San Giorgio dei Greci, Scuola di San Giorgio degli Schiavoni, San Zaccaria en de S. Giovanni in Bragora

Op onze route ligt nog een Griekse kerk: de S. Greci, die we eerst zullen bezoeken. Deze 16e eeuwse kerk, de San Giorgio dei Greci ligt aan de Rio dei Greci en is de hoofdzetel van de Griekse broederschap. In Venetië woonden vele volkeren: Grieken, Byzantijnen, Dalmatiërs, Arabieren, Joden etc. Zulke gemeenschappen hadden vaak hun eigen kerken en scuole. Voor we deze kerk, die goed verscholen ligt, binnengaan, kun je de scheefgezakte campanile nog zien. Het interieur geeft een prachtig inzicht in de wijze waarop de orthodoxe godsdienst mannen en vrouwen tijdens de dienst streng van elkaar gescheiden houdt. De priester verricht zijn rituelen achter de iconostase. Dit is een afscheiding tussen de gelovigen en de priesters en bevat zoals ook in deze kerk vaak prachtige iconen. Naast deze kerk is een klein museum waarin vele iconen te zien zijn.

San Giorgio dei Greci
exterieur en interieur
mouseover
San Giorgio dei Greci Venetië

foto’s: Geert JM Vanderkelen

San Giorgio dei Greci
iconostase

We gaan de brug over en komen bij de eerste scuola die we bezoeken aan de Rio della Pietà.

Scuola aan de Rio della Pietà
gevel van de scuola
interieur
mouseover

Scuola di San Giorgio degli Schiavoni (Scuola Dalmata) Rio della Pietà Venetië

foto’s: dvdbramhall

De scuola di San Giorgio degli Schiavoni ook wel de scuola Dalmata genoemd, is een kleine scuola waar de handelaren uit Dalmatië, het huidige Kroatië, bijeen kwamen. Voor dit gebouw heeft Vittore Carpaccio tussen 1502 en 1508 een beroemde cyclus gemaakt bestaande uit negen schilderijen. Bij Web Gallery of Art zijn goede afbeeldingen van de gehele cyclus te vinden en bij Thais.it het interieur met mouseovers voor elk schilderij en vele details. Dit is zijn enige cyclus van de vijf nog bewaarde die ook nog op de oorspronkelijke plaats hangt. Het verhaal begint op de linkerwand met de H. Joris en gaat via de achterwand verder op de rechterwand. De verhalen en de heiligen die hier worden weergegeven zijn vooral de beschermheiligen van Dalmatië namelijk de H. Joris, H. Trifonus en de H. Hiëronymus. Met zijn gebruikelijke humor schildert Carpaccio de verhalen van deze heiligen. Carpaccio is zo trefzeker dat er weinig kennis voor nodig is om het verhaal te lezen en te begrijpen. Oorspronkelijk hing de schilderijencyclus op de eerste etage, maar al in 1551, toen het gebouw gerestaureerd werd, zijn de schilderijen naar de begane grond verhuisd. Twee doeken behoren niet bij de cyclus namelijk de ‘Roeping van Matteüs’ en ‘Christus in de tuin van Getshema’ zodat de oorspronkelijke cyclus uit zeven schilderijen bestond.

gevel scuola di San Giorgio degli Schiavoni Venetië

 

interieur
linkerwand
rechterwand
virtueel bezoeken
wand met het altaar
interieur
linkerwand
rechterwand
Joseph Lindon Smith

Sint Joris en de draak

De verhalen komen uit de Legenda Aurea (1298; hier in een engelse vertaling te lezen) en zijn geschreven door bisschop Jacobus de Voragine uit Genua. De schilder wijkt wel af van het relaas van de Voragine. Het verhaal van de draak wordt in twee doeken verteld en in het derde doek op de linkerwand doopt Sint Joris de heidense koning en koningin. In het eerste doek doorboort Joris de draak met zijn lans. In het tweede doek geeft hij de draak de definitieve dodelijke slag voor de ogen van de toeschouwers en de koning en de koningin, de ouders van ‘onze’ prinses. Hiervan is ook een tekening bewaard gebleven (Uffizi).

Sint Joris doorboort de draak met zijn lans

Rond de draak op de grond zijn de resten van de buit van de draak te zien: aangevreten lichamen, botten en schedels waar het vlees al van afgegeten is door hagedissen, slangen en padden. Op de achtergrond is de stad te zien waar Sint Joris de gewonde draak naar toe zal sleuren. Tussen alle botten en schedels liggen de lijken van een jonge man en vrouw. Beiden zijn het slachtoffer van hun wellust. Zij hadden natuurlijk maagd moeten blijven tot aan hun huwelijk. De draak is net als de pad, het symbool van wellust.

Sint Joris en de draak
mouseover
Carpaccio Sint Joris en de draak Scuola di San Giorgio degli Schiavoni

De prinses is volgens de Leganda Aurea een heidense Afrikaanse vrouw. Toch lijkt ze hier een Venetiaanse dame uit de tijd van Carpaccio. Zij draagt parels rond haar nek. Haar houding lijkt op een Maagdelijke Maria: handen gevouwen alsof ze bidt, terwijl zij de aankondiging aanhoort. Haar gezicht verraadt geen enkele angst en dat terwijl het tafereel dat zich voor haar ogen afspeelt nogal luguber is. De kroon die de prinses draagt, is typisch voor maagden en martelaressen. Achter haar een groene heuvel met twee slingerende paden naar boven: één naar de kerk en het andere naar een steile rots over een enge brug waar twee hutten staan. De paden des levens zijn moeilijk en kronkelig, maar de juiste weg leidt uiteindelijk naar de verlossing. Twee schepen één met de volle wind in de zeilen en het andere dobbert stuurloos op zee. Dit soort symbolen wordt vaak in een christelijke context gebruikt.

Terwijl dit werk zwanger van symboliek is, vervolgt de cyclus met het schilderij, ‘het doden van de draak’, waar geen enkele diepere betekenis in te ontdekken valt.

De triomf van Sint Joris (Joris doodt de draak)

De draak wordt meegevoerd met de gordel die de prinses om haar middel droeg een teken van maagdelijkheid. Alle bewoners kijken toe hoe Joris de dodelijk slag uitdeelt. Een diagonaal van de achterkant van de lans die doorloopt tot het einde van de staart van de draak versterkt het effect van de dodelijke stoot. Het oog volgt automatisch langs deze lijn. Sommige paarden, maar ook enkele toeschouwers vertrouwen het niet helemaal en zijn bang voor de draak.

Joris doodt de draak en de voorstudie
mouseover
Scuola di San Giorgio degli Schiavoni Carpaccio Joris doodt de draak

Dit werk is volgens duidelijk perspectief opgebouwd en laat zich zo makkelijk lezen. Net als de Legenda Aurea gebruikt Joris de kuisheidsgordel of riem van de prinses om de draak mee over de grond te sleuren. Het ‘orkest’ begeleidt deze vreugdevolle gebeurtenis waarbij de stad Selene eindelijk van de draak wordt bevrijd. De rode gordel als teken van maagdelijkheid, die de prinses aan Joris gegeven moet hebben, wijst in de richting van een verloving en huwelijk. Maar helaas onze dappere christelijke ridder gaat verder hoewel hij eerst nog de inwoners van Selene doopt. In het aangrenzende schilderij wordt de doop door Joris van de koningin en koning getoond. Ook hier Oosterse elementen terwijl het decor toch wel degelijk Venetiaans is. In het middendeel van de Triomf van Joris heeft de architectuur veel weg van de tempel van Salomon zoals die bekend was van gravures uit het toenmalige boek van Reeuwich.

De eerste twee doeken zijn waarschijnlijk betaald door Paolo Valaresso, die aan deze scuola di San Giorgio degli Schiavonni ook een reliek van Sint Joris heeft gegeven. Deze reliek had hij op zijn beurt weer gekregen van de patriarch van Jeruzalem. Deze Paola Valaresso is kapitein geweest van het Venetiaanse fort in Morea op de Peloponnesos. Valaresso werd door Venetië gedwongen om niet te vechten tegen de Turken. Hij moest zeer tegen zijn zin in de stad overgeven aan de Ottomanen. Valaresso was ook een Dalmatiër. Joris is een ridder die strijdt voor God net als de kruisridders. De draak als symbool voor de Turken is vaak gebruikt. Zo is op de Ottomaanse vlag een draak afgebeeld. Kanonnen die ook de Turken gebruikten, werden altijd vuurspuwende draken genoemd. Hij heeft als opdrachtgever de hand gehad in de twee eerste doeken. Het onderwerp kan ook begrepen worden als de draak, de Turk, die door de Christelijke ridder gedood wordt.

Twee episoden uit het leven van de heilige Hiëronymus worden in de scuola di San Giorgione degli Schiavonni weergegeven. Ook dit verhaal komt uit de ‘Legenda Aurea’, maar ook nog uit een meer eigentijdse bron. Het verhaal getiteld: ‘Leven, Dood, en Wonderen van de meest heilige Hiëronymus’ uit 1471 van Pietro de’ Natali. De kreupele leeuw komt achter onze heilige aangelopen bij een klooster in Bethlehem. Alleen de abt, Hiëronymus, begroet de leeuw. Hij lijkt niet zo goed te begrijpen waarom de anderen wegvluchten. De kop van de leeuw is vertrokken van pijn, want hij heeft een doorn in voorpoot. Onze heilige ving het beest liefdevol op en haalde de doorn eruit. Deze was hem eeuwig dankbaar en bleef als een ware schoothond aan zijn zijde.

Uit het gezicht van Hiëronymus spreekt verbazing en teleurstelling dat zijn broeders wegrennen in plaats van hun christelijke plicht te vervullen. De monniken helpen de gewonde leeuw niet terwijl hij toch ook een schepsel van God is. De leeuw woont niet alleen in het klooster, maar leert zich ook te gedragen, natuurlijk christelijk. Het klooster is duidelijk in het Midden-Oosten gesitueerd rechts zijn mannen met tulband en palmbomen te zien. Wat doen deze heidense tulbanden in dit tafereel? Zij lopen richting kerk waarschijnlijk om zich te bekeren. Het zijn niet langer meer vijandige monsters en vervolgers van het christendom, maar boetelingen.

De overwinning op twee augustus 1502 -het jaar dat Vittore enkele doeken voor deze scuola voltooide zoals de twee over Hiëronymus- bracht een einde althans voor enige tijd aan de strijd tussen de Turken en het Christelijke westen. In de doeken over Sint Joris op de tegenoverliggende wand speelde dit thema ook al.

Het gebouw op de achtergrond van ‘de dood van de heilige Hiëronymus’ lijkt op het klooster van de hospitaalbroeders in Venetië, terwijl de oude scuola, dus vóór de restauratie in 1551, ook te zien is en wel links in het beeldvlak met de uitstekende erker en de ronde ramen. Bij de begrafenis keert de leeuw ook weer terug zij het niet prominent, maar op de achtergrond. De leeuw lijkt net als in de Legenda Aurea zijn kop in de lucht te gooien en te brullen van verdriet.

Het schilderij, ‘Augustinus in zijn studeervertrek’, is wel het bekendste werk van Carpaccio. Een vraag over dit schilderij die vaak gesteld wordt is: waarom juist dit onderwerp in deze cyclus is opgenomen?

Vittore Carpaccio
Augustinus in zijn studeervertrek
141 x 210 cm.
ca. 1502.
voorstudie
British Museum Londen
mouseover
San Giorgio dei Greci Venice church

Wat heeft Augustinus met de rest van het verhaal te maken? Er is een interessante these over: het onderwerp. Augustinus heeft wel degelijk met de twee andere schilderijen over de H. Hiëronymus te maken. In het werk van Augustinus, ‘Het Leven, de Dood en de Wonderen van Augustinus’, staat het verhaal dat Augustinus een verhandeling wilde schrijven over de vreugde van de gezegende zielen. Augustinus wilde hierbij het oordeel van Hiëronymus betrekken. Terwijl Augustinus een brief schrijft aan Hiëronymus waarin hij hem naar zijn oordeel vraagt, sterft Hiëronymus. Op het moment dat Augustinus aan het schrijven is, wordt hij verrast aldus het verhaal door een hemels en onnatuurlijk licht. Tegelijk met dit licht hoorde hij (visioen) -alsof hij zijn oor bij een schelp hield- de stem van Hiëronymus. Augustinus werd vermanend toegesproken dat hij niet de arrogantie moest hebben de vreugde van de verkozen zielen te beschrijven. Alleen zij die de eeuwigheid bereikt hadden, waren in staat om dit te begrijpen.

capacio dalmatische hind

De Dalmatische hond lijkt de stem te horen en het bovennatuurlijke licht te zien. Het verband is echter zeer ongebruikelijk en wel erg abstract voor de niet theologisch onderlegde toeschouwer. Verder heeft Augustinus op zich niets met de Dalmatiërs te maken. Bovendien heeft dit schilderij in tegenstelling tot alle andere schilderijen van deze cyclus geen exterieur, maar uitsluitend een interieur met één persoon. Het antwoord zou kunnen zijn dat de opdrachtgever van de cyclus een portret van zichzelf wilde en dat daarom voor de H. Augustinus als portret gekozen is. We zullen ter plekke bekijken en bespreken waarom juist dit schilderij zo kenmerkend is voor de Venetiaanse schilderschool.

Augustinus

Van Carpaccio is erg weinig bekend net als van Giovanni Bellini. Helaas heeft Venetië geen schrijver als Vasari gekend die alle roddels en wetenswaardigheden van grote kunstenaars opgeschreven heeft. Hij moet ongeveer tussen 1499 en 1523 in Venetië gewerkt hebben. Net als Bellini heeft ook Carpaccio de renaissance, die laat begon in Venetië, sterk aangepast.

We vervolgen onze weg naar het zuiden naar de San Zaccaria.

San Zaccaria
mouseover
San Zaccaria facade Venetië

Op een rustig plein nabij de Riva degli Schavioni ligt de San Zaccaria, een kerk die verbonden is aan een benedictijnenklooster. De kerk draagt de naam van de heilige Zacharias, wiens relieken nog steeds in de kerk bewaard worden. Zacharias was de vader van Johannes de Doper. De kerk, in de negende eeuw opgericht door Doge Giustiniano Particiaco, werd door de eeuwen heen vele malen verbouwd. De oudste fragmenten in het gebouw zijn de crypte uit de tiende eeuw en de twaalfde-eeuwse vloermozaïeken waarin nog negende-eeuwse fragmenten terug te vinden zijn. De kerk werd gedurende de vijftiende en zestiende eeuw herbouwd. De façade is een belangrijk monument omdat je er een overgangsmoment tussen de gotische en de renaissancistische architectuur aan afleest.

De indeling van de kerk (Klik hier voor de plattegrond van de San Zaccaria) werd volgens het gotische model uitgevoerd en is beïnvloed door de stijl die met name in Noord-Europa populair was geworden in de kathedraalbouw. Kenmerkend hiervoor is het hoge middenschip en de langgerekte ramen, die de koorkapellen goed verlichten.

San Zaccaria
interieur
mouseover
San Zaccaria interieur kerk venetie

De wanden zijn bedekt met schilderijen uit de zeventiende en achttiende eeuw. Vele kunstschatten sieren de kerk, van beroemde Venetianen, zoals de Madonna met heiligen van Giovanni Bellini (Bij Web Gallery of Art zijn het altaarstuk en een aantal details te zien) en de vlucht naar Egypte van Giambattista Tiepolo, een predella van Paolo Veneziano, maar ook van de Toscaanse kunstenaar Andrea del Castagno, die een fresco in de Cappella San Tarasio schilderde en uit het hoge noorden een crucifix van Antonie van Dijck.

Giovanni Bellini
Madonna en heiligen
Video Khan Academy (5.31 minuten)
paneel
502 X 236 cm
1505
Giovanni Bellini Madonna en heiligen San Zaccaria

Het aangrenzende klooster was berucht vanwege het opstandige gedrag van de nonnen die voornamelijk uit rijke Venetiaanse families kwamen. De barokschilder, Francesco Guardi, heeft nog een bezoek aan de ‘nonnen’ van dit klooster geschilderd. De doge en het gevolg kwamen jaarlijks tijdens Pasen naar de San Zaccaria om hun dankbaarheid jegens deze kloostergemeenschap te tonen voor het afstaan van een deel van hun boomgaard voor de uitbreiding van het Piazza San Marco. Er zijn in deze kerk acht dogen begraven.

Francesco Guardi
‘kloosterbezoek’
groot formaat google art project
‘bezoek van de Doge aan de San Zaccari’
mouseover
Francesco Guardi 'kloosterbezoek' 'bezoek van de Doge aan de San Zaccari'

We vervolgen onze weg naar de S. Giovanni in Bragora

Deze gotische kerk uit 1475 is gebouwd op oude fundamenten. Terwijl de renaissance in Florence al in volle bloei was, bleef in Venetië de gotiek nog een grote rol spelen en niet alleen in de architectuur.

Campo San Giovanni in Bragaora
gevel
mouseover
Campo San Giovanni in Bragaora Venetië

foto’s: Veneza !! en dvdbramhall

San Giovanni in Bragora interieur Venetië

foto: petermedhurst.com

inzoomen
mouseover

San Giovanni in Bragora interieur Venetië

Deze kerk herbergt een aantal schilderijen, die de overgang van de gotiek naar de vroegrenaissance perfect illustreren. In de kapel rechts van het hoofdaltaar is een triptiek van de Vivarini’s te zien. Deze Vivarini is Bartolomeo die een Maria tussen de H. Andreas en Johannes de Doper heeft geschilderd (klik hier officiële site van deze kerk. Dit altaarstuk behoort nog duidelijk tot de gotiek.

Bartolomeo Vivarini
‘Maria met kind en de heiligen Johannes de Doper en Andreas’
Bartolomeo Vivarini 'Maria met kind en de heiligen Johannes de Doper en Andreas' San Giovanni in Bragora

De neef van Bartolomeo, Alvise, heeft twintig jaar later in 1498 een ‘Verrijzenis’ geschilderd. De Christusfiguur die Alvise Vivarini schildert, kon zo afgedaald zijn van de Olympus. Waarschijnlijk is deze figuur afgeleid van een klassiek beeld van Apollo.

Bartolomeo Vivarini
Johannes de Doper (linkerpaneel)
1478
Alvise Vivarini
Verrijzenis van Christus
1497-1498
Bartolomeo Vivarini Johannes de Doper (linkerpaneel) 1478 San Giovanni in Bragora Alvise Vivarini Verrijzenis van Christus 1497-1498 San Giovanni in Bragora

Hiermee is de renaissance in deze gotische kerk doorgedrongen. Aan de andere zijde van het koor boven het hoofdaltaar hangt de trots van deze kerk, een altaarstuk getiteld: ‘De Doop van Christus’ uit 1498 van Cima da Conegliano.

Cima da Conegliano
doop van Christus
Cima da Conegliano doop van Christus San Giovanni in Bragora

 

geometrische compositie
mouseover

Het compositieschema van dit schilderij voldoet aan alle eisen die door de renaissance gesteld werden. Als je de compositie goed bekijkt, zie je dat de geometrie ook in de schilderkunst een grote rol speelt. In deze kerk heeft Conegliano ook een werk geschilderd met Constantijn en Helena en het gevonden kruis van Christus. Ook in dit schilderij is er sprake van een heldere geometrische compositie. In de renaissance kwam het schrijven over kunst na meer dan duizend jaar weer op. Alberti schreef als eerste in 1435 zijn ‘’De Pictura’.’

Tenslotte is er rechts dicht bij de ingang een kapel met een beeld, een Pietà, te zien. Dit onderwerp moeder Maria met haar dode zoon, Jezus, op schoot is van oorsprong een thema uit Noord-Duitsland. Het werd een Andachtsbild genoemd. De bedoeling van dit soort beelden en dit kun je in deze kerk ook goed zien, is dat de gelovige knielend op de trede bij het beeld bidt. De gelovige sprak via dit beeld direct tot Maria.

Klik hier voor dag 6