Basilica di San Marco en het Palazzo Ducale

De onderstaande tekst over de San Marco en het Palazzo Ducale is geschreven door Roos Stalpers en Fee van ‘t Veen.

Piazza San Marco luchtfoto
Video omgeving vanuit de drone gezien
Piazza San Marco luchtfoto
 
Piazza San Marco groot formaat
San Marco luchtfoto
Piazza San Marco zicht op facade San Marco
 
San Marco facade
opengewerkt   dwarsdoorsnede
 Video Khan Academy San Marco (4.52 minuten)
San Marco facade Venetië
 
bovenste deel zuidelijke zijgevel
San Marco bovenste deel zuidelijke zijgevel Venetië
 
Gentile Bellini ‘Processie op het plein van de San Marco’ 1496 detail  groot formaat
Canaletto  Piazza 1740-1750 San Marco detail gevel   geheel
Gentile Bellini 'Processie op het plein van de San Marco' 1490 detail facade

In deze kerk is duidelijk te zien dat Venetië veel contact had met Byzantium (het huidige Turkije). De Byzantijnse tradities en stijlen zijn echter gemengd met Westerse elementen waardoor een unieke combinatie ontstaat. De naam en het symbool van San Marco -een gevleugelde leeuw – zullen we overal in Venetië terugvinden.

groot formaat
Marcus op de top
San Marco facade detail leeuw Venetië

De legende luidt dat de Heilige Marcus de Evangelist in de negende eeuw Venetië aandeed terwijl hij op doorreis was van Aquileia naar Rome. In de stad kreeg Marcus een visioen van een engel die hem voorspelde dat Venetië zijn laatste rustplaats zou worden. De voorspelling zou uitkomen. In 828 vonden twee Venetiaanse koopmannen het dode lichaam van Marcus in Alexandrië (Egypte) en smokkelden het, verstopt onder lappen varkensvlees, naar Venetië (op de rijke decoratie van de gevel van de San Marco bevindt zich een mozaïek waarop het transport van het dode lichaam van Marcus wordt afgebeeld).

Porta San Alipio groot formaat
Doodskist met de Heilige Marcus wordt naar binnen gedragen, mozaïek 1265

San Marco facade Porta San Alipio Venetië

foto: Steven Zucker

In de stad vertrouwden ze het dode lichaam toe aan Doge Giustiniano Particiaco. Deze gaf direct opdracht tot de bouw van een kerk ter ere van de Heilige Evangelist. Deze eerste kerk ging echter tijdens een brand in 976 grotendeels verloren. Vervolgens werd een tweede kerk opgericht, die in de elfde eeuw op zijn beurt weer werd afgebroken om plaats te maken voor een nog indrukwekkender basiliek. De kerk die we vandaag de dag kunnen aanschouwen stamt uit 1063, en is gebaseerd op de vorm van de eerste kerk. De architect is onbekend. In latere eeuwen is de basiliek een aantal keren verbouwd en werd na tijden gediend te hebben als privé-kapel voor de dogen, in 1807 de kathedraal van Venetië. De plattegrond van de kerk bestaat uit een Grieks kruis, bekroond door vijf koepels. Het ontwerp is sterk geïnspireerd op de Kerk van de Heilige Apostelen in Constantinopel (Istanbul) uit de zesde eeuw.

Klik hier voor de plattegrond van de San Marco  
1.   Dubbele ambo 14e eeuw
2.   Kapel van San Clemente
3.   Ambo van de relieken  14e eeuw
4.   Bronzen reliëfs Sansovino
5.   Altaar van H. Paulus 15e eeuw
6.   Madonna Nicopeia Byzantijns icoon 13e eeuw
7.   Kapel van H. Isidorus 1354-1355
8.   Kapel Madonna dei Mascoli
9.   Reliëf Madonna dello Schioppo vroeg 14e eeuw
10. Capitello del Crocifisso 13e eeuw
11. Porfieren wijwaterbekken
12. Altaar van San Giacomo 1462-1471
13. Sacramentsaltaar 1617
14. Iconostase beelden 14e eeuw
15. Kapel van San Clemente
16. Hoogaltaar
17. Pala d’’Oro
18. Deur sacristie  Sansovino
19. Schatkamer
20. Baptisterium
21. Zenkapel
A.  12e eeuwse mozaïeken
B.  13e eeuwse mozaïeken
C.  14e eeuwse mozaïeken
D.  15e eeuwse mozaïeken
E.  16e eeuwse mozaïeken
F.  17e eeuwse mozaïeken
G.  19e eeuwse mozaïeken

 

Zen kapel begin 16e eeuw
tombe van kardinaal Giovanni Battista Zen   Maria met kind
Vincenzo Abbati ‘Interno Cappella Zen San Marco Venezia’ 19e eeuw
San Marco Zen kapel Venetië

 

altaar van San Giacomo
kapel van de heilige Clemens
mouseover

San Marco altaar van San Giacomo Venetië

 
Baptisterium groot formaat
detail
San Marco Baptisterium Venetië

Het heiligdom is door de eeuwen heen verrijkt met allerlei decoraties zoals mozaïeken, marmer en beelden. Ook bevat de kerk vele kunstschatten die zeer de moeite waard zijn. Veel van deze kunstwerken zijn na de Vierde Kruistocht en de Val van Constantinopel als oorlogsbuit naar Venetië gekomen.

San Marco Madonna Nicopeia
San Marco Madonna Nicopeia Venetië

Heel bijzonder was de Madonna Nicopeia, een Byzantijnse icoon, uit de 13e eeuw. Deze icoon werd door de Byzantijnen altijd meegevoerd in tijden van oorlog en altijd bracht zij geluk. Deze kostbare buit kreeg natuurlijk een prominente plek in de basiliek met een baldakijn als bekroning.

een gebed bij Madonna Nicopia en de icoon
mouseover
gebed bij Madonna Nicopia kapel San Marco Venetië

Tot deze buit behoorden ook de beroemde Bronzen Paarden. Als we in de kerk zijn en de trap op gaan, zullen we de replica’s van de vier paarden nog kunnen zien. Hier heb je een mooi uitzicht over het Piazza San Marco. De kerk straalt een enorme rijkdom uit en dat is de reden dat dit in het verleden de plek was waar de doge na de verkiezing werd voorgesteld, en waar staatshoofden, pausen en prinsen werden ontvangen.

De vier originele paarden groot formaat
vier paarden(replica’s) aan de gevel    twee paarden (replica’s) aan de gevel
vier originele bronzen paarden San Marco Venetië

De mozaïeken

In 1063 is begonnen met de gouden mozaïeken die een groot deel van de koepels, muren en vloeren beslaan. Deze vroege mozaïeken zijn gemaakt door mozaïekwerkers uit het Oosten. Omdat de Venetianen de technieken van de uitheemse kunstenaars overnamen, ontstond er een combinatie van Westerse en Byzantijnse vormen. De mooiste mozaïeken van de kerk bevinden zich in de Hemelvaartskoepel (de centrale koepel) en de twaalfde-eeuwse Pinksterkoepel. In de narthex (voorhal) zijn bij binnenkomst (westzijde dus de kant van de façade) en links (noordzijde) mozaïeken uit de 12e en 13e eeuw uit het Oude Testament te zien waaronder de schepping, en de levens van Abraham en Jozef.

narthex noord- en westzijde
mouseover
San Marco mozaïeken narthex Venetië

 

exterieur  de vier koepels en de mozaïeken
mozaïeken groot formaat
mouseover

San Marco koepels Venetië

foto koepels: Jonathan ☂ James

Hemelvaart- en Pinksterenkoepel
Christus   bovenzijde en koepel 
San Marco Hemelvaart mozaïek koepel

 

Pinksteren koepel groot formaat
San Marco Pinksteren koepel mozaïeken

Het einde van de mozaïekkunst werd ingeluid toen in de zestiende eeuw veel bekende Venetiaanse schilders (Titiaan, Tintoretto, Salviati) ontwerpen gingen maken voor de mozaïeken en een deel van de originele mozaïeken werd vervangen. De kunstenaars vergaten dat de eisen van een goed mozaïek niet gelijk zijn aan die van een goed schilderij.

Carlo Grubas ‘Schip van de  San Marco’ geheel 19e eeuw
Canaletto Interieur van de San Marco ca. 1755    het huidige interieur
schip anno 2019
Carlo Grubas 'Schip van de  San Marco' 19e eeuw

Nu werden als het ware schilderijen uitgevoerd in mozaïek. Ondanks vele latere toevoegingen en vernielingen is het originele middeleeuwse schema grotendeels behouden gebleven (zie plattegrond a t/m g). In de jaren zeventig van de twintigste eeuw werden de mozaïeken schoongemaakt en teruggebracht naar hun oorspronkelijke glorie. Bovendien werd een groot onderzoek uitgevoerd door de kunsthistoricus Otto Demus. Als we in de kathedraal zijn, zullen we niet alleen stilstaan bij de mozaïeken die zich boven ons hoofd bevinden, maar bekijken we ook de twaalfde-eeuwse vloer, die bestaat uit een kleurrijk geometrisch mozaïek van antiek marmer, purpersteen en glas met afbeeldingen van dieren en vogels. Klik hier bijWeb Gallery of Art voor meer afbeeldingen van de mozaïeken (11th- 13th centuries).

San Marco zicht op linkertransept
mozaïeken zicht  op altaar
San Marco zicht op linkertransept Venetië

Koor

koorhek groot formaat
koor    Canaletto koor ca. 1755 detail
San Marco koorhek Venetië

 

Koorhek
mouseover
San Marco koorhek Venetië

Het koor van de kerk is gebouwd over een crypte en wordt afgescheiden van de rest van de kerk door een koorhek. In het koor wordt het hoofdaltaar bedekt door een baldakijn dat gedragen wordt door vier gebeeldhouwde albasten zuilen met taferelen uit het Nieuwe Testament.

hoofdaltaar met ciborium
San Marco hoofdaltaar met Pala d' Oro en ciborium apsis

Onder het altaar wordt de sarcofaag bewaard waarin de Heilige Marcus ligt. Door een bronzen poort is zijn sarcofaag zichtbaar. Volgens de legende is het lichaam van Marcus verloren gegaan bij de brand van 976, maar verscheen het op wonderbaarlijke wijze weer toen de nieuwe kerk in 1094 werd gewijd. Paolo Veneziano heeft dit wonder in verf vastgelegd.

Paolo Veneziano
Herontdekking van de relikwieën van Marcus 1345 groot formaat
Paolo Veneziano 'Herontdekking van de relikwieën van Marcus' 1345

Achter het hoofdaltaar bevindt zich de meest kostbare schat van de basiliek: het Pala d’Oro.

altaar met Pala d’Oro
San Marco altaar met Pala d'Oro

Dit is een altaarscherm bedekt met goudfolie waarin allerlei scènes zijn afgebeeld. Het kunstwerk is bezet met meer dan 2600 parels, smaragden, robijnen en andere edelstenen. Het wordt gezien als het meest opzienbarende werk dat middeleeuwse goudsmeden ooit hebben vervaardigd. Het altaarstuk is in 976 in Constantinopel gemaakt, maar is in latere tijden aanzienlijk uitgebreid.

Pala d’Oro groot formaat
Tronende Christus
San Marco Pala d'Oro

De schatkamer

In het zuidtransept is een klein deurtje dat leidt naar de schatkamer van de basiliek. De schatkamer bevat een grote hoeveelheid oorlogsbuit van na de Val van Constantinopel in 1204. Veel van de schatten zijn in tijden van crisis gesmolten. Ook is een groot deel na de val van de Republiek geplunderd en in de negentiende eeuw was de overheid regelmatig genoodzaakt juwelen te verkopen om aan geld te komen.

Aartsengel Michael  10e eeuw
goud en emaille groot formaat
Icoon Aartsengel Michael  10e eeuw uit de schatkamer van de San Marco

Desondanks bevat deze schatkamer een van de meest belangrijke collecties Byzantijns goudsmeedwerk. Hier bevinden zich onder meer kostbare iconen, wierookvaten, reliekhouders en bokalen.

Palazzo Ducale

zicht op: Zecca, Biblioteca Marciana, Piazzetta en Palazzo Ducale groot formaat
Canaletto’s zicht
zicht op: Zecca, Biblioteca Marciana, Piazzetta en Palazzo Ducale Venetië
Dogenpaleis of het Palazzo Ducale groot formaat
 detail
video Palazzo Ducale en een reconstructie (2.43 minuten)
facade zeezijde Dogenpaleis Palazzo Ducale
Palazzo Ducale groot formaat
Palazzo Ducale twee facades Venetië

foto: Paul Fernansez

Het Palazzo Ducale of Dogenpaleis is het voormalige verblijf van de Dogen, als ook de voormalige machtszetel van de Republiek. Het was eeuwenlang het enige gebouw in Venetië dat de naam palazzo mocht dragen. Andere gebouwen werden simpelweg Ca’ genoemd: de afkorting van casa (huis). Het Palazzo bevatte een groot aantal kantoren, rechtszalen, martelkamers en cellen. Het werd in 814 gebouwd als een somber fort. Net als de basiliek werd ook het paleis meerdere malen verwoest en opnieuw opgebouwd. Het huidige gebouw stamt min of meer uit de veertiende eeuw. De façades, die grotendeels zijn uitgevoerd in roze marmer, zijn een perfect voorbeeld van gotische architectuur.

Palazzo Ducale aan de Molo en aan het Piazzetta
facade aan de Piazzetta details: dakrand en middendeel
mouseover

Palazzo Ducale facade aan Piazzetta Venetië

 

Palazzo Ducale facade aan de piazzetta
middendeel

De hoofdingang van het complex wordt gevormd door de sierlijke Porta della Carta (poort) die bekroond wordt door een personificatie van Venetië en naar het binnenhof van het Paleis leidt. In het centrum van de binnenplaats bevinden zich twee prachtige zestiende-eeuwse bronzen waterputten.

twee gezichten op het Piazzetta (detail) van de Amersfoortse schilder Caspar Adriaans van Wittel ca 1700
Piazzetta geheel
mouseover
Caspar Adriaans van Wittel zicht op Piazzetta San Marcoca 1700
 

Scala dei Giganti

In 1485 gaf Doge Marco Barbarigo opdracht tot het bouwen van een grote ceremoniële trap, die een geschikte omgeving moest vormen voor het kroningsritueel van de Dogen. De Dogen werden op de overloop van de trap bekroond met een met juwelen bedekte corno ducale of dogen kap, die een belangrijk statussymbool was. De trap werd ontworpen door Antonio Rizzi, die deze liet decoreren met verschillende reliëfs en beelden. Zijn naam dankt de trap aan de twee gigantische beelden van Mars en Neptunes van Jacopo Sansovino. De beelden symboliseerden de macht van de Republiek ter land en ter zee.

Francesco Guardi
De kroning van de Doge op de Scala Giganti groot formaat 1775-1780
Scala Giganti detail: de trap
 Francesco Guardi 'De kroning van de Doge', Louvre 1775-1780

foto: pe_ha45

Aan de andere kant van de binnenplaats leidt de Scala dei Censori de bezoeker naar binnen. Hier nemen we de Scala d’Oro (gouden trap) naar boven. Deze trap werd in 1558 door Sansovino ontworpen en ontleent zijn naam aan het gestucte en vergulde gewelf van Alessandro Vittoria. Deze trap leidt naar de Primo Piano Nobile en de appartementen van de dogen. Het tweede gedeelte van de Scala d’Oro leidt naar de derde verdieping en de raadkamers. Boven aan de trap is het Atrio Quadrato (vierkant atrium) waarvan het houten plafond door Tintoretto is beschilderd.

Rechts vinden we de Sala delle Quattro Porte. Het plafond van deze kamer is ontworpen door de bouwheer Palladio en opnieuw beschilderd door Tintoretto. De aangrenzende kamer wordt de Anti collegio genoemd en functioneerde als wachtkamer. Enkele muren in deze ruimte zijn door Tintoretto voorzien van mythologische afbeeldingen. De Sala del Collegio wordt wel als de meest waardevolle kamer van het Palazzo beschouwd en bevat prachtige schilderingen van Veronese en Tintoretto. Ook in de Sala del Senato, waar de doge samen met de senaat staatszaken besprak, zijn muur – en plafondschilderingen aangebracht door Tintoretto en zijn leerlingen.

In de Sala del Consiglio dei Dieci vergaderde de Raad van Tien. Deze raad was opgericht om misdaden tegen de staat te onderzoeken en de misdadigers te vervolgen. Veronese vervaardigde enkele prachtige schilderingen voor deze ruimte, zo mooi zelfs dat Napoleon er in 1797 een aantal met zich meenam naar Brussel. De twee mooiste zijn in 1920 aan het Palazzo teruggegeven.

De Sala della Bussola geeft onder meer toegang tot de cellen. In deze zaal bevindt zich de Bocca di Leone (leeuwenmond), een soort brievenbus waar van buitenaf geheime berichten in konden worden gegooid. Er bevonden zich meer van deze ‘brievenbussen’ in het Palazzo en de bussen mochten alleen geleegd worden in het bijzijn van de drie voorzitters van de Raad van Tien. Meer lezen over de leeuwenmond klik hier.

Op het posten van onware berichten stond een zeer zware straf. We dalen via de Scala dei Censori af naar beneden, waar we de Sala del Maggior Consiglio (Zaal van de Grote Raad) bezoeken.

In deze zaal kwam de Grote Raad bijeen om wetsbesluiten te nemen. Ook werden hier feesten georganiseerd. Voor deze zaal schilderde Tintoretto in samenwerking met een aantal assistenten Il Paradiso (het paradijs), het grootste olieverfdoek ter wereld (7.45 bij 24.65m). Verder is het plafond van de zaal erg interessant. Het is opgedeeld in 35 compartimenten die beschilderd zijn. Voor vele detail van Il Paradiso (zeer groot) klik hier Wikipedia.

De meest belangwekkende compartimenten zijn de centrale panelen die beschilderd werden door Veronese (Apotheosis van Venetië) en Palma Giovane (Venetië met de overwonnen Gebieden rond haar Troon).

Via de borden, Prigioni, in het Dogenpaleis en de Ponte dei Sospiri (Brug der Zuchten) gaan we naar de beruchte kerkers, die naast maar wel grenzend aan het Dogenpaleis liggen. Casanova, voor wie deze romantische stad een belangrijk jachtterrein was, ontsnapte wel uit de gevangenis , maar hij was een van de weinigen.

Canaletto
v.l.n.r. Palazzo Ducale, Ponte dei Sospiri  en de Prigioni 
Canaletto v.l.n.r. Palazzo Ducale, Ponte dei Sospiri  en de Prigioni 

 

Prigioni gevangenis
Prigioni gevangenis Venetië
 
 
blik vanuit de Ponte dei Sospiri en er in
mouseover 
Ponte dei Sospiri Brug der Zuchten buiten binnen Venetië