De architect Palladio in Vicenza: Basilica Palladiana en het Palazzo Thiene 

Palladio groot formaat
Andrea Palladio Architeto Vicentino 1576

Andrea di Pietro, de oorspronkelijke naam van Palladio, werd in 1508 geboren. Op zestienjarige leeftijd, 1524, werd hij ingeschreven bij het gilde van metselaars en steenhouwers van Vicenza. Hij wordt de komende tien jaar vermeld als steenhouwer. In 1536 of 1537 ontdekt Trissino het talent van de jonge metselaar Andrea di Pietro tijdens de bouw aan de villa van Trissino in Cricoli bij Vicenza.

Vicenzo di Catena Trissino Louvre groot formaat
Vicenzo di Catena Trissino Louvre

Trissino heeft daarnaast ook grote invloed op de ideeën van Palladio gehad. De villa van Trissino is door Trissino zelf ontworpen. Zijn villa in Cricoli werd gebruikt als de ‘Accademia Trissiana’. Studenten woonden in de villa en leefden er volgens een strak schema. Boven de deuren stond in het Grieks en Latijn: ‘Studie, kunst en deugdzaamheid’. Trissino wilde het kloosterleven verbinden met traditie van de Griekse filosofen. Palladio nam actief deel aan het leven in de villa.

Villa Trissini in Cricoli  groot formaat inzoomen   plattegrond
mouseover
Villa Trissino Cricoli Vicenza

Er bestaat een zeer nauwe band tussen Palladio en Trissino. In de voorrede tot Palladio’s, Quattro Libri dell’Architettura, looft de schrijver Trissino als ‘de bloem van onze tijd.’ Trissino heeft Palladio bekend gemaakt met Vitruvius en nam hem drie keer mee naar Rome. De villa van Trissino was symmetrisch en volgens proportionele verhoudingen gebouwd, iets wat Palladio later zelf ook zou toepassen. Heel zijn leven bleef Palladio geïnteresseerd in de klassieken. Video over Palladio (5.24  minuten).

Palladio schrijft twee kleine invloedrijke boekjes na zijn eerste verblijf in Rome, beide verschenen in 1554:

    1. Le Antichità di Roma [de oudheden van Rome] dit boek verving het middeleeuwse boek, Mirabilia Urbis Romae (De wonderen van de stad Rome), en was een soort reisgids met beschrijvingen van antieke ruïnes met hun historische achtergrond.
    2. Descritione de le Chiese, Stationi, Indulgenze & Reliquie de’ Corpi Sancti, che sonno in la città de Roma (Engelse uitgave). Het is zuiver religieus en geeft een beschrijving van Romeinse kerken voor de pelgrims.
Plattegrond Vicenza met de gebouwen van Palladio
 map plattegrond Vicenza Palladio

1.   Casa Civena 1540
2.   Palazzo Thiene 1542
3.  Basilica Palladiana  1549
4.   Palazzo Chiericati 1550
5.   Palazzo Iseppo Porto ca. 1548
6.   Casa Cogollo 1559 Palladio?
7.   Palazzo Valmarana 1565
8.   Palazzo Schio-Angaran vóór 1566
9.   Palazzo Barbarano ca. 1570
10. Loggia del Capitaniato 1571
11. Teatro Olimpico 1571
12. Palazzo Porto-Breganze ca. 1570
A.   Kathedraal Noordportaal
B.   Sta Corna (kapel van Valmarana) 1576

Voor de architectuur van Palladio in Venetië klik op: San Francesco della Vigna (gevel), San Giorgio Maggiore (wel scrollen) en de Il Redentore.

In zijn eerste boekje, ‘Le Antichità di Roma’, worden de klassieke ruïnes beschreven met de exacte maten erbij. Palladio wilde de laatste stand van kennis bijeen brengen en sprak over ‘hoe groot ieders wens het is om deze oudheden echt te begrijpen.’ De oude boeken stonden aldus Palladio ‘vol met leugens’. Hij gaf een betrouwbaar verslag dat enorme invloed op de archeologie heeft gehad. Bijna tweehonderd jaar lang was dit boekje dé gids voor het oude Rome. Tot ver in de 18e eeuw waren alle reisgidsen van Rome op Palladio gebaseerd.

Zijn hoofdwerk, ‘Quattro Libri dell’Architettura’, is in 1570 uitgegeven. Hierin behandelt Palladio het gehele terrein van de architectuur. Bij open library zijn de un je digitaal bladeren door de vier boeken over architectuur te lezen.

Palladio ‘Quattro Libri dell’Architettura’ 1570
Palladio 'Quattro Libri dell'Architettura' 1570

Boek I      Orden en algemene problemen
Boek II    Woonhuis
Boek III   Openbare gebouwen en stedenbouw
Boek IV   Tempels ‘zonder hetwelk beschaving onmogelijk is’

Titelpagina van ‘Quattro Libri dell’Architettura’
Titelpagina van 'Quattro Libri dell'Architettura' Palladio

In de eerste twee boeken zet Palladio ook uiteen waarom hij zijn ‘Quattro Libri’ (Engelse vertaling) schrijft. Hij is diep ontroerd door de klassieke overblijfselen. Volgens Palladio is het scheppen van architectuur een morele plicht en hij zag net als Trissino de architectuur als de hoogste vorm van kunst. Palladio’s plannen voor publicatie werden door zijn dood verijdeld. Honderdvijftig jaar na zijn dood heeft Lord Burlington nog een deel van zijn niet gepubliceerde werk uitgegeven. Palladio wijst op andere architecten die hij bestudeerde waarbij Alberti meerdere malen vermeld wordt. Vitruvius had hij tot ‘leraar en gids’ gekozen. Waarschijnlijk kende niemand Vitruvius beter dan Palladio.

Bijna alle religieuze bouwwerken heeft Palladio in Venetië gemaakt, terwijl zijn palazzi voornamelijk in en rond Vicenza gebouwd zijn. Voor de architectuur van Palladio in Venetië klik op: San Francesco della Vigna (gevel), San Giorgio Maggiore (wel scrollen) en de Il Redentore. Palladio heeft slechts één palazzo in Venetië ontworpen, maar dit paleis is niet verder dan het papieren stadium gekomen. De Venetianen die niet zo gebrand waren op ‘klassieke’ palazzi waren traditioneler en wilden de palazzi van Palladio niet. Bovendien waren de Venetianen bezorgd over de financiering van zulke paleizen. Terecht naar later bleek, want niet één van de particuliere opdrachtgevers heeft meer dan de helft van zijn palazzo voltooid. Er is slechts één openbaar gebouw voltooid. Bijna altijd werd de façade wel gebouwd. Vicenza heeft tien gevels van Palladio met erachter meestal niet de originele kamers. Toch hebben deze gevels en ontwerpen eeuwenlang een enorme invloed gehad. De term ‘palladiaans’ die jullie moesten leren bestaat niet voor niets. Er was in de 16e eeuw in Vicenza een ware uitbarsting van bouwactiviteiten net als in Florence tussen 1445-1490.

We lopen vanaf het park naar het Noorden en gaan het eerste gebouw van Palladio uit circa 1540 bekijken: het Casa Civena.

Marco Moro ‘Casa Civena’ 1847 groot formaat
Casa Civena Vicenza   detail
Marco Moro 'Casa Civena' 1847 Palladio Vicenza

‘Als ontwerper van palazzi –iets anders dan villa’s- werd Palladio vrij laat onafhankelijk. De eerste tekeningen van Palladio van paleisontwerpen zijn vrij amateuristisch. Uit deze periode 1540 stamt ook het Casa Civena in Vicenza. Dit gebouw lijkt veel op Serlio’s werk en is van een zeer matige kwaliteit vergeleken met wat Palladio later maakte. De loggia op de begane grond vind je vaak in Italiaanse steden zoals in de naburige stad Padua. De open façade met arcaden vormt een scherm langs de straat. Palladio schreef hier het volgende over in zijn Quattro Libri:

‘Als iemand de plaats waar de voetgangers lopen wil scheiden van de plek van de beesten en de karren, zou ik graag de straat zo verdeeld zien dat aan beide kanten portico’s worden gebouwd waarlangs de burgers onderdoor kunnen lopen terwijl ze hun boodschappen kunnen doen zonder gehinderd te worden door zon, regen of sneeuw. Bijna alle straten van Padua, die achtenswaardige stad, bekend van haar universiteit, zijn van dit soort.’

Palladio, Quattro Libri II, 11

Het Casa Civena is een oude traditie waar een klassieke Romeinse formule op is losgelaten zoals onder meer te zien is aan de segmentvormige en driehoekige frontons. Dit palazzo heeft zeer weinig te maken met het tweede palazzo, het Palazzo Thiene, in Vicenza zoals we iets later ter plekke kunnen zien.

We vervolgen onze weg naar het Noorden. Dichtbij ligt de Basilica Palladiana. Dit was het stadhuis van Vicenza. De basiliek is als de Duomo in Florence een duidelijk baken dat boven alles uitsteekt en van verre al opvalt.

Zicht op basilica Palladiana inzoomen
luchtfoto van de basilica Palladiana
mouseover
Vicenza Basilica Palladiana

Basilica Palladiana

De eerste openbare opdracht die Palladio kreeg was de loggia bestaande uit twee verdiepingen van wat oorspronkelijk  het Palazzo dei Signoria ook wel het Palazzo della Ragione werd genoemd. Hier kwam de raad van vijfhonderd bijeen. Het oorspronkelijke gebouw had een houten dak op een grote gotische hal. In Padua is nu nog een enigszins vergelijkbaar Palazzo della Ragione te zien.

Palazzo della Ragione  Padua groot formaat
Palazzo della Ragione  Padua
Basilica Palladiana groot formaat
dakterras    traveeën 
Basilica Palladiana Vicenza

De begane grond bestond uit een netwerk van stenen gewelven die rond 1450 gebouwd waren. De winkels en opslagplaatsen hadden eind 15e eeuw een loggia van twee verdiepingen gekregen, maar deze loggia stortte al vrij snel na haar voltooiing in. De oorlog kwam ertussen. Pas in 1538-1542 kwam de raad tot een consultatie.

Basilica Palladiana groot formaat
luchtfoto van de basilica
Basilica Palladiana Vicenza

Foto: David Nicholls

Bekende architecten werden gevraagd voor een ontwerp voor de herbouw van de loggia’s. Grote namen als Sansovino, Sanmicheli, Serlio en Giulio Romano werden geraadpleegd. Giulio stelde voor de pas ingestorte loggia te herbouwen, maar deze wel te verstevigen. Dit idee werd afgewezen. De raad was in meerderheid voor een meer klassiek ontwerp. In deze impasse werd Palladio er bijgehaald. Palladio had al locale bekendheid en men wist dat hij goed op de hoogte was van de klassieken. De raad gaf opdracht voor een houten model van één travee.

Basilica Palladiana travee groot formaat

In 1548 werden de nieuwe tekeningen van Palladio geaccepteerd en het uiteindelijke model werd gemaakt. De oplossing van Palladio is geen gebouw, maar meer een scherm om de oude kern. In 1549 kon Palladio beginnen. Het scherm fungeert als een steunbeer of schoringstelsel. Het is daarbij ook een mooie omlijsting, terwijl de onregelmatige plattegrond van de binnenste kern voor het oog weggewerkt wordt. De plattegrond die Palladio in zijn, Quattro Libri’ , afbeeldt, is trouwens wel regelmatig. Vele gewelven die er nu zijn, zijn de gewelven van de eerste loggia dus niet van Palladio. De dimensies van het geheel stonden al vast voor Palladio. De zware hoekpijlers die er nu zijn, herbergen waarschijnlijk de vorige pijlers die de loggia van twee verdiepingen moesten steunen, maar die toch instortte.

Basilica Palladiana hoekpijlers groot formaat
Basilica Palladiana hoekpijlers Vicenza Palladio

De bijna vierkante traveeën waren niet ontworpen voor de klassieke orden, zij zijn alle verschillend van omvang. Daar elke travee een boog moest hebben van dezelfde afmetingen werd het problematisch voor Palladio. Hij had dus elementen nodig waarmee hij kon schuiven, iets breder of smaller kon maken. Alleen de hoekbogen zijn breder.

Bovendien is de fries met trigliefen en metopen zo knap gemanipuleerd dat ze voor het oog zeer regelmatig lijken. Net als de traveeën die toch echt onregelmatig blijken te zijn bij het nameten met de voeten. Dit kwam ook omdat de afstand tussen de hoekpijlers totaal willekeurig was.

ongelijke traveeën van de Basilica Palladiana
mouseover
Palazzo della Ragione(dei Signoria) Vicenza Palladio

De hoektraveeën [‘Quattro Libri’] moesten smaller worden daar de pijlers op de hoeken sterk genoeg moesten blijven. Vandaar dat er twee halve zuilen op deze pijlers geplaatst zijn in plaats van één. De open oculi in de hoektraveeën werd niet alleen kleiner, maar werd ook dichtgemaakt. De onregelmatige, schuine pijler (dus niet een hoek van negentig graden) wordt door de uitstekende halve zuil voor het oog verborgen.

Palladio’s ‘scherm’ oude gebouw groot formaat
mouseover
Basilica Palladiana detail Vicenza

Achter het ‘scherm’ zijn de traveeën van het gotische gebouw onregelmatig ook bij de hoeken. Dit probleem op de hoeken geldt alleen voor de noordwest hoek. Hier kun je de twee gevelzijden in één oogopslag zien, bij de andere hoeken is dit niet het geval daar er nog andere bouwdelen zijn.

rechts ‘scherm’ van Palladio en links het oude gebouw
mouseover
Basilica Palladiana Vicenza

Palladio heeft dus zeer knappe optische verfijningen aangebracht. Dit is ook te zien bij de eerste verdieping. De halve zuilen springen uit terwijl de kleine orde is teruggezet, dit geldt ook voor de gotische kolommen van de oude kern. De boog en architraaf combinatie is zo mooi door Palladio gebruikt dat dit motief, het serliomotief, zeer populair werd en zelfs naar Palladio genoemd werd. Dit motief, dat jullie nog moesten leren uit de begrippenlijst, is door Bramante bedacht en door Serlio althans op papier gepopulariseerd. Waarschijnlijk heeft Sansovino met zijn bibliotheek in Venetië Palladio op het idee van dit motief gebracht. De bouw van de bibliotheek is in 1537 begonnen en was nog niet voltooid toen Palladio Venetië bezocht. Toch oogt deze bibliotheek heel anders, althans het motief dat Bramante ontdekt had. De bibliotheek had door zijn herhaling van de traveeën met uitstekende en terugspringende bouwdelen een opmerkelijke werking van licht en schaduw. Dit nu is bij de loggia’s van Palladio wel terug te vinden, zij het heel anders. De licht– en schaduwwerking ontstaan bij de basiliek door de openingen die veel schaduw vangen en de witte marmeren muurvlakken die door de zon juist oplichten.

Het zojuist genoemde serliomotief is in de tekeningen van Palladio vóór zijn bezoek aan Venetië niet terug te vinden, terwijl zij hierna wel opduiken. Waarschijnlijk heeft Palladio veel geleerd van Sansovino’s bibliotheek. Op het moment dat Palladio de loggia bouwde, nam hij het gebruik van veel reliëfversieringen op de gevel van Sansovino nog niet over. De loggia is het enige gebouw van Palladio dat geheel van natuursteen is gemaakt. Dit verklaart ook dat de bouw van de loggia tot 1617 voortduurde. Deze steen is wel minder hard dan de Istrische steen die in Venetië gebruikt werd. Het ontwerp van de basilica zoals Palladio in zijn, Quattro Libri, afbeeldde, klopt niet met de loggia die toen al in aanbouw was. Zo zijn de traveeën op papier wel regelmatig en de hoeken zijn exact negentig graden.

We nemen nog even een kijkje bij het standbeeld van Palladio dat bij zijn Basilica Palladiana.

Standbeeld Palladio groot formaat
Standbeeld Palladio Basilica Palladiana Vicenza

We vervolgen onze weg verder naar het noorden eerst naar de Contrà San Gaetano en vervolgens  naar de Contrà Porti.

Contrà Porti groot formaat
Contrà Porti Vicenza

Foto: Giorgio

Aan deze straat bevinden zich drie palazzi die Palladio gebouwd heeft en wel Palazzo Thiene, Palazzo Iseppo Porto en het Palazzo Barbarano.

Palazzo Thiene aan de Contrà San Gaetano groot formaat  ingang
dwarsdoorsnede Thiene uit Palladio’s ‘Quattro Libri’
Palladio Palazzo Thiene aan de Contrà San Gaetano Vicenza

Het Casa Civena heeft zeer weinig te maken met het tweede palazzo, Palazzo Thiene, dat Palladio twee jaar na het Civena bouwde. Het ontwerp van het palazzo Thiene heeft geen wortels in Veneto, maar gaat terug op Mantua en wel het Palazzo del Té. Thiene is zeer Romeins. Het is het product van een tweemaandelijks verblijf van Palladio in Rome waar hij Giulio Romano ontmoette. De stijl van Thiene lijkt ook veel op die van Giulio Romano.

Giulio Romano detail gevel van het Palazzo del Té Mantua groot formaat
facade noordzijde geheel
Giulio Romano detail gevel van het Palazzo del Té Mantua

Foto: Jun Suzuki

In Giulio’s eigen huis en het Palazzo del Té vind je veel elementen die ook in het Thiene paleis gebruikt zijn zoals

    • overduidelijk gebruik van rustica waarbij de onderste verdieping zware rustica heeft en de bovenste veel gladder is
    • de architraaf of lijsten zijn juist heel glad.
    • de vreemde zuilen bij de aedicula’s rond de ramen (een ontwerp van Giulio Romano voor een huis in Rome).
       
      Palazzo Thiene detail Palladio
      ontwerp huis Rome Giulio Romano
      mouseover
      ontwerp huis Rome Giulio Romano

Daar Palladio nooit slaafs kopieerde en het Thiene een sprankelend ontwerp is, is het aannemelijk dat Giulio er ook aan heeft gewerkt. Waarschijnlijk heeft Giulio enkele schetsen voor de opstand gemaakt. In 1542 was Giulio in Vicenza in verband met de basilica. Bovendien heeft Giulio ook nog een contract getekend voor een paleis Thiene. In het contract valt nog te lezen dat Palladio de steenhouwer is. Bekend is dat het contract voor Thiene in 1542 gesloten is. De beeldhouwer Alessandro Vittoria heeft alle kamers gedecoreerd, hij is in 1553 vertrokken. Van de tussenliggende periode is niets met zekerheid bekend. Wel zijn er inscripties in de latei die de twee verdiepingen van elkaar scheiden: bij het binnenhof in het oosten is het jaartal 1556 te lezen en in het noorden 1558. In een kaart uit 1570 is Thiene te zien: de oostvleugel is hier geheel afgebeeld, maar de noordvleugel is niet compleet. De plattegrond is overduidelijk volgens Palladio’s opvattingen ontworpen:

Het Romeinse aan het ontwerp is het grote binnenhof, het geheel zou een compleet straatblok omvatte. Bovendien is er de vage toespeling op torens, uitspringende hoekpartijen die ook aan Rome doen denken en dan vooral aan de onvoltooide paleizen van Bramante: Palazzo dei Tribunali en het Cancellaria. Het ontwerp van de hoofdgevel, dat zou uitkijken op de hoofdstraat van Vicenza is niet echt bekend.

Het gehele voorfront is waarschijnlijk als een ‘nagedachte’ ontworpen naar het Palazzo del Té. Palladio schreef dat de winkels op de begane grond zijn idee waren, terwijl dit zeer klassiek is zie: Ostia of Pompeji.

Uniek bij de plattegrond van Thiene is:

  • het vooruitstekende middendeel van de hoofdfaçade, waardoor de monotonie doorbroken wordt. Dit werd veel gekopieerd in de 18e eeuw door Ledoux e.a.
  • een zeer hoge arcade op de tweede verdieping terwijl de onderste arcade minder hoog is. Door zo’n hoge arcade kan het licht toch nog door de ramen vallen en ook vanuit het binnenhof komt dan nog het nodige licht. Bovendien geven de hoge arcaden een monumentaliteit die volkomen nieuw was.
    Meer lezen over het Palazzo Thiene?  Klik hier bij het blog van Beth Stubbs

Klik hier voor het vervolg