Scuola Grande di San Rocco

Deze scuola is gebouwd op grond die de franciscanen van de Frarikerk hebben afgestaan. Voor een goed overzicht van de schilderijencyclus met goede afbeeldingen die Tintoretto in deze scuola geschilderd heeft. Klik hier voor de Web Gallery of Art  of de officiële site (Engels en Italiaans) van deze scuola.

Scuola Grande di San Rocco
Scuola Grande di San Rocco Venice Church San Rocco

Een scuole is zoals je al geleerd hebt een vereniging van leken uit een bepaalde groep of gilde. De leden kwamen in een gebouw bijeen om boete te doen en te bidden. Daar de middenstand geen politieke invloed had, konden zij zich tenminste manifesteren in hun scuole. Een beperkt aantal scuole had een eigen kerk en een eigen gebouw zoals de San Rocco. De leken lieten hun gebouw, waar ze zeer trots op waren, verfraaien door kunstenaars. Bijna alle grote Venetiaanse schilders, beeldhouwers en architecten kregen belangrijke opdrachten van deze leken. Een tocht langs de beroemde scuole betekent een rondwandeling langs beroemde kunstwerken.

Scuola Grande di San Rocco
Video Scuola Grande de San Rocco (11.49 minuten)
Scuola Grande di San Rocco Venetië

foto: Slybacon

Deze scuola is gesticht ter ere van de heilige Rocchus (San Rocco) als een liefdadigheidsinstelling voor zieken. In 1515 is de bouw begonnen door Bartolomeo Bon. Het geld is grotendeels door de Venetianen opgebracht die gespaard zijn gebleven voor de pest waar Rocchus de beschermheilige van was. Als men de hagiografie over Rocchus mag geloven leidde hij een bijzonder leven.

Wel laat de ziekte de nodige littekens na. Terug in zijn geboortestad vertrouwde men  Rocchus niet, hij heeft immers littekens dus wordt hij in het gevang gegooid.  Daar sterft hij, maar God grift in de wand van zijn cel nog een tekst waarbij Rocchus als pestverzorger wordt aangewezen. De botten van Rocchus worden gestolen uit  Montpellier en naar Venetië gebracht. Rocchus wordt vaak met zijn hond afgebeeld.

Op twintig-jarige schonk Rocchus al zijn bezittingen weg en ging op pelgrimstocht. Op weg naar Rome verzorgt hij mensen die aan de pest lijden.

Te Piacenza wordt hij zelf getroffen door de pest, maar zie zijn hond brengt hem brood en een engel verzorgt zijn wonden. Rocchus genas.

In deze scuola wordt hij zonder hond afgebeeld, wel is het litteken van de pest op zijn linkerbeen te zien. Natuurlijk is deze scuola in het bezit van een reliek van de heilige Rocchus en wel van zijn vinger. In de aangrenzende kerk San Rocco is op een reliëf te zien hoe Rocchus de lijders aan de pest helpt.

San Rocco relief sculpture San Rocco church Venice

foto: Branislav L. Slantchev

 Reliekhouder
vinger van San Rocco
alleen bij speciale gelegenheden te zien
Scuola Grande di San Rocco
Reliekhouder met vinger van Scuola Grande di San Rocco Venetië
Canaletto
Feestdag Scuola San Rocco
mouseover
Canaletto Feestdag Scuola San Rocco

Tintoretto  Lente Scuola Grande di San Rocco Sala dell’Albergo

Schema van het plafond en wanden van de Sala dell’Albergo eerste verdieping kleine zaal:

1.   De H. Rocchus in glorie
2.   De Lente
3.   De zomer
4.   De herfst
5.   De winter
6.   Allegorie Scuola di San Giovanni Evangelista
7.   Allegorie Scuola della Misericordia
8.   Allegorie van de Scuola di San Marco
9.   Waarheid
10. Allegorie van de Scuola di San Teodoro
11. Geloof
12. Vrouwelijk figuur
13. Geluk
14. Vrouwelijk figuur
15. Goedheid
16. Allegorie van de Scuola della Carità
17. Vrijgevigheid
18. De tocht naar de Calvarieberg
19. Ecce homo
20. Christus voor Pilatus
21. De kruisiging
22. Een profeet
23. Een profeet

 Schema en plattegrond van de grote zaal op de eerste verdieping:

1.   Wonderen koperen slang
2.   Mozes slaat water uit de rotsen
3.   Manna valt uit de hemel
4.   Zondeval Adam en Eva
5.   God  verschijnt aan Mozes
6.   De vuurzuilen
7.   Jonas komt uit de vis
8.   Het visioen van Ezechiël
9.   De trap van Jacob
10. Het offer van Isaak
11. Elysius vermenigvuldigt brood
12. Elias krijgt brood van de engel
13. Paasfeest van de Joden
14. Visioen van Jeremias
15. Abraham en Melchizedek
16. Elia in de brandende wagen
17. Danl gered uit de leeuwenkuil
18. Samson haalt water met de ezelskaak
19. Samuel en Saul
20. Mozes gered van de wateren
21. Drie jonge Hebreeën in de oven
22. Aanbidding herders
23. Doop van Christus
24. Verrijzenis van Christus
25. Christus in het hof van Gethsemane
26. Het laatste avondmaal
27. Hemelopneming Rocchus
28. Wonder: brood -en visvermenigvuldiging
29. Opwekking Lazerus
30. Hemelvaart Christus
31. De vijver te Bethesda
32. Verleiding van Christus
33. Heilige Rocchus
34. Heilige Sebastiaan


Schema en plattegrond op de begane grond wanden:

1. Annunciatie
2. Aanbidding van de herders
3. Vlucht naar Egypte
4. De kindermoord
5. Maria Magdalena
6. Maria uit Egypte
7. Presentatie Jezus in de tempel
8. De Hemelvaart van Maria

In deze scuola, de Scuola Grande di San Rocco, is vooral werk van Tintoretto te zien, maar liefst zesenvijftig schilderijen. Het gebouw is tussen 1515 en 1560 door Bartholomeo Bon en Antonio Abbondi voltooid. In de kerk ernaast, de San Rocco, is een goede plattegrond van deze scuola te krijgen waarbij nauwkeurig staat aangegeven welke schilderijen waar hangen. De gehele schilderijencyclus laat zich als een stripverhaal lezen. Het verhaal begint in de kleine zaal op de eerste etage. Dus als we binnenkomen, gaan we de trap op naar boven door de grote zaal en dan de kleine zaal in: de Sala dell’’Albergo.

Giuseppe Borsato
Doge bezoekt de San Rocco
Giuseppe Borsato Doge bezoekt de San Rocco

Jacopo Robusti is geboren in 1518, als zoon van een verver vandaar zijn bijnaam Tintoretto of ververtje. In het geboortejaar van Tintoretto legde Titiaan juist de hand aan de ‘Hemelvaart van Maria’ achter het hoofdaltaar in de Frari –kerk. Tintoretto is een blauwe maandag bij het atelier van Titiaan in de leer geweest, maar als het verhaal klopt dan heeft Titiaan hem er ijlings uitgewerkt.

Tintoretto
Zelfportret
detail
1588
Louvre
Parijs
Tintoretto Zelfportret detail 1588 Louvre Parijs

Titiaan zag direct het grote talent van de jonge knaap en schopte hem de eerste dag er al uit, hij wilde geen concurrentie. Titiaan is een geheel andere schilder dan Tintoretto. Titiaan was werelds, verkeerde aan verschillende keizerlijke hoven, terwijl Tintoretto naar het schijnt slechts één keer Venetië verlaten heeft, toen hij een serie schilderijen in Mantua moest afleveren. Terwijl Titiaan goed verkocht en in weelde leefde, was Tintoretto iemand die vaak voor niets schilderde. Hij was zo religieus dat hij vaak aan kerken en scuole aanbood om gratis te werken. Titiaan en Tintoretto komen uit generaties die een andere geschiedenis hebben ondergaan. Onder Titiaan was Venetië op haar hoogtepunt. De stad was enorm rijk en de renaissance heerste, waarbij het goede leven een belangrijke rol speelde.

In het leven van Tintoretto begon de serenissima aan haar neergang, bovendien kwam de Contrareformatie op. De strijd tegen het lutheranisme en calvinisme werd te vuur en te zwaard door de katholieken gestreden. Tintoretto’s werk is sterk doortrokken van religieuze ijver en mystiek. Het werk van Titiaan is veel wereldser, pracht en mooie kleuren spelen een dominerende rol in zijn werk. Deze twee schilders worden vaak als tegenpolen gezien. In ieder geval laat hun werk twee kanten van de Venetiaanse school zien.

Sala dell’Albergo

In 1564 riep de broederschap van de scuola Grande di San Rocco schilders op in de nieuwe kapittelzaal (Sala dell’’Albergo) een ontwerp voor het middendeel van het plafond te maken. Veronese, Salviati en Zuccari togen aan het werk. Tintoretto schilderde met grote penseelstreken op zijn gebruikelijke vlotte wijze meteen maar een schilderij van de H. Rochus in volle glorie op het plafond. Natuurlijk deed hij dit stiekem en hij zorgde ervoor dat het goed werd afgedekt. Bij de dag van de beoordeling lieten de kunstenaars hun ontwerpen in de kapittelzaal zien.

Tintoretto
Rocchus in glorie
Tintoretto Rocchus in glorie Sala dell'Albergo

Op het moment dat allen naar het ‘ververtje’ keken, trok hij slechts aan een touw, waardoor zijn geheel voltooide schilderij voor iedereen te zien was. Groot tumult brak uit: dit was niet eerlijk, maar de beslissing viel gunstig uit voor Tintoretto hij kreeg de opdracht een enorme schilderijencyclus te maken. Op de verwijten van enkele broeders van de scuola dat hij zich niet aan de afspraken had gehouden antwoordde Tintoretto volgens Vasari:

‘Dit is mijn manier van tekenen. Ik ken geen andere manier bovendien moet een model zo gemaakt zijn dat het niemand zou bedriegen. En ik wil geen geld voor het werk of het materiaal hebben.’

Geciteerd uit: Tom Nichols,’Tintoretto Tradition and Identity’, Reaktion Books, London, 1999 blz. 153

 Sala dell’Albergo
 Tintoretto Kruisging Sala dell'Albergo Scuola Grande di San Rocco
Tintoretto
Kruisiging
Tintoretto Kruisiging Sala dell'Albergo Scuola Grande di San Rocco

Tintoretto was tot bijna alles bereid om opdrachten te krijgen. Zo bood hij vaak aan in elke gewenste stijl te schilderen. Als Tintoretto er lucht van kreeg dat iemand anders waarschijnlijk een opdracht zou krijgen, bood hij aan voor minder geld het in dezelfde stijl te schilderen. Soms deed hij het zelfs gratis.

Tintoretto  voltooid het plafond in de zomer en de herfst van hetzelfde jaar: 1564. In de hoeken in de kleine tondi zijn de vier seizoenen afgebeeld. Verder zijn Johannes de Evangelist of de H. Marcus te zien. De andere scuola waaronder de Scuola di San Giovanni Evangelista, Scuola di San Marco, Scuola della Misericordia, Scuola Theodorus en de Scuola della Carità zijn als allegorische figuren ook op het plafond geschilderd. De afgebeelde figuren, waaronder vrouwen, stellen het geluk of het geloof voor. Deze figuren verraden de diepgaande invloed die Michelangelo op Tintoretto’ kunst heeft gehad.

geluk

Scuola Grande di San Rocco Sala dell Albergo Geluk

Na het plafond schilderde Tintoretto in 1565, ‘De Kruisiging’: een gigantisch doek van maar liefst 536 bij 1224 centimeter dat gehele achterwand beslaat. Dit werk is het eerst geschilderd op de wanden in dit vertrek. Het is de climax van de andere wandschilderijen.

Sala dell’Albergo
Tintoretto Sala dell'Albergo Scuola Grande di San Rocco

Na de geseling ofwel ‘Ecce Homo’, in het midden boven de deur, waar Pilatus rechts naast Christus staat, is rechts Christus voor Pontius Pilatus te zien. Geheel links vervolgt het Bijbelse verhaal met de kruisdraging.

Kruisdraging
Christus

Christus voor Pilatus

Scuola Grande di San Rocco Sala dell Albergo Christus voor Pilatus


De Kruisiging is geheel links onder in het beeldvlak op een marmeren sokkel gedateerd en gesigneerd. Tintoretto ontving voor dit werk 250 dukaten. Dit reusachtige doek kreeg al direct enorme waardering van tijdgenoten. Zo zelfs dat een kardinaal Ferdinando (een Medici) de kunstenaar Agostino Carracci twaalf jaar na de voltooiing (Tintoretto leefde nog) de opdracht gaf om er een gravure van te maken. Rubens en Van Dyck hebben de nodige studietekeningen van de Kruisiging gemaakt. Tintoretto heeft zichzelf ook afgebeeld in het midden van het rechter deel: licht voorover gebogen tegen de stenen verhoging achter de man met een schop.

Tintoretto had zich goed voorbereid. Hij maakte voortekeningen en schetste een aantal figuren (Uffizi, Victoria and Albert museum Londen en Museum Boymans van Beuningen). Ook tekende  hij direct in grote lijnen de compositie op het doek. Heel anders dan Giorgione’’s, ‘De storm’ die direct op het doek werkte, maar dit is onvermijdelijk in een dergelijke compositie met zoveel figuren. Tijdens de laatste restauratie is aan het licht gekomen dat Tintoretto bij alle schilderijen in deze scuola zo te werk ging. Er is ook een stuk van de rand onder het plafond dat dubbelgevouwen was ontdekt. Dit deel heeft dus eeuwenlang in het donker gezeten waardoor de oorspronkelijke kleuren nu nog te zien zijn aan het onderstaande detail.

oorspronkelijke kleuren
Scuola Grande di San Rocco Sala dell'Albergo oorspronkelijke kleuren

Als je het verhaal bij de evangelisten leest (Matteüs 27: 33, Marcus 15: 2, Lucas 23: 32 of Johannes 19 : 28) dan keert het dobbelen om de kleren van Christus terug net als de man die met een spons de azijn in de wonden wil drukken. De eenzame Christus is in de mensenmassa volledig geïsoleerd. Boven hem hangen dreigende donkere wolken. Alleen de figuren onder bij het Kruis worden door de gebeurtenis verscheurd. Johannes kijkt met bewondering op naar Christus. Tintoretto zelf kijkt slechts als toeschouwer.

Grote forse diagonalen doorkruisen het lichaam van Christus. Het oog wordt meteen naar de geïsoleerde eenzame Christus getrokken. Het is een zeer dynamisch schilderij: druk bevolkt en toch goed leesbaar. Dit bereikte Tintoretto onder meer door zeer gedoceerd met licht en donker te werken: chiaroscuro. Een licht dat meer uit de objecten zelf lijkt te komen, hoewel er wel schaduwen zijn en het licht van rechts komt. De wind waait van links naar rechts zoals dit aan de bomen en de vlag te zien is.

Tintoretto
Kruising
Sala dell’Albergo
Tintoretto Kruising Sala dell'Albergo

 

Vastnagelen aan kruis Oprichting kruis
Tintoretto Kruising Sala dell'Albergo vastnagelen aan het kruis Tintoretto Kruising Sala dell'Albergo oprichten van het kruis
Kruisiging
Tintoretto Kruising Sala dell'Albergo Kruisiging

De laatste twee werken, ‘Maria Magdalena’ en ‘Maria van Egypte’, schilderde Tintoretto zes jaar voor zijn dood. In totaal heeft Tintoretto vierentwintig jaar aan de cyclus gewerkt. Ter plekke zal ik uitleggen dat het geheel niet zomaar willekeurig geordend is op wanden en plafonds. Er is een bewuste keuze van onderwerpen – natuurlijk religieus – gemaakt waarbij de onderwerpen op de wanden direct te maken hebben met de afbeeldingen op het plafond. De laatste afbeeldingen kun je met spiegels ter plekke bekijken. In de middeleeuwen en ook later werd het oude testament gelezen alsof er een dubbele bodem inzat. Allerlei gebeurtenissen uit het oude testament werden gelezen en geduid als voorafschaduwingen van het nieuwe testament; dit wordt een prefiguratie genoemd. Zo is de Jonas op het plafond in de grote zaal op de eerste verdieping (zie plattegrond boven, n. 7 en n. 26) een prefiguratie van de opstanding van Jezus op de wand. Jonas had drie dagen en nachten in de vis gezeten voordat hij werd uitgespuugd en weer tot leven kwam. Na de kruisiging had Jezus ook drie dagen en nachten in de tombe gelegen voor hij weer tot leven kwam. Het uitgebreide verhaal – de zesenvijftig schilderijen – eindigt op de begane grond.

Sala Superiore
1576-1581
mouseover
Scuola Grande di San Rocco Sala Superiore Scuola

Het middendeel is het eerst geschilderd en wel in 1576, tien jaar na de voltooiing van de Sala dell’’Albergo. Juist op het moment dat Tintoretto het centrale doek (n. 1 op de plattegrond)  schilderde van juli tot augustus 1576 was er enkele maanden eerder in april weer eens de pest uitgebroken. Het gaat over de koperen slang een verhaal uit het oude testament. Deze gebeurtenis werd als een prefiguratie van de Kruisiging van Christus geduid. Dit valt bij de evangelist Johannes in hoofdstuk III: 14-15 te lezen:

‘En deze mensenzoon moet omhoog worden geheven, zoals Mozes eens een slang omhoog hief in de woestijn.’

 oprichting van de koperen slang

Tintoretto Oprichten koperen slang Scuola Grande di San Rocco Sala Superiore Scuola

Tintoretto schilderde een wirwar van lichamen. Sommigen hebben al gehoord dat zij naar de koperen slang moeten kijken anderen nog niet. Naakten in allerlei moeilijke houdingen. Ook in dit werk zijn de typische invloeden van Michelangelo overduidelijk. Sommige figuren zijn zo te herleiden tot Ignudi in de Sixtijnse kapel (hier bij Web Gallery of Art te zien) of de liggende beelden op de sarcofagen in de Nieuwe Sacristie. Dit geldt ook voor de draaiingen van de engelen die met God de Vader komen aangevlogen.

Tintoretto Oprichten koperen slang detail Scuola Grande di San Rocco Sala Superiore Scuola

Het Visioen van Ezechiël naast de Koperen Slang en tegenover Jacob en de Ladder en op de wand ertegenover de Hemelvaart (zie nummers 1, 9, 8 plafond en 31 op de wand)

Visioen van Ezechiël

Tintoretto Visioen van Ezechiël Scuola Grande di San Rocco Sala Superiore Scuola

Het visioen van  Ezechiël is precies naast de Opstanding van Christus en de Koperen Slang geschilderd. Wat heeft dit te maken met de herrijzenis van Christus en de koperen slang als prefiguratie van de kruisiging? De tekst in Ezechiël 37: 1 beantwoordt deze vraag. De tekst luidt als volgt:

‘De hand van Jahwe kwam over mij; zijn geest nam mij mee en zette mij neer in een dal dat vol beenderen lag. Hij leidde mij er in alle richtingen tussendoor, en ik zag hoeveel er over heel het dal wel lagen en hoe dor ze waren.Daarop vroeg Hij mij: ‘Mensenkind, zouden deze beenderen nog tot leven kunnen komen?’ Ik antwoordde: Jahwe mijn Heer, dat weet Gij alleen.’ Toen zei Hij: ‘Profeteer over deze beenderen en zeg: Dorre beenderen, luister naar het woord van Jahwe.

Dit zegt Jahwe de Heer tot deze beenderen: Ik ga de levensgeest in u brengen, en ge komt weer tot leven. Ik leg pezen op u, bekleed met vlees en overtrek u met een huid; dan schenk Ik u de levensgeest en ge komt weer tot leven. Dan zult ge erkennen dat ik Jahwe ben .’Ik profeteerde zoals mij was opgedragen. En zodra ik begon, ontstond er een gedruis: de beenderen  voegden zich aaneen, elk op zijn plaats. En ik zag hoe er pezen op kwamen en vlees en hoe ze met een huid overtrokken werden. Maar de levensgeest was er nog niet in.

Zo zijn deze schilderingen als een chronologisch Bijbels verhaal te interpreteren. Hierbij worden gebeurtenissen uit het Oude Testament (koperen slang, visioen van Ezechiël) als een prefiguratie gezien van de kruisiging en de Opstanding van Christus.

In de grote zaal op de eerste verdieping zijn naast enkele schilderijen van Giorgione, Titiaan en Tiepolo ook nog bijzondere beelden van Pianta uit de 17e eeuw te zien. Bij de houten lambrisering onder de schilderijen zijn vreemde uit hout gesneden figuren te zien sommige missen armen en hebben vreemde attributen.

Francesco Pianta
Jacopo Robusti
Tinteretto
Francesco Pianta Jacopo Robusti Tinteretto

Rechts direct bij de ingang, dus naast de bovenste treden van de grote trap, heeft Pianta een uitleg gegeven bij deze bizarre creaturen: zo beeldt hij Tintoretto zelf af, de figuur met allerlei penselen in zijn hand. Verder wordt het symbool van nieuwsgierigheid afgebeeld: het is een spion met een grote hoed op zijn hoofd weggedoken in zijn mantel waardoor alleen zijn de ogen nog te zien zijn. Hij spiedt, maar wil zelf niet gezien worden.

Francesco Pianta
oorlog
links
spion
rechts
mouseover

 Francesco Pianta Sala Superiore Scuola Grande di San Rocco

foto: Museumplanet

 

Sala Terrena
begane grond
mouseover
Sculoa grande di San Rocco Sala Terrana

Het werk hangt niet ver van de ingang, als je binnenkomt sta je oog in oog  met de Annunciatie het is het eerste werk dat je ziet. In plaats van mooie klassieke architectuur zoals de balustrade, portico met zuilen zoals bij  de Annunciatie van  Titiaan hier slechts een vervallen Venetiaans palazzo. Wat direct opvalt is de kapotte zuil op een hoog basement. Iets wat in de Sala Terrena ook te zien is net als de vloertegels. Het bouwvallige is ook bedoeld om aan te geven dat de wereld in een slechte staat is waar de Verlosser redding moet brengen. Het plafond, de zuil op een hoog basement en de vloer tegels verwijzen ook naar de werkelijke ruimte waar de kijker zich bevindt. De lichtval is ook afgestemd op het oostelijke raam links in de sala terrena. Alle elementen worden in verval geschilderd. Is dit een specifieke verwijzing naar het foute gedrag van het bestuur van de scuola waar zoveel kritiek op was? Het gedonder over de gevel waar Caravia zijn scherpe pen voor gebruikte en wel zo:

 

kapiteel zuil
mouseover

De investeringen in de armen slecht
om te bouwen, maar niet uit toewijding
zuilen die uitsteken in het piazza. […] Zij hebben  80.000 dukaten betaald
6000 was genoeg geweest.
De rest uitgegeven voor niets.
Het had besteed kunnen worden aan
blote voeten en hen die ongekleed zijn die schreien: helaas.Geciteerd en vrij vertaald uit:
Tom Nichols, ‘Tintoretto Tradition and Identity’,
Reaktion Books, London, 1999 blz. 149

Je komt dus bij het binnenkomen oog in oog te staan met deze goedkope (bakstenen) en vervallen zuil (de huidige ingang is tegenwoordig veranderd). De vervallen zuil is natuurlijk een duidelijk statement en een enorme tegenstelling tot de  gevel met kostbare kapitelen en porfier. Hier wordt bewust de povertà getoond. Dit begrip heeft zowel een positieve als negatieve betekenis.

Tintoretto
Annunciatie in de Sala Terrena
Annunciatie
Maarten van Heemskerk
mouseover

Tintoretto Aankondiging Sala Terrena Scuola Grande di San Rocco

Armoede is de vervallen aarde na de zondeval dus voordat de Heer op aarde terugkeert en de mens verlost. Tintoretto laat dit in de ‘verbrande’ landschappen in de Sala Superiore zien.
Tegelijkertijd werd armoede juist in de 16e eeuw (Contrareformatie) als iets positiefs gezien: het getuigde van eenvoud en deemoedigheid. Ook in de twee opvolgende schilderijen, de Aanbidding en de Vlucht naar Egypte is de armoede van de heilige familie duidelijk te zien. Maria’s armoede is juist een teken van het feit dat zij een godsvruchtige vrouw is.

 Campo S. Giacomo dell’’Orio
Video van het Campo (4.41 minuten)
mouseover
Campo S. Giacomo dall’'Orio Venetië

foto (mouseover): Nola Tom

We lopen terug via het Campo S. Giacomo dall’’Orio, wat ik het gezelligste campo van Venetië vind naar de Ponte degli Scalzi  en keren zo terug naar het hotel.

Klik hier voor  dag 3