gerestaureerd’ en van de oorspronkelijke drie openingen in het gewelf die het licht moesten doorlaten, zijn er twee dichtgemetseld. Hierdoor is meer het effect ontstaan van een lange donkere tunnel die uitzicht geeft op een beeld in een tuin dat baadt in het licht. Hopelijk mogen we in de colonnade.

colonnade van Borromini
Video Empire of the Eye: The Magica of Illusion 
trompe l’oeil
colonnade Borromini Palazzo Spada 

Je zult verrast zijn welk een effect zo’n gang heeft. De tuin en het beeld zijn namelijk helemaal niet wat zij lijken. Het kan ook zijn dat een van de vele Romeinse zwerfkatten hier ligt te luieren. In dat geval krijg je ook een verrassend effect. In programma twee krijg je nog te zien hoe Bernini dankbaar gebruik heeft gemaakt van deze gang.

We lopen eerst langs het Palazzo Farnese slaan linksaf en dan direct weer rechts en staan dan in de Via Giulia. Het eerste dat we zien, is de gevel van een macaber kerkje.

op weg naar de S. Maria dell’Orazione e Morte
Via Giulia  en de kerk schilderij
mouseover

S. Maria dell’Orazione e Morte Rome

foto: susieredshoes

Schedel facade S. Maria dell’Orazione e Morte
groot formaat
Schedel facade S. Maria dell'Orazione e Morte

foto: CHARLES  SAUMAREZ SMITH

Dit is de S. Maria dell’Orazione e Morte. Zoals de naam van deze kerk al zegt en je ook aan de schedels op de gevel kunt zien, heeft deze kerk veel met de dood te maken. Sinds 1551 hebben de broeders van dit kerkgebouw onbekende doden verzameld om hen toch nog een christelijke begrafenis te kunnen geven. Mocht je ooit hier op een ander tijdstip terugkomen en de kerk is wel open, dan moet je even naar binnen gaan. Dan kun je een kruisbeeld zien en andere vreemde voorwerpen die van menselijke schedels gemaakt zijn.

S. Maria dell’Orazione e Morte
ingang  detail big size
S. Maria dell'Orazione e Morte ingang detail
S. Maria dell’Orazione e Morte
brievenbus
S. Maria dell'Orazione e Morte brievenbus facade

foto:  Réka Bernáth

Er waren twee speciale ‘brievenbussen’ waar de voorbijganger zijn bijdrage voor de doden in kon gooien.

 S. Maria dell’Orazione e Morte
brievenbussen
mouseover
S. Maria dell’Orazione e Morte brievenbussen Rome

Je ziet dan onder meer een altaar met een kruis van schedels. Het lijkt op wat je in programma twee te zien krijgt in de crypte van: de Santa Maria della Concezione dei Cappuccini.

Via Giulia richting Palazzo Falconieri
mouseover
Via Giulia richting Palazzo Falconieri

foto: Aleksandra Piechorowska

Naast deze kerk van de doden zie je een paleis waar Borromini aan gewerkt heeft: het Palazzo Falconieri. In 1645 kocht Orazio Falconieri een kavel dat grensde aan zijn paleis op. Orazio gaf Borromini een jaar na deze aankoop de opdracht om zijn paleis te verbouwen en het uit te breiden. Het oude paleis had aan de Via Giulia zeven traveeën dit wordt met vier uitgebreid. Borromini plaatst er om een goede balans te houden wel een tweede deur bij.

Falconieri pilaster
kroonlijst valk
mouseover
Palazzo Falconieri pilaster kapiteel valk Borromini
Falconieri
groot formaat
Palazzo Falconieri pilaster kapiteel valk Borromini

De hoeken van de gevel worden beëindigd door heel bijzondere pilasters. De pilasters worden naar boven toe niet alleen breder, maar krijgen ook een uniek kapiteel namelijk de kop van een valk. Een toespeling op de naam, valkenier, van de familie. Als je wat verder van de gevel gaat afstaan, zie je dat de valken naar elkaar kijken.

Palazzo Falconieri facade
ingang   gevel Sandrart ca. 1679
Palazzo Falconieri facade Via Giulia

Helaas is ook dit paleis in de 19e eeuw flink ´gerestaureerd’ waardoor heel wat van Borromini´s werk verdwenen is.


We lopen even het hoekje om en kijken dan naar de zuidvleugel van dit paleis. Hier hadden de Falconieri’s een prachtig uitzicht op de Tiber. Dichtbij ligt het Palazzo Farnese waar we hierna naar toegaan. De architect Giacomo della Porta die onder meer de loggia aan de achterzijde van het Farnese ontworpen had, wilde Borromini natuurlijk overtreffen. Volgens vriend en vijand is hij hier ook in geslaagd.

De loggia van Borromini is prachtig opgenomen in het hele bouwlichaam.

Palazzo Falconieri
loggia   studie tekening tuin facade Borromini 1667
video (14.01 minuten)
 Palazzo Falconieri loggia
Palazzo Falconieri
 tuin loggia en andere zijde
Palazzo Falconieri loggia

foto: Riccardo Bonelli

balkon belvedere loggia
trap naar het balkon
Palazzo Falconieri balkon belvedere loggia

Zijn loggia steekt echt boven alles uit in tegenstelling tot die van Della Porta. De loggia van het Farnese wordt door een zware kroonlijst van Michelangelo op gelijke hoogte met het aangrenzende deel van het gebouw gehouden.

Farnese loggia
Palazzo Farnese loggia garden

foto: gthirionet

De  Janus-hermen bij de loggia van Falconieri boven de zuilen en tussen de balustrade steken duidelijk af tegen de lucht en bekronen het geheel. Als je naar de hoeken van de loggia kijkt, zie je dat Borromini deze niet recht, maar concaaf afsnijdt. Dat zal je na wat je van Borromini gezien hebt inmiddels vast niet meer verbazen.

In zijn laatste jaren kreeg Borromini steeds minder opdrachten terwijl zijn grote rivaal Bernini de ongekroonde kunstenaar van Rome was. Borromini had hier zo genoeg van dat hij een tijdje verhuisde naar zijn geboortestad in Lombardije. Uiteindelijk keerde hij terug naar Rome. Volgens zijn biograaf, Lione Pascoli, stierf de kunstenaar in zijn huis op een treurige wijze. Borromini was volkomen manisch geworden. Hij verwaarloosde zichzelf en liep met rollende en doorlopen ogen verdwaasd rond. Zijn neef Bernardo riep de doktor te hulp. De raad van deze doktor was simpel: blijf bij hem, want anders maakt hij een einde aan zijn leven. Op 2 augustus 1667 was het dan zover Borromini deed een zelfmoordpoging, maar het duurde nog uren voor hij stierf. De biechtvader die te hulp werd geroepen noteerde nog de volgende woorden uit zijn mond: hij mocht van zijn knecht geen licht aanlaten om te werken. Borromini maakte in deze dagen meer dan fantastische ontwerptekeningen. Midden in de nacht wordt Borromini wakker en steekt zijn olielamp aan. Francesco Massari zoals zijn knecht heette, dwingt hem het licht weer uit te doen, woedend grijpt Borromini zijn zwaard en gooit zich zijdelings erin. Massari kwam onmiddellijk op het gegil af en trok het zwaard eruit. Borromini vroeg nog om naast Maderno in de S. Giovanni dei Fiorentino begraven te worden. Hij liet nog vijfhonderd dukaten voor zijn knecht na. Klik hier voor Borromini’s verslag van zijn zelfmoordpoging (hij stierf een dag later).

We keren weer terug en gaan naar een groot paleis dat nu de Franse ambassade is, ongeveer tweehonderd meter lopen.

Palazzo Farnese Rome

Als Alessandro Farnese in 1534 paus wordt (Paulus III), wil hij het familiepaleis waar al negentien jaar aan gebouwd was natuurlijk flink uitbreiden. De oorspronkelijke opzet is van Antonio da Sangallo (de plattegrond Farnese), maar in 1534 moet dit paleis nog groter worden dan het paleis van het Vaticaan. Als Sangallo in 1546 sterft, vraagt de paus aan Michelangelo om het werk te voltooien.

Titiaan
Paulus III met neven
links kardinaal Alessando en rechts Ottavia Farnese

Titiaan Paulus III met neven links kardinaal Alessando en rechts Ottavia Farnese

De architecten Michelangelo en Sangallo stonden in hun opvattingen over architectuur bijna haaks op elkaar. Als Michelangelo opdracht krijgt om de nieuwe Sint Pieter te voltooien, breekt hij het deel dat Sangallo had laten bouwen weer af. Dit kon Michelangelo bij dit paleis niet doen. De bouw was te ver gevorderd. Vasari die vlak na de dood van Antonio Rome verliet, was bang dat het paleis nooit voltooid zou worden. Bovendien vreesde hij dat het product van twee architecten met zulke verschillende ideeën niet zou resulteren in een harmonieus paleis. Op beide punten zou deze schrijver en kunstenaar ongelijk krijgen.

Michelangelo die niet goed met anderen kon samenwerken, heeft slechts een paar ingrepen gepleegd bij de kroonlijst en de ramen. Toch hebben de toevoegingen van Michelangelo het ontwerp van zijn voorganger op enkele cruciale punten ingrijpend veranderd. Sangallo’s benadering van de façade gaat uit van een neutraal plat vlak waar deuren en ramen net als reliëf tegenaan worden geplakt. Je zou bij wijze van spreke de aedicula’s er zo af kunnen halen zonder het muurvlak te beschadigen. Deze benadering gaat terug naar Bramante en Raphaël. Daar komt nog bij dat het raam als moduul gebruikt wordt. Je kunt het gebouw heel makkelijk in de hoogte of breedte uitbreiden door er gewoon nog een raam (moduul) bij aan te plakken. Sangallo had ook alleen de iets afwijkende ingangspartij getekend en één raampartij. Dit was voldoende voor de steenhouwer en metselaars. De travee van de raampartij kon gewoon vermenigvuldigd worden. Dit is wel een compleet andere werkwijze dan Michelangelo aanhing zoals je dit al op zondag bij zijn gevels van de Palazzi bij het Campidoglio gehoord en gezien hebt.

Op het moment dat Michelangelo het werk na de dood van Antonio da Sangallo overneemt, is de derde etage tot aan de kroonlijst klaar. Michelangelo besluit eerst de gevel te voltooien, daarna de zijgevels en tenslotte het binnenhof. Bij de façade voerde Michelangelo drie veranderingen door:
1. Een andere kroonlijst
2. De bovenste verdieping werd verhoogd
3. Ander raam boven de ingangspartij

Palazzo Farnese
Piazza Farnese Palazzo Farnese
Palazzo Farnese
groot formaat
gevels van de voorzijde en het binnenhof
kroonlijst
Palazzo Farnese facade Rome

Giorgio Vasari verhaalt over de kroonlijst van Michelangelo als volgt:

[…] maar nu de grote, bovenste kroonlijst gemaakt moest worden, die de uiterste rand van het dak vormde, wilde Zijne Heiligheid dat Michelangelo hier een ontwerp voor zou maken dat ook onder zijn leiding moest worden uitgevoerd. Niet in staat deze paus, die zoveel achting voor hem had en hem zo vriendelijk bejegende, iets te weigeren,liet Michelangelo een houten model vervaardigen, van het juiste formaat,  zes el lang, en dit liet hij op een van de hoeken van het paleis plaatsen zodat men kon zien welk effect dit gaf; het viel bij Zijne Heiligheid en bij heel Rome in de smaak, waarna het deel dat men nu ziet werd uitgevoerd, en deze lijst werd mooier en gevarieerder dan alle, antieke zowel als moderne, die men ooit heeft gezien; vandaar dat de paus, na de dood van Sangallo, wilde dat Michelangelo ook de verantwoording voor dit gebouw op zich nam, en Michelangelo maakte er het grote bont marmeren venster met prachtige zuilen, boven de hoofdingang van het paleis, met een groot, origineel en prachtig marmeren wapen [Teg: drie meter hoog] van paus Paulus III, de stichter van dit paleis.

Giorgio Vasari deel II, blz. 250-251.

Palazzo Farnese
groot formaat
Piranesi
Palazzo Farnese en omgeving
Alessandro Specchi
Palazzo Farnese achterzijde loggia groot formaat
1700-1724
Alessandro Specchi Palazzo Farnese achterzijde loggia

Michelangelo verhoogde de laatste verdieping ook. Dit om de ruimte tussen de frontons van de ramen en de zware kroonlijst beter te laten uitkomen. Zo’n verhoging ging in tegen een lange traditie. Het was gebruikelijk om de hogere verdiepingen steeds iets minder hoog te maken. De aanhangers van Sangallo klaagden over de in hun ogen lelijke kroonlijst en de te hoge laatste verdieping. Vitruvius zou zich in zijn graf omdraaien als hij deze kroonlijst zou zien. Het geheel is te groot en te zwaar. Bovendien is het een samenraapsel van Dorische, Ionische en Corinthische elementen: kortom een belediging voor de klassieke canon. Toch is het juist de schoffering van de Vitruviaanse regels die deze kroonlijst zijn kracht geven. De massieve kroonlijst geeft de zwaarte van het gebouw aan. Bovendien verlicht Michelangelo, althans optisch, de zwaarte van de kroonlijst. Dit doet hij door allerlei uitstekende versieringen aan te brengen die het zonlicht vangen. Het werkt als hooglichtjes die tegelijkertijd omgeven worden door een sterke schaduw.

Het raam boven de ingang van Sangallo heeft Buonarroti ook ingrijpend gewijzigd. Michelangelo haalde het fronton weg en maakte van het entablement een architraaf, met daarboven een hoge sculptuur met het wapen van de familie Farnese.

Palazzo Farnese 
ingang groot formaat
wapenschild van Farnese Michelangelo’s ontwerp
Palazzo Farnese ingang detail facade `rome

foto: Bill in STL

raam boven de ingang
ingang
Palazzo Farnese raam boven de ingang MIchelangelo Rome
ingang
mouseover
Palazzo Farnese MIchelangelo ingang Rome

De overdekte gang die naar het binnenhof leidt, is een zuilengang die gebaseerd is op een basiliek. Het binnenhof wordt vaak als een van de meest indrukwekkendste van de Renaissance gezien.

Palazzo Farnese binnenhof
bovenste verdieping van Michelangelo
Palazzo Farnese binnenhof Rome

Het is een volmaakte kubus, waarbij in tegenstelling tot het exterieur de horizontale en verticale elementen geheel in balans zijn. Merkwaardig genoeg is dit uitgebalanceerde geheel ontstaan door een chaotische bouwgeschiedenis. Hier de twee onderste verdiepingen zijn van Sangallo. Wel hebben Michelangelo en Vignola de piano nobile (de mooie eerste verdieping) andere ramen gegeven. Michelangelo heeft bovendien nog een fantasievolle fries als afsluiting van deze etage gemaakt.

Sangallo
Palazzo Farnese binnenhof 
Sangallo Palazzo Farnese binnenhof 

De afsluitende verdieping bij het binnenhof is het werk van Michelangelo. De opzet van het binnenhof van Sangallo bood voor Michelangelo veel meer mogelijkheden dan de gevel. Michelangelo kon in dit binnenhof wel een balans tussen horizontale en verticale elementen in de gevel aanbrengen. Sangallo’s ontwerp ging hier veel meer uit van de dragende structuur van een gebouw. Zo vangen pijlers met de Toscaanse zuilen de druk op. Zijn gevel daarentegen was echter niet meer dan een scherm of wand. De orden die Sangallo gebruikt, zijn gebaseerd op het theater Marcellus. Beneden wordt Toscaanse orde gebruikt bij het binnenhof dan volgt de Ionische en als afsluiting de Corinthische.

De kleine, maar wezenlijke veranderingen die Vignola en Michelangelo bij de piano nobile aanbrengen, lijken wel kleine correcties op het oorspronkelijke ontwerp, maar zijn veel belangrijker dan je zou vermoeden. Zo worden er andere ramen gebruikt, die wat speelser zijn. De fries wordt versierd met guirlandes die door maskers worden afgewisseld. Tenslotte wordt de balustrade ook nog veranderd. Door deze wijzigingen wordt deze etage een soort intermediair. Zo kon Michelangelo de afsluitende etage naar eigen inzicht ontwerpen en die toch mooi laten aansluiten op de andere verdiepingen. De twee bovenste verdiepingen van het binnenhof van het Palazzo Farnese. Buonarroti maakt ‘zijn’ verdieping duidelijk hoger dan die van Sangallo. Tussen de tweede en de derde etage is nog een lage tussenverdieping verborgen: een mezzanino (Italiaans voor halve verdieping). De bogen van de arcade op de begane grond en rond de ramen bij de piano nobile keren niet terug in Michelangelo’s etage. De beperkte ruimte voor de pilasters die wel moeten aansluiten op de zuilen eronder vangt Michelangelo op door aan beide zijden nog twee halve ‘schaduwpilasters’ te plaatsen. Iets wat we bij de gevel van de Il Gesù ook al gezien hebben. Als je de gevel goed bekijkt, zie je dat net als bij de twee palazzi aan het Campidoglio Michelangelo ook hier een evenwicht bereikt tussen de verticale en de horizontale delen in de gevel. Heel wat anders dan de gevel aan de voorzijde van het paleis. De details die Michelangelo bij de kroonlijst rond het binnenhof gebruikt zijn vreemde variaties op klassieke decoraties. Als je beneden staat, zie je alleen een spel van schaduw en licht bij de kroonlijst. Het meest opvallende zijn de aedicula’s rond de ramen. Dit vatte in die tijd elke architect als een belediging op. Het lijkt wel alsof Michelangelo hier met opzet architecten zoals Bramante of Sangallo provoceert en choqueert.

Farnese binnenhof
derde verdieping
Michelangelo

Palazzo Farnese binnenhof bovenste verdieping MIchelangelo Rome

Als je de zijlijsten bekijkt, lijken het wel repen stof die vanonder de twee leeuwenkopjes naar beneden hangen en daarbij ook nog niet ophouden bij de vensterbank. Dit gaat tegen alle Vitruviaanse logica in. Dit soort lijsten behoorde op zijn minst de indruk te wekken dat zij het entablement steunen. Het hoofdgestel klopt ook al niet. Hier lijkt Michelangelo wel de spot te drijven met de klassieken en zijn tijdgenoten. Het fronton wordt losgekoppeld van de architraaf zonder enige steun waardoor het zweeft. Het is deze eigenzinnige benadering van de architectuur die Borromini zo aansprak. Ironisch genoeg zouden later in de Barok dit soort motieven veel navolging vinden.

De volgende bladzijde