Santa Maria Gloriosa dei Frari oftewel de Frari-kerk

 

Santa Maria Gloriosa dei Frari Venetië

Santa Maria Gloriosa dei Frari
apsiszijde
Santa Maria Gloriosa dei Frari Venetië

 

Santa Maria Gloriosa dei Frari apsis
Santa Maria Gloriosa dei Frari apsis Venetië

foto: Meredith Pahoulis

Het de bouw van deze grote gotische kerk is in 1340 begonnen; in 1445 werd de gevel voltooid en in 1469 het interieur. Deze franciscanen kerk bevat vele beroemde kunstwerken van kunstenaars als Titiaan, Canova, Sansovino, Donatello, Bellini, Alessandro Vittoria etc. Klik hier voor de officiële site (Engels)  van de kerk. Voor vele afbeeldingen klik hier.

Santa Maria Gloriosa dei Frari groot formaat
schip
Santa Maria Gloriosa dei Frari schip Venetië

Deze kerk heeft naast schilderijen ook veel beelden. We zullen in het kort de ontwikkeling van de beeldhouwkunst met reuze stappen doorlopen van gotiek, renaissance, maniërisme, barok tot en met het neoclassicisme. Het beeld van Donatello, ‘Johannes de Doper’, uit 1438 moet voor de beeldhouwers van Venetië choquerend geweest zijn.

Donatello
groot formaat 
Johannes  de Doper
Santa Maria Gloriosa dei Frari Donatello Venetië

Dit beeld uit de renaissance heeft weinig te maken met de beelden uit de gotiek die je op het koorhek aantreft. Donatello is een beeldhouwer uit Florence die  ook veel bronzen beelden en een beroemd ruiterstandbeeld, ‘de Gattamelata’, gemaakt heeft. Het houten beeld van Donatello (klik hier voor een detail van Johannes de Doper) waar we helaas niet echt dicht bij kunnen komen is zeer opmerkelijk niet alleen vanwege de expressieve wijze van afbeelden, maar ook vanwege de techniek die Donatello gebruikte. De gotische beeldhouwers gebruikten een kalk -of gressolaag op een houten beeld waardoor er een stabiele onderlaag voor de polychrome verf ontstaat. Dit is te zien bij het houten ruiterstandbeeld van Paolo Savelli van een onbekende beeldhouwer in het rechtertransept.

 onbekende kunstenaar
Paolo Savelli ca. 1410
 Monument Paolo Savelli kunstenaar onbekend ca. 1410 Santa Maria Gloriosa dei Frari Venetië

Donatello gebruikte de dikke laag gresso soms opgevuld met doeken als ware het klei waarmee je modelleerde. De mantel van Johannes bestaat voor een deel uit gresso.  

De plattegrond van de  Fari-kerk:  
1. Broederkoor houtsnijwerk 1468.
2. Monument Titiaan (1852) gebroeders Zandomeneghi.
3. Beeld Hiëronymus van Alessandro Vittoria.
4. Tombe van Pacifico (1440).
5. Reliquiarium, Tullio Lombardo.
6. Reliekaltaar Cabianca.
7. Altaarstuk van Giovanni Bellini.
8. Polyptiek van Bartolomeo Vivarini uit 1482.
9. Beeld Johannes de Doper van Donatello 1451.
10. Monument voor Doge Foscari van Antonio Bregno.
11. Titiaan ‘Hemelvaart (1518).
12. Monument voor doge Nicolò Tron van Antonio Rizzo.
13. Gedenkteken voor componist Monteverdi.
14. Altaarstuk van Alvise Vivarini en Marco Basaii (1503).
15. Beeld Johannes de Doper Sansovino (1550).
16. Titiaan ‘Madonna met kind en Pesaro’ (1526).
17. Monument voor doge Giovanni Pesaro 1669 van Barthel.
18. Monument voor Canova (1827).
ingang 
Santa Maria Gloriosa dei Frari Venetië

In de kapel van de H. Marcus is een werk te zien van Sansovino een tijdgenoot van Michelangelo. Jacopo Sansovino kon in Florence als beeldhouwer nauwelijks werk krijgen. Michelangelo vond hem te bedreigend en zorgde ervoor dat hij bepaalde opdrachten niet kreeg. Voor Sansovino zat er niets anders op dan maar werk buiten Florence te zoeken. Zo kwam hij na in Rome gewerkt te hebben in Venetië, waar hij zich voornamelijk met architectuur bezighield. Vanmorgen zijn we langs het huis waar hij woonde -door hemzelf ontworpen- gelopen aan de Rio di San Gervasio nabij de S. Trovaso. Het beeld van Sansovino, ook een ‘Johannes de Doper’ uit 1554, is kenmerkend voor de overgang van de renaissance naar het maniërisme. Je zult zien als je dicht bij dit beeld op de doopvont staat dat Sansovino met liefde elk detail heel precies heeft uitgewerkt.

Jacopo Sansovino
Johannes de Doper groot formaat
mouseover
Jacopo Sansovino Johannes de Doper Frari kerk Venetië

We lopen nu naar het koorwerk, waarbij je het enorme verschil tussen de Johannes de Doper van Sansovino en de gotische beelden op het koorhek kunt zien: een wereld van verschil.

koor groot formaat
koorbanken
mouseover
koor Santa Maria dei Frari kerk Venetië

De lichaamsverhoudingen, van deze gotische beelden, hun uitdrukking, de wijze waarop ze staan is geen getrouwe weergave van het menselijke lichaam. Bovendien zijn deze beelden vrij star en wekken ze de indruk alsof ze binnen gotische zuilen staan.

Als je de beelden op het koorhek vergelijkt met de H. Hiëronymus van Alessandro Vittoria uit 1570 zie je een enorm verschil. De beelden van Vittoria hebben een natuurlijke houding. Het lichaam van de H. Sebastiaan, naast de H. Hiëronymus, is in een spiraalachtige draaiing gebeeldhouwd (een soort kurkentrekker of zoals dit in de kunst genoemd wordt een figura serpentinata ofwel slangenfiguur). Trouwens in de San Giovanni e Paolo is ook een H. Hiëronymus van Vittoria te zien.

Altaar van San Giuseppe da Copertino groot formaat
Santa Maria Gloriosa dei Frari Altaar van San Giuseppe da Copertino Alessandro Vittoria Venetië

 

Alessandro Vittoria ‘H. Hieronymus’ groot formaat
voorkant

In de barok krijgt de beweging nog meer nadruk, zoals dit bij het direct in het oog springende monument voor Doge Giovanni Pesaro van de Duitse beeldhouwer Barthel uit 1669 te zien is. Het gebruik van zwart en wit marmer geeft een sterk contrast. Als je voor dit monument staat moet je ernaartoe lopen en zul je ontdekken dat de slaven die de groep erboven dragen bijzonder zijn.

Monument voor Doge Giovanni Pesaro
groot formaat
monument voor Doge Giovanni Pesaro Santa Maria gloriosa dei Frari
Monument voor Doge Giovanni Pesaro details
mouseover
 monument voor Doge Giovanni Pesaro Frari kerk Venetië

Aan de oostwand nabij de centrale ingang die alleen ‘s middags geopend is, staat een monument dat de leerlingen van Canova voor hun leermeester gemaakt hebben naar een model van klei dat in het Correr museum in Venetië te zien is. Dit monument uit 1827 bevat het hart van de beroemde Franse beeldhouwer. Het is met een ongekende perfectie gebeeldhouwd, de houdingen van de treurende figuren zijn kenmerkend voor de toenmalige opvattingen over kunst.

Antonio Canova
Grafmonument
Antonio Canova grafmonument Santa Maria Gloriosa dei Frari

Na de beelden zullen we nog enkele belangrijke schilderijen van Titiaan, Giovanni Bellini, Vivarini en anderen bekijken.

monument voor Benedetto Pesaro  informatie
ingang sacristie
Santa Maria gloriosa dei Frari Venetië

In de sacristie is een beroemde triptiek van Giovanni Bellini, vaak de Frari-triptiek (zie Web Gallery of Art voor details van de Frari-triptiek) genoemd, te vinden.

Sacristie
Sacristie Santa Maria Gloriosa dei Frari Venetië

Tegenover dit werk uit 1481 van de vroegrenaissance hangt een schilderij in de vorm van een lunet  (klik hier voor het schilderij in de nis met het reliëf)  van de stichter van de Venetiaanse schilderschool Paolo Veneziano uit 1339.

Paolo Veneziano
Maria met Kind  en de Doge Francesco Dandolo met zijn vrouw
Paolo Veneziano Maria met Kind Doge Francesco Dandolo met zijn vrouw Santa Maria Gloriosa dei Frari

 

Paolo Veneziano
Maria met Kind  en de Doge Francesco Dandolo met zijn vrouw schilderij groot formaat
Francesco Dandolo
groot formaat
Paolo Veneziano Maria met Kind en de Doge Francesco Dandolo met zijn vrouw Santa Maria Gloriosa dei Frari 

 

reliëf Maria op haar sterfbed groot formaat
ziel van Maria stijgt op naar de hemel
relief Paolo Veneziano Maria met Kind en de Doge Francesco Dandolo met zijn vrouw Santa Maria Gloriosa dei Frari

Een kleine honderdvijftig jaar verschil in de tijd, maar het lijken eeuwen als je de twee werken met elkaar vergelijkt. Ter plekke zal ik uitleggen waarom deze werken zo sterk verschillen en waarom het schilderij van Paolo Veneziano tot de ‘ouderwetse’ kunst gerekend wordt en het werk van Giovanni tot de ‘moderne’ kunst. Vasari gebruikte deze termen en omschrijft het in zijn ‘Levens’ -waarbij hij doelde op Giotto- als volgt:

‘[……] die onbeholpen Griekse stijl [TG: de Byzantijnse stijl] en de goede, moderne schilderkunst weer in het leven riep, door als eerste goed gelijkende afbeeldingen van bestaande personen te geven, waarbij hij naar de natuur te werk ging, iets wat meer dan tweehonderd jaar in onbruik was geweest [……]’

Giorgio Vasari, ‘De Levens van de grootste schilders, beeldhouwers en architecten’ Amsterdam,  Contact, dl I [oorspronkelijk uitgave 1568] 1992, blz.69

Bellini
Frari-triptiek Pesaro-kapel 1488 groot formaat
mouseover

Bellini Frari-triptiek Pesaro-kapel Frari kerk Venetië

Wat Vasari hier bedoelt, kun je goed zien als je de twee schilderijen in de sacristie vergelijkt. Als je vlak voor het schilderij van Veneziano staat, is het altaarstuk van Bellini nog goed te zien. De schilder in de renaissance moest de werkelijkheid weergeven, ‘imitatore della natura’. De schilder beschikt slechts over zeer beperkte middelen: verf en een plat vlak om de illusie van ‘natura’ te scheppen. Terwijl beeldhouwers er al in de 16e en 17e eeuw in slaagden om bijna natuurgetrouwe beelden te maken slaagden de schilders hier pas na een lange ontwikkeling in de 19e eeuw in. Allerlei problemen moesten worden opgelost zoals het perspectief, het atmosferisch perspectief, de suggestie van een draaiend wiel (iets wat Rembrandt nog niet beheerste), de schaduw, het vertellen van een verhaal met tijdsverloop, de juiste beweging van een paard etc. Het weergeven van de werkelijkheid was iets wat een middeleeuwse schilder, als Paolo Veneziano, vreemd was. Bij hem ging het erom de goddelijke boodschap over te brengen. Het afgebeelde was een teken van een hogere werkelijkheid en de vraag van de renaissance of het op de aardse werkelijkheid leek, was geen vraag voor de middeleeuwer.

Toch moet er bij het schilderij van Paolo Veneziano wel enige nuance worden aangebracht. De ‘Griekse stijl’ is onder invloed van de internationale gotiek wel veranderd. Zo is het kind op Maria’s schoot is te natuurlijk afgebeeld. In de byzantijnse kunst is  menselijke sterk geminimaliseerd.

In de conga  boven Maria van Bellini’s Frari-triptiek  is de volgende tekst te lezen:

‘IANUA CERTA POLI DUC MENTEM DIRIGE VITAM: QUAE PERAGAM COMMISSA TUAE SINT OMNIA CURAE
Zekere Poort van de Hemel, leid mijn geest, leid mijn leven: moge alles wat ik doe worden toegewijd aan uw zorg

De inscriptie in het mozaïek boven de Madonna is een citaat uit de opdracht die  Sixtus in 1478 had goedgekeurd voor het feest van de Onbevlekte Ontvangenis. (Rona Goffen, Giovanni Bellini, Yale University 1989 1989 blz. 161)

gebroeders Zandomeneghi
Monument voor Titiaan 1852 groot formaat
Titiaan
gebroeders Zandomeneghi Monument voor Titiaan 1852 Santa Maria gloriosa dei Fari


Tenslotte bekijken we twee beroemde werken – vaak in de handboeken voor kunst afgebeeld- van Titiaan: zijn ‘Hemelvaart’ dat veel stof deed opwaaien toen het doek voltooid was en het beroemde altaarstuk van Pesaro. Als je voor het graf van Titiaan staat en je vergelijkt zijn graf met het schilderij dat in je de verte bij het hoofdaltaar ziet, ontdek je een duidelijk verband.

Santa Maria Gloriosa dei Frari apsis Pesaro altaarstuk groot formaat
apsis
Santa Maria Gloriosa dei Frari apsis Pesaro altaarstuk Titiaan

De Hemelvaart van Maria was de eerste, grote, religieuze en officiële opdracht voor Titiaan. Hij voltooide het altaarstuk van maar liefst 6,9 meter hoog en 3,6 meter breed (24,8 vierkante meter) in twee jaar. Titiaan heeft dit werk gesigneerd – onder in het midden iets rechts naast de zittende Petrus -, iets wat hij zelden deed. 

De handelingen van de figuren zijn dicht bij het beeldvlak geplaatst. Hierdoor ontstaat er een smal toneel, waardoor de kijker er direct bij betrokken raakt. Elke zone wordt door visuele gebaren met de andere zones verbonden tot aan Maria, die omhoog kijkt naar God de Vader.  Maria wordt verheerlijkt (gloriosa) door musicerende en zingende engelen

Zoals altijd heeft de kleur een duidelijke functie bij Titiaan. In zijn Hemelvaart van Maria hebben de diep rode en warme oranjetinten en de zonnige huidtinten met het goud erachter het effect van een sprankelend verlichte omhoogstuwende massa. Een rode driehoek draagt sterk bij aan de opwaartse beweging. 

Lodovico Dolce, schrijver (van o.a. Dialogo della Pittura) en vriend van Titiaan, was op 19 mei 1518 bij de onthulling van het doek aanwezig. Dolce beschrijft dat het publiek – en vooral andere Venetiaanse kunstenaars – geshockeerd waren toen zij het schilderij zagen. Zulke dynamische, meer dan levensgrootte figuren en dramatiek waren ongekend in de traditie van de schilderkunst in de serenissima. Langzaam sloeg de algemene stemming om en uiteindelijk werd de Hemelvaart van Maria alom geprezen en bewonderd.

Titiaan
Video Khan Academy 3.24 minuten)
groot formaat
Hemelvaart

Titiaan Hemelvaart Maria Santa Maria Gloriosa dei Frari

 

Titiaan ‘Madonna di Ca’Pesaro’ groot formaat
groot detail
Titiaan 'Madonna di Ca'Pesaro' Santa Maria gloriosa dei Frari

 

Titiaan ‘Madonna di Ca’Pesaro’ groot formaat
Video Khan Academy (7.06 minuten)
mouseover
Titiaan 'Madonna di Ca'Pesaro' Santa Maria gloriosa dei Frari Venetië

Meer lezen over  Titiaan en de Madonna di Ca’Pesaro zie Martin  Lok (pdf). Dichtbij de Frari kerk ligt de beroemde Scuola Grande di San Rocco.

Klik hier voor het vervolg van dag 2