Peggy Guggenheim in het Palazzo Vernier dei Leoni.

 

 ingang
kaartverkoop
 Peggy Guggenheim Palazzo Vernier dei Leoni ingang kaartverkoop

Na de traditionele Venetiaanse kunst in de Accademia bekijken we nu de moderne kunst. Een reuzensprong in de tijd, maar  ‘onze’ moderne kunst is inmiddels ook al weer ruime en eeuw oud. Je zult merken dat de opvattingen over waaraan kunst behoort te voldoen wezenlijk veranderd zijn. De zestiende eeuwse Vasari sprak over de goede moderne schilderkunst als het weergeven van ‘goed gelijkende afbeeldingen van bestaande personen’. De wereld op het schilderij moest lijken op onze werkelijkheid, hierbij stond zelfs de eis voorop dat het de taak van de schilder was om de natuur op het doek te vervolmaken (lees hierbij ook citaat van Vasari).

De moderne kunst die op het einde van de 19e eeuw opkwam, gaat niet uit van de werkelijkheid, maar benadrukt meer de eigenheid van het medium dat de schilder gebruikt: een plat vlak en verf, waarbij de suggestie van een kijkdoos door middel van het perspectief niet meer nodig is. Dali, Klee, Mondriaan en vele anderen schilderen nu het innerlijk van de mens: zijn dromen en angsten, een metafysische ‘werkelijkheid’ of de kleur als een ‘taal’ op zich die net als de even abstracte muziek voor zich spreekt. Na 1945 had de schilder geen onderwerp nodig en schilderde hij als het ware nog slechts verf. Toch zul je in het Peggy Guggenheim zien dat schilders als Picasso, maar ook de man met wie Peggy enige tijd getrouwd was, Max Ernst, het niet kunnen nalaten om de ‘werkelijkheid’ op hun doeken toch herkenbaar te houden. Voor Picasso één van de groten onder de moderne kunstenaars was de volstrekte abstractie die bij een Mondriaan in dit museum ook te zien is uit den boze.

Tussen de Galleria dell’Accademia en de Santa Maria della Salute ligt het achttiende-eeuwse Palazzo Vernier dei Leoni. Dit stadspaleis had volgens de ontwerpen vier verdiepingen moeten tellen, maar werd nooit hoger opgebouwd dan de begane grond, het gebouw maakt een wonderlijke indruk, en wordt daarom in de volksmond ‘Palazzo Nonfinito’ genoemd.

Palazzo Vernier dei Leoni
Peggy Guggenheim museum

Peggy Guggenheimt Palazzo Vernier dei Leoni Venice

foto: netNicholls

Het palazzo werd in 1949 door de steenrijke Peggy Guggenheim (1898-1979) gekocht. Haar nieuwe woonhuis moest groot genoeg zijn om haar collectie, voor zover deze in Europa was, in onder te brengen. Ter gelegenheid van de eerste biënnale na de tweede wereldoorlog was een deel van haar verzameling al naar Venetië gebracht, en tentoongesteld in het Griekse paviljoen. De werken die zij verzamelde beslaan vrijwel elke artistieke stroming uit de twintigste eeuw. Peggy leefde tot aan haar dood in dit palazzo aan de Canal Grande, en liet haar as in de tuin plaatsen bij de graven van haar hondjes. De collectie omvat ongeveer tweehonderd werken, die zij sinds 1951 in de zomer openstelde voor het publiek.

graf van Peggy Guggenheim en haar hondjes
mouseover

Peggy Guggenheimt Palazzo Vernier dei Leoni Venice graf honden

foto: parkviewbob

We beginnen in de tuin. Hier staan veel beelden van beroemde moderne beeldhouwers zoals Henry Moore, Alberto Giacometti, Raymond Duchamp-Villon en Max Ernst. Hier kun je prachtig zien hoe gevarieerd de moderne kunst is.

  beelden en de tuin
mouseover
 Peggy Guggenheim beelden en de tuin Venetië

foto’s: James & Vilija en bwucinich

In de eetzaal [zaal 1] hangen onder meer werken van Picasso en Braque. Zij hebben in nauwe onderlinge samenwerking het kubisme ontwikkeld. Dit is een belangrijke stroming die in het eerste decennium van de 20e eeuw opkwam. Het kubisme heeft grote invloed gehad op vele kunstenaars waaronder Léger wiens werk ook in deze zaal hangt. Uitgelegd zal worden waarom Picasso en Braque zo vernieuwend waren.

Picasso omschreef het kubisme eens als volgt:

‘[…] in het kubisme schilder je niet wat je ziet, maar wat je weet dat er is.’ Ook stelde de kunstenaar, die zich zoals gezegd met schilderen én beeldhouwen heeft beziggehouden, dat je een vroeg kubistisch schilderij heel eenvoudig, uitgaande van de kleurvlakken, in stukken zou kunnen knippen en dat je die stukken vervolgens kunt samenvoegen tot een beeldhouwwerk.’ […] Ook verklaarde hij het kubisme eens door te wijzen op wat er ontstaat wanneer men met een stoomwals over een stoel heen rijdt.’

Uit: A. Erftemeijer, ‘De aap van Rembrandt Kunstenaarsanekdotes van de klassieke oudheid tot heden’, Becht, Haarlem, 2000 blz. 427

Hoewel Braque en Picasso met hun kubisme wel radicaal breken met het verleden en de kunst die je hiervoor nog in de Accademia hebt gezien, blijven zij vasthouden aan elementen uit de werkelijkheid. De kubistische werken van Braque, ‘De klarinet,’ uit 1912 en van Picasso , ‘De dichter’, uit 1911 hangen naast elkaar zodat we ze goed kunnen vergelijken.

  Picasso
De dichter
 Braque
De klarinet
 Picasso De dichter Peggy Guggenheim Venetië Braque De klarinet Peggy Guggenheim Venetië

Als je goed kijkt, kun je meer herkennen dan je denkt. In deze zaal is ook goed te zien hoe Léger duidelijk geïnspireerd is door het kubisme. Het verschil met Braque en Picasso is wel opvallend: waar Picasso en Braque vooral geïnteresseerd waren in de vorm en niet in kleur, speelt bij Léger de kleur ook een belangrijke rol.

Ferdinand Leger
Mens in de stad
Ferdinand Leger Mens in de stad Peggy Guggenheim Venetië

Marcel Duchamp is ook sterk beïnvloed door het kubisme, maar op een andere wijze dan Léger. Zijn schilderij, ‘Naakte trieste jonge man in een trein,’ laat zien dat Duchamp vooral geïnteresseerd was in beweging. Dit lijkt een bijna onmogelijke opgave om dit in een statisch medium als de schilderkunst weer te geven, maar je zult zien dat Duchamp hier toch in slaagt.

Marcel Duchamp
Naakte trieste jongeman in een trein
Marcel Duchamp Naakte trieste jongeman in een trein Peggy Guggenheim Venetië

In de keuken (zaal 2) hangt een werk van de futurist Balla en de titel van zijn werk uit 1913-1914, ‘Abstracte snelheid en geluid’, spreekt boekdelen.

Video futurisme Khan Academy (11.25 minuten)

Het futurisme is een kunststroming die in 1909 een manifest in de Franse krant Le Figaro publiceerde waarin onder meer het volgende werd gesteld:

‘Het is ons voornemen de liefde voor het gevaar,
de stemming van energie en onbevreesdheid, te
bezingen.
Moed, vermetelheid en opstand zullen de hoofd-
bestanddelen zijn van onze poëzie.
Wij wijzen op een verrijking van de pracht der
wereld door een nieuw soort schoonheid: de
schoonheid van de snelheid. De moterkap van
een sportwagen, versierd met grootse pijpen, als
slangen met ontploffingsadem – een brullende
wagen die op granaatkartetsen schijnt te lopen –
heeft meer schoonheid dan de Niké van Samo-thrace.

Giacomo Balla
Abstracte snelheid en geluid
Giacomo Balla Giacomo Balla Abstract Speed and Sound Guggenheim Venice

Wij zullen de oorlog verheerlijken, de grote
schoonmaakbeurt der aarde.
Wij zullen grote menigten bezingen, die zich
verlustigen aan werk, genot en oproer
Wij zullen de veelkleurige, polyfonische vloed-
golven van de revolutie in de grote hoofdsteden bezingen…”

Uit: Le Figaro, 20 februari 1909

Beweging, dynamiek, geluid, de moderne tijd, auto’s, vliegtuigen en ja ook oorlog werd verheerlijkt. Het is niet verwonderlijk dat veel Italiaanse futuristen de fascist Mussolini een warm hart toedroegen. We zullen nogal wat schilders uit de kunstbeweging tegenkomen in dit museum zoals Severini, Boccioni en Carrà.

Severini
Blauwe danseres

Severini Blauwe danseres Peggy Guggenheim Venetië

In de tekenzaal (zaal 3) is onder meer werk van Kandinsky te zien. Deze kunstenaar is een van de eersten geweest die tot volledig abstracte werken kwam. Het schilderij, ‘Landschaft mit roten Flecken, nr. 2’, is zoals we zullen zien de abstractie al heel dicht genaderd.

 

Kandinsky Landschap met rode vlekken Peggy Guggenheim Venetië

Er zijn nog wel degelijk elementen uit de werkelijkheid te herkennen, maar het maakt op het eerste gezicht al een vrij abstracte indruk. Kandinsky vertelt in zijn geschrift uit 1912, ‘Het abstracte in de Kunst’, als volgt hoe hij in 1908 de kracht van de abstracte schilderkunst bij toeval ontdekte:

‘Ik kwam, in gedachten verzonken, – ik had buiten getekend – naar huis, toen ik, terwijl ik de deur van mijn atelier opende, plotseling oog in oog stond met een schilderij van onbeschrijfelijke liefelijkheid. Ik bleef aan de grond genageld staan. Het schilderij had geen enkel onderwerp, verwees naar geen enkel bestaand voorwerp en bestond uitsluitend uit heldere kleurenvlekken. Toen ik tenslotte dichterbij kwam zag ik wat het werkelijk was -mijn eigen schilderij, dat op zijn kant op de ezel stond. Toen werd mij één ding duidelijk: mijn schilderijen konden het uitstekend stellen zonder die objectiviteit, die afbeeldingen van voorwerpen, die er in feite alleen aan afdeden.’

Geciteerd uit: R. Hughes, ‘De Schok van het Nieuwe’, Veen, Utrecht, 1981 blz. 301.

 

Terwijl bij het kubisme de werkelijkheid op de een of andere manier nog altijd wel te herkennen is, verdwijnt dit bij Kandinsky. We zullen in deze tekenzaal ook meer schilders tegenkomen die al zeer vroeg abstracte doeken schilderden zoals de Nederlanders Mondriaan en Theo van Doesburg. Het zal je misschien verbazen als je weet hoe Mondriaan over zijn abstracte werken zoals ‘Geen Titel (ovale compositie)’ uit 1914 of  ‘Compositie’ uit 1938 dacht. Voor Mondriaan betekende abstractie net als voor Kandinsky geen inhoudsloos werk dat slechts uit prachtige kleuren of lijnen bestaat.

Mondriaan
ovale compositie
Mondriaan ovale compositie Peggy Guggenheim Venetië

 

In de bibliotheek (zaal 4) tref je een andere belangrijke stroming aan en wel het surrealisme. Eén van de belangrijkste wegbereiders van het surrealisme was de Italiaanse schilder Giorgio de Chirico. Zijn stijl wordt vaak met de term magisch realisme omschreven. We zullen zijn schilderij uit 1913, ‘De Rode Toren’, bespreken en het verband tussen dit werk en het surrealisme uit de doeken doen. In deze zaal hangen surrealistische schilderijen van onder meer Max Ernst, Joan Miró en Yves Tanguy. Het surrealisme gaat uit van een diepere werkelijkheid die verborgen zit achter de zichtbare wereld. De droom speelt hierbij een belangrijke rol. In dromen openbaart zich de ongecensureerde waarheid. Het is niet voor niets dat Sigmund Freud met zijn theorieën een grote invloed heeft gehad op de surrealistische kunst. Die droomwereld schept de Chirico ook in zijn schilderij dat je in het Guggenheim kunt zien.

Giorgio de Chirico
Rode Toren

Giorgio de Chirico Rode Toren Peggy Guggenheim Venetië

In zaal zeven zullen we nog een schilderij van Salvador Dali tegen komen. Hij is de surrealist geweest die nog het meest direct door Freud is beïnvloed. Dali heeft samen met Stefan Zweig en Edward James nog een bezoek gebracht aan Freud die op dat moment in Londen was. Dali wilde de beroemde arts uit Wenen een tijdschrift aanbieden. Dali schreef hier het volgende over:

‘Freud bleef me aanstaren, zonder enige aandacht te schenken aan wat ik hem liet zien. Terwijl hij me bleef observeren, alsof hij met zijn hele wezen mijn psychologische werkelijkheid wilde doordringen, riep hij tegen Stefan Zweig: Ik heb nog nooit zo’n volmaakt prototype van de Spanjaard gezien, wat een fanaticus! Bovendien zou Freud naar aanleiding van Dali’s bezoek hebben gezegd over de surrealisten: ‘Honderd procent dwazen (of liever gezegd 95 procent, net als bij alcohol)’.

Uit: A. Erftemeijer, ‘De aap van Rembrandt Kunstenaarsanekdotes van de klassieke oudheid tot heden’, Becht, Haarlem, 2000 blz. 453.

Salvador Dali
Geboorte van vloeibare verlangens

Salvador Dali Geboorte van vloeibare verlangens Peggy Guggenheim Venetië

 

In de westelijke gang (plattegrond 5) hangen werken van de dadaïst Kurt Schwitters. Het dadaïsme predikte de anti -of onzin-kunst. Deze vorm van kunst was soms zeer provocerend. Schwitters gebruikte voor zijn Merz-serie allerlei objecten die hij uit de vuilnis haalde en verwerkte dit als een collage in zijn schilderijen. Schwitters noemde al zijn schilderijen Merz. In een fragment uit een zin die hij op een schilderij had geplakt (collage) kwam een deel van het woord van de Kommerz-und Privatbank voor. We zullen zien dat de wijze waarop Schwitters zijn Merz schilderijen opbouwt nauw verwant is aan het kubisme.

In de grote kamer (zaal 7) komen we werken uit het surrealisme en het magisch realisme tegen. We zullen werken van Max Ernst en de Belg Magritte nader bekijken. Ernst trouwde in 1942 met Peggy, maar het huwelijk hield niet lang stand. Het schilderij, ‘Attirement of the bride (la toilette de la mariée)’, twee jaar voor het huwelijk geschilderd is kenmerkend voor de invloed van Freud op het surrealisme.

Max Ernst
Attirement of the bride
(la toilette de la mariée)

Magritte
Empire of Light
(L’Empire des lumières)

Max Ernst Attirement of the bride (la toilette de la mariée) Peggy Guggenheim Venetië Magritte Empire of Light (L’Empire des lumières) Peggy Guggenheim Venetië

In kamer voor de gasten en de kamer van Peggy zelf (zaal 9 en 10) hangen werken van een richting uit de kunst die na de tweede wereldoorlog in de VS opkwam: het zogeheten abstract expressionisme ook wel de New Yorkse school genoemd. Kunstenaars als Jackson Pollock, Clyfford Still, Mark Rothko,  Arshile Gorky maar ook de van oorsprong Nederlandse kunstenaar  Willem de Kooning schilderden abstract expressionistisch. Zij wilden met hun schilderijen wel degelijk een verhaal vertellen. Wat dit betreft zijn zij zeker niet abstract en is er geen breuk met het verleden. Jackson Pollock schilderde op een ongebruikelijke wijze. Hij legde zijn doeken, vaak van een flinke omvang, op de grond en druppelde of smeet met de kwast in wilde gebaren verf op het doek. Vaak gebruikte hij ook een soort vergiet waar hij de verf uit liet lopen. Zijn bijnaam luidde niet voor niets ‘Jack the Dripper’. We zullen zijn doeken met titels als ‘Enchanted Forest’, ‘Alcherny’ en ‘Circumcision’ nader bekijken. Pollock verklaarde zijn werkwijze zo:

‘Op de vloer, zei hij, voel ik me beter op mijn gemak, voel ik me meer betrokken, meer deel uitmaken van mijn werk, omdat ik nu om mijn schilderij heen kan lopen, het van vier kanten kan benaderen en zelfs letterlijk in het schilderij kan zijn.

video (3.45 minuten)

Het is de methode van de Indiaanse zandschilders in het westen’ – die rituele figuren maakten door gekleurd zand door hun vingers te laten lopen, om ze na zeer korte tijd weer ongedaan te maken.’

Uit: Robert Hughes, ‘De Schok van het Nieuwe’, Veen, Utrecht, 1981 blz. 313.

Pollock
Enchanted Forest

Pollock Enchanted Forest Peggy Guggenheim Venetië

De abstract expressionisten waren bepaald geen vrolijk volk. Deze stroming kwam op na de verschrikkingen van de tweede wereldoorlog, vele kunstenaars uit de school van New York hadden een Joodse achtergrond. Bovendien waren zij sterk beïnvloed door het existentialisme. Pollock pleegde zelfmoord en met Rothko liep het ook al triest af.

Vervolgens zullen we de zaal bezoeken waar de beroemde collectie van Mattioli te vinden is. Hier hangen alleen schilderijen van Italiaanse kunstenaars voornamelijk futuristen, maar ook de bekende Modigliani en Morandi.

Tenslotte gaan we nog naar het terras aan het Canal Grande, waar je een prachtig uitzicht hebt. Vlak voor het terras is een bronzen beeld van Marini. Deze Italiaanse beeldhouwer werd geboren in Pistoia, waar meer van zijn werk te zien is. Hij bezocht de kunstacademie in Florence en gaf vervolgens les in Monza en aan de beroemde Brera -kunstacademie in Milaan. Marini is bekend om zijn robuuste en primitieve bronzen beelden, veelal variaties op het thema paard en ruiter, die verschillende stemmingen of ervaringen uitdrukken: melancholiek, ingetogen of uitbundig. Bij de ruiter op dit paard is duidelijk sprake van een erotische stemming.

Marino Marini
The Angel of the City
mouseover

Peggy Guggenheimt Palazzo Vernier dei Leoni Venice Marino Marini

Als je op het terras staat, kun je het beroemde tegenoverliggende Palazzo van Jacopo Sansovino zien het Ca’ Corner della Grande zoals het vaak genoemd wordt. Dit paleis heeft diepgaande invloed gehad op andere palazzi, maar dit hebben jullie al in de les vernomen. In het kort zal ik nog even het belang van dit palazzo aangeven ook m.b.v. een ‘A3′-tje’. (Klik hier voor het verhaal waarin het Ca’Corner en het Ca’Rezzonico met elkaar vergeleken worden)

We lopen van het Guggenheim  naar het Campo S. Margherita. Dit voor Venetiaanse begrippen grote plein kent veel terrassen, winkeltjes en restaurants. Het is hier aangenaam vertoeven.

Campo S. Margherita
mouseover

Campo S. Margherita Venetië

foto’s: gwenael.piaser en Thomarob

We vervolgen onze weg naar het noorden richting het Campo dei Frari waar een beroemde gotische kerk van de Franciscanen staat. De kerk is beroemd om zijn vele kunstschatten. Er is een goede site over deze beroemde kerk.

Klik hier voor vervolg van dag 2