Villa Farnese (vervolg), de Villa Farnesina en de S. Cecilia

Michelangelo week niet alleen van de vitruviaanse regels af, maar zijn architectuur is ook dynamisch. Hij betrekt de ruimte buiten het gebouw er heel nadrukkelijk bij. Bovendien gaat hij uit van de persoon die door het gebouw loopt. Het is niet zoals in die tijd gebruikelijk vanuit het perspectief op het papier ontworpen. Michelangelo gebruikte vaak klei voor zijn ontwerpen. Perspectief werkt alleen goed als je het vanuit één punt bekijkt zoals je dit in de S. Ignazio of de Il Gesù bij de plafondstukken hebt kunnen zien. Zo’’n benadering is per definitie statisch. Je moet immers op de porfieren schijf in de S. Ignazio staan om het plafondstuk goed te kunnen zien. Michelangelo had een groots plan dat nooit is verwezenlijkt. Het was veel te kostbaar en waarschijnlijk ook niet uitvoerbaar.

Gravure naar ontwerp van Michelangelo
binnenhof van het Palazzo Farnese

Gravure naar ontwerp van Michelangelo binnenhof Palazzo Farnese

Vasari beschrijft dat op het moment dat de metselaars en steenhouwers aan het Palazzo Farnese werkten men een belangrijke ontdekking deed en wel:

[……] in de thermen van Antoninus [Teg: Caracalla] is een blok marmer gevonden, waarvan elke kant zeven el [Teg: vier meter] mat en waarin de antieken in reliëf een Hercules hadden gehouwen die boven op een berg de stier bij de hoorns hield, daarin bijgestaan door een andere figuur, en rondom de berg allerlei figuren van herders, nimfen en dieren- beslist een werk van een buitengewone schoonheid, zo volmaakt waren die figuren, gehouwen uit één enkel hard stuk steen, waarvan men meende dat het als fontein had gediend-,en Michelangelo adviseerde deze steen naar de tweede binnenplaats [Teg: van het Palazzo Farnese] te brengen en hem daar te restaureren om hem weer water te laten spuwen, net als vroeger: dit vond men een uitstekend idee. [……] En in diezelfde tijd maakte Michelangelo plannen om recht tegenover dit paleis [Teg: Farnese] een brug over de Tiber te slaan, opdat men van hier naar hun andere paleis [Teg: grenzend aan de Villa Farnesina] en hun tuin in Trastevere kon gaan […].

Giorgio Vasari deel II, blz. 251

Dit is ook de reden dat Michelangelo bij de achterzijde van het binnenhof een ruime doorkijk heeft ontworpen. Hij maakt op de begane grond en de piano nobile een open loggia van drie traveeën waardoor je een prachtig uitzicht krijgt op de tuin, de fontein, de brug en het andere paleis van de familie. De tekenaar van de gravure is waarschijnlijk een Noordelijke schilder geweest. Hij heeft volgens de mode van die tijd een landschap met ruïnes afgebeeld. Bovendien heeft Michelangelo ook nog een ontwerp gemaakt voor de bestrating vóór de gevel van het Palazzo Farnese. In deze opzet zijn duidelijke lijnen in de bestrating te zien die naar de ingangsdeur leiden en een prachtig vista laten zien tot aan de andere zijde van de Tiber. Natuurlijk ging dit grootse plan niet door. Hiervoor was zelfs de flink gevulde beurs van de familie Farnese niet toereikend. Vignola en Della Porta hebben de loggia op de piano nobile gewijzigd in vertrekken en twee van de drie openingen op de begane grond gesloten.

Gravure naar ontwerp van Michelangelo binnenhof Palazzo Farnese

We lopen weer terug naar de Via Giulia en steken bij de Ponte Mazzini de Tiber over en lopen dan de Via della Lungara in.

 

Via della Lungara
plattegrond van Trastevere
mouseover

Via della Lungara Rome

Het kan zijn dat we de Villa Farnesina eerder bezoeken dan hier staat aangegeven in verband met de openingstijden. Mocht dit niet lukken in verband met de route die we lopen omdat het teveel tijd zou kosten, dan blijft er nog maar een ding over: je kunt de Villa op je vrije dag en wel vrijdag bezoeken.

Deze straat heeft Sixtus IV nog laten aanleggen (Dag 6: Piazza del Popolo en de nieuwe straten). Aan onze linkerhand komen we tenslotte bij de Villa Farnesina waar we naar binnengaan.

 

Villa Farnesina
Villa Farnesina Rome

Deze villa is tussen 1508 en 1511 in opdracht van Agostino Chigi door Baldassare Peruzzi gebouwd. Wij komen via de achteringang binnen. In de 16e eeuw kwam je via de Loggia binnen. Deze was vroeger open, maar de bogen zijn tegenwoordig door glas afgesloten. Dit paleis bezoeken we niet zozeer vanwege de architectuur, maar vooral vanwege enkele beroemde fresco’s van schilders als Raphaël, Peruzzi, Sebastiano del Piombo en Sodoma (Bazzi). We gaan eerst naar de Sala di Galatea (zie plattegrond; op de eerste verdieping zijn onder meer de fresco’s van Peruzzi te vinden). Ook deze galerij stond vroeger in open verbinding met de aangrenzende tuin. De bogen zijn later dichtgemetseld en van ramen voorzien. Het plafond, de lunetten en de wanden van deze sala zijn voorzien van fresco’’s door kunstenaars als Peruzzi, Beccafumi, Sebastiano del Piombo en Raphaël.

Sala di Galatea
Sala di Galatea Villa Farnesina

De zaal is genoemd naar het beroemde fresco van Raphaël genaamd Galatea. Het geheel is nogal een vreemd samenraapsel. De bedoeling was dat er alleen mythologische verhalen op de wanden zouden komen en dat het plafond met het blauw van de lucht beschilderd zou worden. In één van de lunetten zie je een monochroom gezicht.

B. Peruzzi
B. Peruzzi Sala di Galatea Villa Farnesina

Het verhaal ging dat Michelangelo dit gemaakt zou hebben toen Raphaël aan zijn Galatea bezig was. Hij wilde weten of zijn jonge rivaal een gevaar voor hem zou worden. Michelangelo had zich als boer verkleed en was naar de villa gegaan. De boer wist na lang aandringen en het geven van wat geld naar binnen te komen. Hij zou vervolgens de kop met een stuk houtskool in het lunet gemaakt hebben en …

Toen Raphaël terugkwam en de tekening [Teg: zie bovenstaande afbeelding] opmerkte, vroeg hij wie er tijdens zijn afwezigheid in het vertrek was geweest. De bewaker zei dat er niemand was geweest, alleen een boer, en dat hij die had binnengelaten omdat die zo lang had aangehouden. Wie het geweest was, wist hij niet. “Dan zal ik u wel vertellen wie die boer geweest is,” zei Raphaël. “Dat was Michelangelo. Want niemand anders kan zoiets tekenen als wat u daar ziet!”- waarna hij op het getekende hoofd wees. Toen de opdrachtgever, Agostino Chigi, later wilde dat ook het betreffende ronde vlak beschilderd zou worden, weigerde Raphaël dit: hij wees erop dat de tekening dermate kunstig was gemaakt dat niemand die zou kunnen verbeteren, dat hijzelf er niet aan wilde komen en dat het zo moest blijven als een volwaardig kunstwerk.

Aldus Houbraken in zijn: “De Groote Schouburgh der Nederlantsche Konstschilders en Schilderessen’. Geciteerd uit: Antoon Erftemeijer blz. 67.

De kop in de lunet wordt heden ten dage toegeschreven aan Peruzzi. Agostino Chigi greep in tegenstelling tot wat Houbraken over Raphaël schrijft soms wel degelijk in. Zo heeft hij de naakte Polyphemes (in de lunet) wel laten bedekken door een blauwe mantel. Het schijnt dat zijn vrouw zo’n naakte grote reus niet echt kies vond.

Sebastiano del Piombo Polyhemus Sala di Galatea

Sebastiano del Piombo
Polyphemus
Raphaël
de triomf van Galatea
Sala di Galatea Sebastiano del Piombo Polyphemus Raphaël de triomf van Galatea Villa Farnesina
Video Khan Academy (4.22 minuten)
 Raphaël Galatea Sala di Galatea Villa Farnesina

Het bekendste werk in deze ruimte is de Galatea. Deze zaal is niet voor niets naar dit fresco van Raphaël genoemd. In een brief uit 1514 aan Castiglione merkt Raphaël op dat hij om deze schoonheid te schilderen vele andere mooie vrouwen nodig had. Hier klinkt duidelijk het verhaal over de Griekse schilder Zeuxis in door. Wat dit betreft is Raphaël een heel andere schilder dan Caravaggio. Raphaël was een kind van de Renaissance net als Michelangelo. In die tijd hoorde je de natuur te vervolmaken zoals je dit ook bij de beelden van Michelangelo kunt zien.

Raphaël plaatst het gezicht van Galatea precies in het midden van het beeldvlak. Zij wordt staande op een schelp voortgetrokken door twee dolfijnen. Haar lichaam is in een nogal ingewikkelde contrapposto weergegeven. Erg realistisch doet deze houding niet aan als je je voorstelt dat je op zo´n schelpje op de golven wordt voortgetrokken. Als je de compositie bekijkt, zie je dat die uit verschillende diagonalen is opgebouwd. Let bijvoorbeeld op de cupido´s met hun pijlen en bogen in de aanslag. De pijl van de linkerengel loopt door in de teugels waarmee Galatea de dolfijnen stuurt. De pijl van de andere engel gaat over in de belaagde vrouw: een watergeest. De tritonen rechts en links blazen op hun hoorns om de komst van Galatea aan te kondigen. Het uiteindelijke resultaat van Raphaël in deze zaal werd alom bewonderd. Toch ging het niet van een leien dakje, want in die tijd ..

[…] had de kunstenaar een vriendin op wie hij zeer verliefd was. De opdrachtgever voor de schildering, de rijke bankier Agostino Chigi, merkte dat Raphaël zijn hoofd niet bij het werk kon houden. Ten einde raad liet hij daarom toe dat de geliefde in het paleis kwam wonen. De opdracht kwam toen alsnog tot een goed einde. Raphaël zou het meisje, na afloop van een nacht boemelen, hebben ontmoet in een bakkerij waar hij een broodje was gaan kopen. Deze bakkersdochter, la fornarina, werd het ‘ideale model’ voor zijn schildering van de op een reuzenschelp varende zeegodendochter Galatea.

Geciteerd uit: Antoon Erftemeijer, blz. 73-74.

Villa Farnesina
achterzijde met loggia
Villa Farnesina loggia Rome

 

Villa Farnesina Loggia di Psiche

We lopen vervolgens naar de Loggia di Psiche, ook op de begane grond.

Loggia di Psiche
Loggia di Psiche Villa Farnesina

De meeste fresco’’s op het plafond zijn wel door Raphaël ontworpen, maar geschilderd door zijn leerlingen zoals Giulio Romano, Francesco Penni, Del Colle en Giovanni da Udine. Nog heel recent zijn deze fresco’s gerestaureerd. Dit was ook hard nodig, want sommige delen van de kalklaag waren los komen te liggen van de ondergrond. Oude restauraties hadden dit euvel al proberen op te lossen door t-vormige koperen klampen in de loszittende kalkdelen te slaan.

Logggia di Psiche
plafond
Loggia di Psiche Raphaël Villa Farnesina

Als je naar het gewelf kijkt dan zie je dat Raphaël een aardig kader had bedacht om het verhaal van Psyche te kunnen vertellen. Hij schildert een pergola die bijeengehouden wordt door guirlandes van bloemen en fruit. In het midden zijn geschilderde doeken gespannen tegen het felle zonlicht.

  Raphaël
Loggia di Psiche
mouseover
Raphaël Loggia di Psiche Villa Farnesina
   Raphaël
Loggia di Psiche
pendentieven
  Raphaël Loggia di Psiche pendentieven Villa Farnesina

Op deze doeken wordt het verhaal van Psyche weergegeven. Dit sloot vroeger prachtig aan bij de open loggia. Het verhaal is gebaseerd op de Metamorfose van Apuleius. Het verhaal gaat over een vrouw Psyche die zo mooi was dat mannen haar nog meer bewonderden dan de godin Venus. Dit was natuurlijk tegen het zere been van de godin. Zij zon op wraak en stuurde haar zoon Eros, de god van de liefde, op de arme Psyche af. Eros moest ervoor zorgen dat zij hopeloos verliefd zou raken op een miserabel en mismaakt mannetje. Helaas voor ma, maar haar zoon raakte toen hij Psyche zag volledig in de ban van haar schoonheid. Hij ontvoerde haar om met zijn nieuwe vrouw samen te leven. Op een dag wilde Psyche weten wie haar man nu precies was. Zij goot een druppel hete olie uit de lamp op haar geliefde. Eros schrok wakker en vluchtte. Hij moest nu zijn zonden aan ma opbiechten. Na dit aangehoord te hebben was Venus helemaal door het dolle heen. Er moest en zou wraak op ‘dit portret’ genomen worden. Maar steeds weer wist Psyche met behulp van de Goden te ontsnappen. Uiteindelijk greep Jupiter in en zorgde ervoor dat de mooie Psyche niet meer lastig werd gevallen.

Vasari beschrijft de fresco’’s als volgt:

In het gewelf toonde hij de hemelse raad der goden, aan wier gewaden en gelaatstrekken men kan zien dat hij ze voor een groot deel van antieken werken heeft overgenomen, en ze zijn bijzonder sierlijk gedaan en voortreffelijk van ontwerp; zo ook deed hij de bruiloft van Psyche, met priesters van Jupiter en met de Gratiën die bloemen over de tafel strooien; en op de pendentieven bracht hij verscheidene taferelen aan: op een daarvan zien we Mercurius met zijn fluit – hij lijkt in vliegende vaart uit de hemel neer te dalen – en op een ander pendentief staat Jupiter die met goddelijke waardigheid Ganymedes kust; en dan zien we daaronder Venus in haar wagen, en Mercurius en de Gratiën die te zamen Psyche trekken naar de hemel, en nog tal van andere poëtische taferelen op de overige onderste segmenten.

Giorgio Vasari Deel II, blz. 55.

Voor een prachtige site over de 160 soort planten die in de steekkappen, pendentieven en de zwikken te zien zijn: klik hier.

We gaan nu de trap op en komen dan in de Salone delle prospettive.

Villa Farnesina Salone delle prospettive

Foto: Franco Cosimo Panini Editore

Salone delle prospettive en een detail van het doorkijkje met graffiti
mouseover

Villa Farnesia Salone delle prospettive

Hier heeft Peruzzi de wanden beschilderd. Iets soortgelijks hebben jullie zondag al op de Palatijn gezien in het huis van de keizer Augustus. Je kunt duidelijk zien dat Peruzzi beïnvloed is door de klassieke wandschilderijen. Er is echter een groot verschil: Peruzzi had het perspectief volledig onder de knie. Zijn doorkijkjes die door de muren lijken te breken kloppen perfect. Dit kan niet gezegd worden van de schilder die in het huis van Augustus heeft gewerkt. Het is niet geheel onomstreden, maar waarschijnlijk beheersten de klassieke schilders niet de wetten van het perspectief. We verlaten de villa en gaan verder naar het zuiden en lopen naar een kerk die gebouwd is op een villa uit de oudheid. Als we in de Via dei Genovesi komen dan slaan we rechtsaf en we staan dan in de smalle Via di S. Cecilia. We lopen vervolgens onder een poort door en komen bij een ommuurde tuin met in het midden een flinke antieke vaas.

Santa Cecilia
ingang
voorhof
luchtfoto

Santa Cecilia ingang voorhof Rome

foto’s: gaspa en gattospino

Deze kerk is waarschijnlijk gebouwd op het huis van één van eerste titelkerken. Dit waren eigenlijk gewone huizen uit de Romeinse tijd die op gezette tijden als christelijke kerk werden gebruikt. Onder deze kerk ligt ook nog een goed bewaard huis uit de Romeinse tijd. Volgens sommigen is dit het huis van de heilige Cecilia (ook wel Caecilia genaamd) geweest.

schip
apsis
mouseover

Santa Cecilia interieur Rome

foto’s: 21stcenturycatholic

Cecilia was een goed christen die haar man en broer bekeerde. Gedrieën verzorgden zij de martelaren. Als haar broers een officier bekeren, gaat het mis. Beiden worden gedood. Dat kon natuurlijk voor Cecilia niet zonder gevolgen blijven. Eerst probeerden de Romeinen haar in haar bad naar de andere wereld te sturen. Dit mislukte, Cecilia bleef alsmaar hymnen zingen. Toen werd het zwaard tegen deze hardnekkige christelijke dame in stelling gebracht. Een beul sloeg drie keer toe, maar dit leverde ook al de nodige onvoorziene problemen op. Haar hoofd werd niet van de romp gescheiden en Cecilia bleef nog enkele dagen in leven. In die tijd bracht zij nog menige heiden tot het juiste geloof.

Stefano Maderno
‘de heilige Cecilia’
1600

Stefano Maderno Santa Cecilia
Catacombe di San Callisto
Video catacombe van  San Callisto (3.49 minuten)
heilige Cecilia
Catacombe di San Callisto heilige Cecilia

Als we in de kerk komen en bij het hoofdaltaar het bekende beeld Stefano Maderno aantreffen, kun je nog zien waar het zwaard haar getroffen heeft. Soms hoor je de nonnen de hymnen van Cecilia zingen. Het geluid klinkt van achter een traliewerk links in de zijbeuk van de kerk. Op de feestdag van de heilige worden door veel christelijke koren ter ere van haar cantates uitgevoerd.

foto: wingsofthebird

Stefano Maderno, ‘De Heilige Cecilia’, 1600 marmer, lengte 130 cm Santa Cecilia in Trastevere. Helaas kunnen we het werk van de 13e eeuwse schilder Cavallini op dit tijdstip niet zien (alleen op dinsdag en donderdag van 10-11 uur en op zondag van 10 – 12 uur). Bel hier, linkerzijde binnenhof, aan voor een bezoek aan de fresco’s (foto: nightingaleshiraz). Bij Web Gallery of Art is het fresco digitaal te zien. Waarschijnlijk kunnen we wel nog het werk van de 17e eeuwse Nederlandse schilder, Paulus Bril, bekijken.

Pietro Cavallini
‘Laatste Oordeel’
video Khan Academy  Pietro Cavallini Laatste oordeel (4.27 minuten)
detail
320 x 1400 cm
ca. 1290

Cavallini Laatste oordel Santa Cecilia

Hiervoor lopen we naar achteren naar de rechterzijbeuk, waar een deur toegang geeft tot wat waarschijnlijk de badvertrekken van Cecilia zijn geweest. Hier zou de heilige Cecilia drie dagen lang ingemetseld hebben gezeten in de hoop dat zij zou stikken, maar tevergeefs. Je kunt hier de buizen van terracotta die de Romeinen als leiding gebruikten in hun baden nog zien. Naast een fresco van Bril is er ook nog een fresco van Pomarancio.

het huis uit de Oudheid onder de kerk
mouseover

Santa Cecilia roman house under the church

foto’s: pro italia antiqva

Tenslotte gaan we het huis van Cecilia onder de kerk zelf bekijken. Hiervoor lopen we terug naar de ingang. Rechts hiervan in de zijbeuk is de toegang tot een trapje dat naar beneden gaat. In de kerk waakt de heilige Cecilia over de gelovige, maar in de villa uit de Oudheid onder de S. Cecilia is het de godin Minerva die de bezoeker beschermt.

Minerva

Santa Cecilia Monerva

Als we beneden zijn aangekomen gaan we eerst de crypte bekijken waar de heilige Cecilia ligt. Het geheel is rond 1900 helaas ingrijpend veranderd. Onze Nederlandse katholieke schrijver Godfried Bomans was hier niet zo over te spreken aldus zijn commentaar. Hij sprak over:

een van de horreurs van Rome, een bezienswaardigheid voor wie belang stelt in de uiterste diepte, waartoe klerikale wansmaak vermag af te dalen.

Geciteerd uit: Georgina Masson blz. 624

Je moet zelf maar oordelen of Bomans gelijk heeft of niet. Cecilia is eerst begraven in de catacombe van Calixtus (volgens weer anderen in Praetextatus). In 821 is haar lichaam overgebracht naar de crypte waar we nu naar kijken. Eind 16e eeuw is onder Clemens VIII haar sarcofaag geopend en tot grote verbazing was haar lichaam nog geheel intact en gewikkeld in een gouden doek. De beeldhouwer Stefano Maderno was hierbij aanwezig en heeft hiervan onmiddellijk een tekening gemaakt. Deze tekening heeft hij gebruikt voor zijn beeld. We bekijken tenslotte het huis van Cecilia dat nog in goede staat is. Hoewel het volgens sommigen wel wat erg mooi gerestaureerd is.

crypte

Santa Cecilia crypt rome

Om 18.00 uur moeten we beslist deze kerk verlaten anders gaat het licht uit als we beneden zitten. Dat is mij een keer overkomen en niet echt bevallen.

We keren terug naar het hotel te voet of met de bus.