Palladio en Longhena: Il Redentore en de Santa Maria della Salute

Bootlijn 82 brengt ons via het Canale della Giudecca naar de tweede kerk die Palladio heeft gebouwd: Il Redentore

Canal Grande met Santa Maria della Salute
midden
Video Drone
Canale della Giudecca met de Il Redentore
onder
San Giorgio Maggiore kerk en eiland
aerial view Dogana di Mare Venice

aerial view Venice Dogana di Mare
foto: LittleO2

Il Redentore
Il Redentore Palladio Venetië

Il Redentore

De tweede kerk die Palladio in Venetië bouwde, was de Il Redentore. Deze geldt als een meesterwerk, net als de San Giorgio Maggiore. De opdracht inspireerde Palladio tot een heel andere kerk dan zijn eerste. De Redentore is opgericht voor de Heer als Verlosser. Deze kerk is niet gebouwd door een kloosterorde, maar door de Senaat.

Il Redentore
Verlosser
mouseover
Il Redentore Palladio Venetië

Het is een votiefkerk (offer vanwege gelofte) gebouwd na een verschrikkelijke pestepidemie in 1576 waarbij dertig procent van de bevolking stierf. In 1577 besloot de senaat maar liefst tienduizend dukaten aan de bouw van de Verlosser te besteden. Bovendien werd beslist dat elke derde zondag van juli de kerk via een pontonbrug bezocht zou worden door de Doge, de senaat en het koor van de San Marco. Het doel van deze votiefkerk was dus het eindpunt van een processie.

Eindpunt van de processie en de weg er naar toe
video  (12.23 minuten)
mouseover

 Il Redentore Palladio pontonbrug Venetië

foto: Wikipedia (en de Nederlandse Wikipedia)

De kerkbouw kwam in handen van de kapucijners, een tak van de franciscanen. De kerk werd niet gebouwd volgens de specifieke wensen van deze orde, maar gold vooral als pelgrimsplaats en natuurlijk als eindpunt van de jaarlijkse zomerse processie. De orde klaagde erover dat de Verlosser veel te luxe was. Al in 1577 het jaar dat tot de bouw besloten werd, werden de fundamenten gelegd. Het oorspronkelijke budget werd met zestigduizend dukaten overtroffen, de kerk werd zeven keer zo duur als gepland.

De kerk is op een zeer bijzondere plek neergezet. Aan het Giudecca en met het gezicht naar de San Marco. Deze prachtige en opvallende plek is bewust gekozen. Votiefkerken werden in Italië altijd op een opvallende plek aan de grenzen van de stad gezet. Dit maakte op de pelgrims die van buiten de stad kwamen grote indruk.

Canaletto
Zicht op Santa Maria della Salute en de Il Redentore vanuit de Molo
1735-40
National Gallery of Art Washington

Zicht vanaf Molo op: Santa Maria della Salute en Il Redentore (linksachter)
Palazzo Ducale en de San Marco (boven)
Santa Maria della Salute (midden bij driehoekige punt: de Dogana)
Il Redentore (onder links van het midden) en het eiland San Giorgio Maggiore
mouseover

De Doge moet via nauwe donkere steegjes precies tegenover de kerk aan de zuidzijde van de Fondamenta delle Zattere aankomen om de Redentore te zien. Een enorm contrast: de donkere en nauwe straten waarbij het oog slechts een kort blikveld heeft en de door de zon overvloedig verlichte open ruimte met als blikvanger de Verlosser van wit marmer.

De brug is precies haaks op en in het midden van de gevel geplaatst. De gevel is zo ontworpen dat hij vanaf dit punt gezien moet worden. Als je bij de brug staat om het Giudecca over te steken lijkt de kerk met de koepel verdacht veel op een centraalbouw. De senaat heeft heel wat vergaderd over de plattegrond: een centraalbouw of een basiliek? Toch is er in verband met de processie voor een basiliek gekozen. Ook hier heeft Palladio in feite een synthese gecreëerd tussen een basiliek en een centraalbouw. Klik hier voor de plattegrond van de Il Redentore. De gevel heeft twee beelden van de Verlosser. Een beeld van Christus met een kruis boven het fronton, de Kruisiging, en boven op de lantaarn een Christus die net uit zijn graf is opgestaan: noli me tangere.

Canaletto’s zicht op de Il Redentore
de aanleg van de brug in onze tijd
mouseover

Canaletto's zicht op de Il Redentore

Dit was de eerste keer dat Palladio een kerk boven het niveau van de straat kon bouwen. Dit is geheel in overeenstemming met de opvattingen van Vitruvius en Alberti. Palladio beveelt dit zelf in zijn ‘Quattro Libri’ ook aan. De trappen die naar de ingang leiden, verhogen het effect van de processie. Je moet echt opstijgen. De gevel is waarschijnlijk iets later ontworpen dan de kerk zelf en is uitbundiger dan de San Giorgio Maggiore. Maar ook hier overlappen twee tempelfrontons elkaar. Het ritme van de driehoeken, de frontons, lijkt de koepel wel te steunen. Het maskeert ook de steunberen die meer lijken op een driehoekig fronton dan een steunbeer.

Il Redentore facade Venetië

foto: Samuel Ludwig

interieur Il Redentore
zicht op koor en ingang
mouseover
 Il Redentore interieur Palladio Venetië

Zo draait Palladio de tamboer van het Tempietto van Bramante binnenste buiten. De colonnade achter het altaar is sterk beïnvloed door het Pantheon. Ook voor deze kerk geldt dat de Romeinse badhuizen grote invloed hebben gehad op het interieur.

zicht vanuit campanile op Canala della Giudecca
mouseover

Palladio kreeg door deze kerken veel aanzien als architect. Hem werd ook om raad gevraagd voor problemen bij het Ducale na de branden van 1574 en 1577. Palladio vond de gotische constructie van het Ducale niet veilig, want de muren die door de dubbele rij zuilen werden gedragen waren twee keer zo dik als de zuilen zelf. Hij kwam zelf met een schema om het Ducale in klassieke vorm te herbouwen. Maar Palladio was niet in staat om de Senaat over te halen, net zo min als hij in staat was geweest om de Redentore de vorm van een centraalbouw te geven.

Il Redentore interieur Palladio Venetië

foto:  Hans Jan Dürr

 

Il Redentore interieur Palladio Venetië

foto:  Hans Jan Dürr

Serlio, Sanmicheli en Sansovino hadden niet alleen de klassieke vormentaal in Venetië gebracht, maar ook de klassieke grammatica. Palladio bracht de grandeur en schaal van de klassieke gebouwen naar de serenissima. Hij liet zien dat een gebouw groots kon lijken zonder uitbundige decoraties en zonder het gebruik van vele marmersoorten en kleuren. Meer informatie onder de Il Redentore klik op dit blog.

We nemen boot 82 en gaan terug naar de S. Zaccaria om hier een boot naar de beroemde kerk Santa Maria della Salute te nemen.

Santa Maria della Salute

Michele Marieschi
Santa Maria della Salute
1740-1741

Michele Marieschi Santa Maria della Salute 1740-1741

Het meesterwerk van Baldassare Longhena is de Santa Maria della Salute; een kerk waar hij zijn hele leven mee bezig was. In 1630 sloeg de pest weer toe en wel zestien maanden lang. Er stierven 46490 mensen. De senaat besloot opnieuw om een votiefkerk te bouwen. De kerk moest gewijd worden aan Maria als beschermster van de salute oftewel de gezondheid. De angst voor de pest heeft een enorme invloed gehad. Zo is de San Rocco niet voor niets zo rijk geworden en is de votiefkerk, Il Redentore, ongeveer vijftig jaar eerder gebouwd. De Salute is sterk beïnvloed door de votiefkerk van Palladio, het is een 17e eeuwse equivalent van de Redentore.

Santa Maria della Salute
beeld Maria della Salute
 Santa Maria della Salute
Video Sky View Productions (5.50 minuten)
mouseover
Santa Maria della Salute Longhena

De senaat hield een wedstrijd voor de bouwopdracht. Er kwamen elf ontwerpen als inzending. Twee werden serieus bekeken. Eén ontwerp in de vorm van een basiliek was van Antonio Smeraldi genaamd ‘Il Fracao’. Zijn vader had de palladiaanse gevel van de San Pietro in Castello gebouwd. Het andere ontwerp was een centraalbouw van Longhena. Longhena had er een brief bij geschreven waarin hij sprak over ‘rotonda macchina.´Dit woord macchina betekent groot gebouw, maar het woord werd ook gebruikt om de beroemde regattas op het Canal Grande te beschrijven. De vorm van de kerk was volstrekt uniek voor Venetië, het lijkt wel een vrolijk versierde draaimolen. Van welk punt je de kerk ook bekijkt het is altijd een indrukwekkend bouwwerk.

Net zoals de Senaat lang gebakkeleid had over de Redentore of het een centraalbouw zoals Palladio graag wilde of een basiliek moest worden, zo discussieerde zij ook over de Salute. Er was geen unanimiteit Longhena kreeg zesenzestig en Il Fracao negenendertig stemmen. Longhena was niet onbekend. Hij had al een kerk in Chioggia, namelijk de kathedraal, herbouwd en vier belangrijke palazzi van patriciërs gebouwd. Waarschijnlijk werd het ouderwetse ontwerp van Il Fracao gesteund door de conservatieven in de senaat.

Zo gauw bekend is dat de Salute mag worden gebouwd, ontstaat de mythe over deze Mariakerk. De priester Lorenzo Longo publiceerde in 1644, precies dertien jaar nadat de fundamenten gelegd waren, een beroemd geworden gedicht. Hij dichtte dat de Doge in een visioen Maria zag verschijnen. De heilige Moeder droeg een kerk op haar armen. Maria had, ‘il nuovo Palladio’ oftewel Baldassare Longhena, het ontwerp van de kerk zelf ingefluisterd.

mouseover
detail doem Santa Maria della Salute Longhena

foto’s: Mimidith en r_lizzimore

Deze mythe vond haar weerslag in de engelen die als stenen cherubijnen op de kerk staan. Volgens Longo was de Salute een onafhankelijkheidssymbool van het Venetiaanse christendom, dat de kerkelijke macht van Rome niet wilde erkennen. Volgens het gedicht waren er vier Venetiaanse heiligen naast Maria boven de ingang. De kerk die de dichter en priester Lorenzo Longo beschrijft, is ook in een prent weergegeven van Marco Boschini in 1644, hetzelfde jaar dat het gedicht verscheen. De orde die de nieuwe kerk ‘kreeg’, was de ‘Padri Somaschi’ een orde die ook bepaald niet getrouw aan Rome was. Deze orde heeft in 1606 een grote rol gespeeld in het verjagen van de jezuïeten uit de stad. Als Rome de serenissima hard nodig heeft in de strijd tegen de Turken stelt Rome zich soepel op ten aanzien van Venetië: voor wat, hoort wat. De radicalen in de senaat verloren, de gematigden die betere banden onderhielden met Rome wonnen. De jezuïeten mochten in 1657 terugkeren. Deze politiek draai van de senaat is terug te vinden in de iconografie van de Santa Maria della Salute.

De iconografie (betekenis van de voorstelling) van de kerk werd veranderd. De vier Venetiaanse heiligen – H. Sagredo, H. Magno, H. Lorenzo Giustiani en de H. Emiliani – werden vervangen door engelen. Op de lantaarn kwam nu een Maria met een krans van twaalf sterren te staan. Maria wordt afgebeeld op een halve maan. Hiermee wordt aangegeven dat zij de volle maan is en dus onbevlekt of immaculata conceptio. Meestal is dit weergegeven als een Maria die op een maansikkel staat, boven op een wereldbol, terwijl zij met haar voet een slang vertrapt. Maria op een halve maansikkel wordt in de Openbaring beschreven. Vandaar dat dit beeld altijd werd gezien als een symbool van de onbevlekte ontvangenis.

de bekroning van de koepel van de Santa Maria della Salute
Video Sky View Productions (5.50 minuten)
mouseover

Santa Maria della Salute crowing dome Maria

foto (mouseover): Enrique ex-NYC

Ondanks deze wijziging in de iconografie is het van het begin af aan duidelijk dat de kerk aan Maria gewijd zou worden. In een memoranda schreef Baldassare Longhena in 1631 hier het volgende over:

‘Het mysterie dat vervat is in de wijding van deze kerk aan de gezegende Maria, deed mij denken, met het beperkte talent dat God mij gegeven had, om de kerk te bouwen in de forma rotonda, dat wil zeggen in de vorm van een kroon.’

Het was gebruikelijk om kerken gewijd aan Maria, zeker in de byzantijnse stijl, de vorm van een centraalbouw te geven zoals de Santa Maria Formosa. Longhena kende de centraalbouw bij Verona: de Madonna di Campagna. Hij draaide deze kerk binnenste buiten. Longhena plaatste het ambulatorium (in dit geval: omloop of wandelgang) in de kerk in plaats van erbuiten en maakte er portico’s voor. Volgens de Venetiaanse mythe over het ontstaan van Venetië beschermde Maria de stad. De bescherming van Maria over de stad en de gezondheid staat in een inscriptie in het midden van de vloer van het schip en luidt: ‘UNDE ORIGO INDE SALUS oftewel ‘waar de oorsprong ligt daarvandaan komen gezondheid en heil’. Dit verwijst naar het ontstaan van Venetië onder bescherming van Maria.

de vloer
midden
‘UNDE ORIGO INDE SALUS
Santa Maria della Salute ‘UNDE ORIGO INDE SALUS

De jaarlijkse processie naar de nieuwe kerk werd vastgelegd op eenentwintig november: de feestdag van de presentatie van Maria in de tempel. Het gedicht van Longo verklaart de vijftien treden van de trappen die naar de ingang van de Salute leiden. Dit is hetzelfde aantal dat genoemd wordt bij de tempel van Salomon, die in de Bijbel wordt beschreven. In deze tempel zou de presentatie van Maria hebben plaats gevonden.

Processie naar de Salute
Franceso Guardi
Luca Carlevatijs
details
mouseover

Francesco Guardi Santa Maria della Salute

De functie van deze kerk namelijk als dank, maar ook als bescherming tegen de pest, is terug te vinden op het hoofdaltaar. Het altaar waarmee je direct oog in oog komt te staan als je bij de deur van de hoofdingangstaat. De beeldhouwer, Juste Le Court, heeft in 1670 een beeldengroep gemaakt voor het hoofdaltaar waarbij de personificatie van de pest –een oude lelijke vrouw- wordt verjaagd door een engel. Links knielt een vrouw, zij stelt Venetië voor en in het midden staande op een wolk met onder haar de maansikkel is Maria met haar kind. In een stijl die kenmerkend is voor de barok. Op het kussen onder in het midden ligt de muts van de Doge.

Justin le Court
hoofdaltaar
detail
mouseover

altaar Justin le Court Santa Maria della Salute

De mythe dat de kerk door engelen zou zijn aangedragen staat in schril contrast met de 100000 bomen die gebruikt zijn voor de fundering. In de woorden van de dichter Longo: ‘een vruchtbaar begraven bos’. Een zeer kostbare zaak, er was gebrek aan bomen en de meeste nieuwe gebouwen gebruikten de oude funderingspalen opnieuw.

Net als de Redentore was de Santa Maria della Salute primair een votiefkerk en geen kloosterkerk. De meeste votiefkerken zoals reeds eerder beschreven werden op heuvels of andere markante plekken, meestal aan de rand van de stad of net erbuiten, gezet. De pelgrims die van buiten aankwamen, moesten overdonderd worden. Een voorbeeld is de basiliek van Maria op de Monte Berico in Vicenza, waar we nog langs zullen lopen als we woensdag naar Vicenza gaan. Bovendien ligt de Salute ook nog in een denkbeeldige cirkel die de San Marco, de Redentore en de Salute met elkaar verbindt. Ook de San Giorgio Maggiore ligt aan deze cirkel. Daarbij komt nog dat de kerk nabij de landpunt ligt waar de douane is. De schepen die aankwamen en zich bij de douane moesten melden zagen meteen de Santa Maria della Salute. Zij werden er aan herinnerd dat Maria die de zeereizigers in deze stad beschermde. In het eindrapport van de commissie van vijf heren van adel die waren aangewezen door de senaat stond waaraan de kerk moest voldoen en wel:

  • grote indruk maken
  • interieur goed verlicht zijn
  • niet al te duur
  • het hoofdaltaar moest vanaf de ingang goed te zien zijn
  • de rest moest te zien zijn als de processie zich door de kerk bewoog

Palladio had al in de Redentore de boog bij het koor effectief gebruikt als een mooie omlijsting van het hoofdaltaar. De dramatiek van de Redentore, het bewust scheppen van een architectuur die indruk maakt op de deelnemer aan de processie,wordt door Longhena overgenomen. In de Redentore ontvouwt zich de kerk aan de bezoeker al lopende langs de middenas. Bij de Salute eerst bij de as: ingang en hoofdaltaar. Hierna al wandelend om de octagonaal heen. Rondlopend of stilstaand en je hoofd draaiend krijg je meerdere doorkijkjes. Als je bij de deur staat, kun je het hoofdaltaar wel zien, maar nietde andere zes kapellen: de blik wordt gehinderd door de grote pijlers die de koepel dragen. Longhena heeft het idee van een rond ambulatorium direct rond het schip van vroegchristelijke voorbeelden zoals de San Vitale in Ravenna en de San Costanza uit Rome. Het enige voorbeeld van een halfrond ambulatorium in Venetië is te vinden in de San Zaccaria. Klik hier voor de dwarsdoorsnede en de plattegrond. De plattegrond is dus gebaseerd op byzantijnse voorbeelden. In de San Vitale in Ravenna is de ruimtebeleving ook heel bijzonder; al lopende ontdek je pas de structuur. Daar de jaarlijkse processie vanaf de San Marco begon en via een pontonbrug naar de Salute leidde, zorgde Longhena ervoor dat ook de San Marco in ‘zijn kerk’ vertegenwoordigd zou worden, althans in bepaalde bouwelementen. De enorme koepel heeft veel weg van de grote koepel van de San Marco, de buitenste schil is veel hoger dan de binnenste. Terwijl Palladio zich niets aantrok van de San Marco voelde Longhena zich bij zijn kerk verplicht om wel een link met de San Marco te leggen. Tegen de horizon zijn beide sterk oprijzende koepels goed te zien. Baldassare verenigde de San Marco en de beide kerken van Palladio in zijn Salute.

Net als de Redentore wordt de koepel aan de zijde van het Giudecca geflankeerd door twee smalle torens. Deze verbinden de twee kerken als je met de rug naar de Redentore staat en richting stad kijkt.

Santa Maria della Salute aan het Canale della Giudecca

Santa Maria della Salute Canale della Giudecca

foto: netNicholls

Dit geldt natuurlijk ook als je met een schip richting douane gaat of het Giudecca opvaart. In het koor van de Salute zijn twee apsissen geplaatst naast het hoofdaltaar. Palladio deed dit bij de twee koren onder de koepel. Verder zijn de grote thermale ramen van de Redentore terug te vinden bij de Salute in de zijgevels. De hoofdfaçade van de Salute bij de ingang heeft ook kolossale zuilen op hoge basementen en nissen die heel palladiaans aandoen. Dit geldt ook voor de combinatie kolossale en kleine orde.

 interieur
mouseover

 Santa Maria della Salute interieur Venetië

In het interieur is de grote orde, composiet, met halve zuilen tegen pijlers geplaatst, hij wordt geflankeerd door Corinthische pilasters. Bij deze kerk zijn ook vrij eenvoudige proporties gebruikt die sterk doen denken aan Palladio. Toch is de Salute geen staalkaart van byzantijnse en palladiaanse elementen. Het is een meesterwerk van de barok dat op zich staat. Het kan wedijveren met de bouwwerken uit de geboortestad van de barok: Rome met Bernini en Borromini. Net als Borromini was Longhena gefascineerd door contrasterende geometrische vormen (S. Ivo della Sapienza en de San Carlo alle Quattro Fontane). Deze ‘obsessie’ is goed te zien bij de overgang van het octagonale schip naar de ronde koepel. De zestien ribben in de koepel lopen gewoon door in de pilasters van de tamboer.

schip en koepel
mouseover

 Santa Maria della Salute interieur Venetië

Net als Bernini die theaterdecors maakte, was Longhena zich bewust van de kerk als een decor, als een theaterpodium. Hij vervlocht het exterieur en het interieur nauw met elkaar. Longhena veranderde de zware steunberen in visueel aantrekkelijke krullen die doen denken aan het huis van een slak. Boven op de twaalf ‘slakken’ of voluten zijn de twaalf apostelen gezet. Geheel boven op de lantaarn staat Maria met een krans van twaalf sterren.

Il Redentore Venetië

Net als Borromini en Bernini was Longhena niet te beroerd om de vitruviaanse regels aan zijn laars te lappen als daarmee een mooi theatraal effect bereikt kon worden. Zo gebruikte Longhena boven de composiet orde Dorische pilasters. Vitruvius zou zich bij de aanblik hiervan in zijn graf omdraaien. Bovendien zet hij ook nog twee ramen boven één boog. Alsof Longhena wil aangeven dat de koepel een volstrekt onafhankelijk bouwlichaam is dat niets met de onderbouw te maken heeft. Er is geen logische tektonische verbinding meer tussen boven -en onderbouw en dit is een doodzonde in de vitruviaanse logica.

Net als zijn ‘Romeinse broeders’ is Longhena zich zeer bewust van de stedelijke context waarin hij zijn kerk geplaatst heeft. De barok was geïnteresseerd in radiale vista’s (uitzichten) die zich in de stad uitstrekken. Zo heeft de Salute, zoals reeds gedetailleerd hiervoor beschreven,aanknopingspunten met de verschillende kerken in de stad. Toch blijft de Salute Venetiaans, de witte Istrische steen is ook hier gebruikt. De kerk licht op tegenover het blauw van het water en de lucht en valt direct op. In het interieur gebruikt hij wit stucwerk en witte Istrische steen dat tegenwoordig duidelijk donkerder geworden is. Longhena wilde de strengheid van het wit zoals bij Palladio in zijn kerken duidelijk te zien is wel afzwakken. Hij wilde stucwerk in de koepel en schilderijen. Dit zou dan meer in de richting van Bernini komen.

Santa Maria della Salute
achterzijde
tegenoverliggende
Il Redentore
mouseover

 Il Redentore Venetië

De iconografie speelde in het ontwerp net als bij Bernini en Borromini een centrale rol. De acht zijgevels staan naar de acht winden zoals de Toren van Athene. Het gebouw was een inspiratie voor de zeelieden. Baldassare Longhena heeft de voltooiing van zijn kerk net niet meegemaakt. Helemaal gerust over zijn schepping was hij niet. De bronnen uit zijn tijd spreken over een altijd in het zwart geklede kleine man die iedereen aanklampte en hen naar hun mening over zijn kerk vroeg. Blijkbaar vertrouwde hij zijn ontwerp niet helemaal. In de geschiedenis van de architectuur wordt deze kerk als een meesterwerk gezien en het staat niet voor niets in elk handboek over de geschiedenis van de bouwkunst afgebeeld.

Als we tijd over hebben zullen we nog enkele beroemde schilderijen, waaronder twee werken van Titiaan, in deze kerk bekijken. Op één van deze schilderijen is Marcus te zien met de heiligen: Rochus, Sebastiaan en links Cosmas en Damianus. Dat juist deze heiligen door Titiaan zijn geschilderd, is natuurlijk geen toeval in een kerk die is opgericht na de pest.

Klik hier voor het vervolg van dag 5